Αξιότιμε κ. Leijtens,

Παρακολούθησα εκ του σύνεγγυς τις λεπτομερείς εκθέσεις που εκπονήθηκαν και τις συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν μετά τους τραγικούς πνιγμούς στα ανοικτά των ακτών της Ελλάδας στις 14 Ιουνίου 2023. Μολονότι αντιλαμβάνομαι ότι διεξάγονται έρευνες σε εθνικό επίπεδο, είναι σαφές ότι ο Frontex διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην αποστολή έρευνας και διάσωσης από την άποψη του συντονισμού. Ως εκ τούτου, πιστεύω ότι υπάρχει περιθώριο για μεγαλύτερη σαφήνεια όσον αφορά τον ρόλο του Frontex σε τέτοιες επιχειρήσεις. Για τον σκοπό αυτό, αποφάσισα να ξεκινήσω αυτεπάγγελτη έρευνα.

Η Υπηρεσία μου μπορεί να διεξάγει έρευνες με δική της πρωτοβουλία για τις οποίες βρίσκω λόγους, εκτός εάν τα καταγγελλόμενα πραγματικά περιστατικά αποτελούν ή έχουν αποτελέσει αντικείμενο δικαστικής διαδικασίας. Στον βαθμό που οποιοδήποτε από τα θέματα που καλύπτονται κατωτέρω μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο δικαστικής διαδικασίας, ευελπιστώ ότι ο Frontex θα απαντήσει αναλόγως.

Ο Frontex συντονίζει τρεις κοινές θαλάσσιες επιχειρήσεις στη Μεσόγειο [1] Παρέχει επίσης τεχνική και επιχειρησιακή συνδρομή σε κράτη μέλη και τρίτες χώρες για τη στήριξη επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης (SAR) [σύμφωνα με τον κανονισμό 2019/1896 [2] και τον κανονισμό 2014/656 [3]]. Τα σκάφη που αναπτύσσονται από τον Frontex σε μια περιοχή στο πλαίσιο των κοινών θαλάσσιων επιχειρήσεών του θα πρέπει πάντα να είναι έτοιμα να παράσχουν στις εθνικές αρχές στήριξη στις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης. Δεδομένου ότι η εντολή διεξαγωγής επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης παραμένει αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών, δεν είναι σαφές τι σημαίνει αυτό στην πράξη για τον Frontex. Από την άλλη πλευρά, τα σκάφη του Frontex που αναπτύσσονται στη θάλασσα πρέπει να παρέχουν βοήθεια έρευνας και διάσωσης, εφόσον το απαιτεί η κατάσταση.

Θα σας παρακαλούσα να απαντήσετε, έως το τέλος Σεπτεμβρίου 2023, στις ακόλουθες ερωτήσεις:

Α) Θα μπορούσε ο Frontex να προβεί στις αναγκαίες ρυθμίσεις ώστε η ερευνητική μου ομάδα να επιθεωρήσει την έκθεση σοβαρού συμβάντος του Frontex σχετικά με το ναυάγιο της Adriana της 14ης Ιουνίου 2023; Θα μπορούσε ο Frontex να δώσει τη δυνατότητα στην ερευνητική μου ομάδα να επιθεωρήσει τις αναφορές σοβαρών περιστατικών για άλλα πρόσφατα περιστατικά που αφορούν σημαντικές απώλειες ζωών μεταναστών λόγω ναυαγίων ή καταστάσεων κινδύνου στη θάλασσα (μεταξύ άλλων στην κεντρική Μεσόγειο, για παράδειγμα, το περιστατικό στις 26 Φεβρουαρίου 2023 στα ανοικτά των ακτών της νότιας Ιταλίας και το περιστατικό στις 7 Ιανουαρίου 2023 που αφορούσε τη βύθιση σκάφους κοντά στα Λουάτα, στην περιοχή Sfax); Οι πληροφορίες ή τα έγγραφα που ο Frontex θεωρεί εμπιστευτικά δεν αποκαλύπτονται σε κανένα πρόσωπο χωρίς την προηγούμενη συμφωνία του Frontex [4].

Β) Πώς διασφαλίζει ο Frontex ότι, κατά τη διάρκεια κοινών θαλάσσιων επιχειρήσεων, συμμορφώνεται με τις υποχρεώσεις του όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα βάσει του ενωσιακού και του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένου του καθήκοντος διάσωσης όσων βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα; Συμμετέχει προορατικά ο Frontex σε δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης, στην αναζήτηση ατόμων που βρίσκονται σε κίνδυνο, στην ανάκτηση επιζώντων και στην παράδοσή τους σε «ασφαλή τόπο»;

Γ) Σύμφωνα με τον κανονισμό 2014/656, για κάθε θαλάσσια επιχείρηση χρησιμοποιείται διεθνές κέντρο συντονισμού ως δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ του εθνικού προσωπικού και του προσωπικού του Frontex, συμπεριλαμβανομένου του συντονιστή που διορίζεται από τον εκτελεστικό διευθυντή του Frontex. Ποιος είναι ο ακριβής ρόλος του Frontex και του συντονιστή του στις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης, δεδομένου ότι το εθνικό κέντρο διάσωσης είναι αυτό που αποφασίζει για τις εν λόγω επιχειρήσεις; Οι εθνικές αρχές έρχονται προορατικά σε επαφή με τον Frontex μόλις προετοιμάζονται και δρομολογούνται επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης; Έχει ο Frontex ουσιαστική συμβολή στον σχεδιασμό ή την οργανωτική υλοποίηση των εν λόγω επιχειρήσεων;

Δ) Πιο συγκεκριμένα, σχετικά με τον ρόλο των συντονιστών, πώς συνδράμουν και συμβουλεύουν τους συντονιστές οι παρατηρητές θεμελιωδών δικαιωμάτων; Υπήρξαν εκθέσεις [5] από τον συντονιστή προς τον εκτελεστικό διευθυντή, στις οποίες περιγράφονται λεπτομερώς περιπτώσεις στις οποίες οι οδηγίες που εκδίδονται προς το προσωπικό που συμμετέχει σε επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης από τα κράτη μέλη υποδοχής δεν συνάδουν με τα θεμελιώδη δικαιώματα, με προτάσεις για αναστολή, τερματισμό ή μη έναρξη των εν λόγω δραστηριοτήτων [6]; Εάν ναι, θα μπορούσε ο Frontex να κοινοποιήσει τις εν λόγω εκθέσεις στην ερευνητική μου ομάδα, υπό τους όρους που περιγράφονται στο σημείο Α ανωτέρω;

Ε) Σύμφωνα με τους κανονισμούς 2019/1896 και 2014/656, ο Frontex υποχρεούται να παρέχει τεχνική και επιχειρησιακή συνδρομή σε κράτη μέλη και τρίτες χώρες για τη στήριξη των επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης, σύμφωνα με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Στα επιχειρησιακά του σχέδια για κοινές επιχειρήσεις που υπογράφονται με τα κράτη μέλη, θα πρέπει πάντα να υπάρχει συνιστώσα SAR. Περιλαμβάνεται συστηματικά μια τέτοια συνιστώσα, και θα μπορούσε ο Frontex να παράσχει παραδείγματα που να περιγράφουν λεπτομερώς από τι αποτελείται αυτή η συνιστώσα;

ΣΤ) Προσδιορίζει ο Frontex γραπτώς τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να χρησιμοποιούνται οι κάμερες στα σκάφη που συμμετέχουν σε κοινές επιχειρήσεις του Frontex —και/ή σε μέρος του αποθέματος τεχνικού εξοπλισμού του Frontex— για την παρακολούθηση της συμμόρφωσης με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τα θεμελιώδη δικαιώματα;

Ζ) Διαθέτει/προετοιμάζει ο Frontex εκθέσεις ή άλλα έγγραφα αξιολόγησης σχετικά με τη συμμόρφωση με τα θεμελιώδη δικαιώματα κατά τη διάρκεια δραστηριοτήτων έρευνας και διάσωσης στο πλαίσιο κοινών θαλάσσιων επιχειρήσεων, ιδίως όσον αφορά: i) την καθυστέρηση ή την έλλειψη ανταπόκρισης σε άτομα ή σκάφη που διατρέχουν κίνδυνο στη θάλασσα σε περιοχή έρευνας και διάσωσης που καλύπτεται από κοινή επιχείρηση· ii) την καθυστέρηση ή την άρνηση αποβίβασης σε λιμένες της ΕΕ ατόμων που διασώζονται από σκάφη μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ)· iii) περιπτώσεις στις οποίες οι πλοίαρχοι σκαφών ΜΚΟ υποχρεούνται να παραδίδουν διασωθέντα άτομα στην ακτοφυλακή τρίτων χωρών; Εάν ναι, με ποιον τρόπο συμμετέχει ο υπεύθυνος θεμελιωδών δικαιωμάτων στην εκπόνηση των εν λόγω εκθέσεων; Θα μπορούσε ο Frontex να μοιραστεί με την ομάδα έρευνας παραδείγματα τέτοιων εκθέσεων στα σημεία i), ii) και iii), υπό τους όρους που περιγράφονται στο σημείο Α ανωτέρω;

Η) Διαθέτει ο Frontex πρωτόκολλο για την επικοινωνία του με μη κυβερνητικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται για την υποστήριξη επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης, με σκοπό τη διασφάλιση του συντονισμού και της ταχείας αντίδρασης σε καταστάσεις κινδύνου στη θάλασσα;

I) Ο πολυετής προγραμματισμός του Frontex για την περίοδο 2023-2025 [7] αναφέρει ότι «η προστασία και η διάσωση ανθρώπινων ζωών στα εξωτερικά σύνορα αποτελεί βασική προτεραιότητα· η ικανότητα και η επιχειρησιακή ετοιμότητα στήριξης των κρατών μελών/των ΣΧΣ κατά τη διεξαγωγή επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης [θα πρέπει] να αποτελούν ζωτικό μέρος όλων των επιχειρήσεων επιτήρησης στα εξωτερικά θαλάσσια σύνορα.»[8] Θα μπορούσε ο Frontex να αποσαφηνίσει τους στόχους για τις δραστηριότητές του έρευνας και διάσωσης, όπως αναφέρεται στον πολυετή προγραμματισμό σε σχέση με τις βασικές δραστηριότητες 2.3.2 και 2.3.3;[9]

Σε περίπτωση που χρειάζεστε περαιτέρω πληροφορίες ή διευκρινίσεις, συμπεριλαμβανομένου του τρόπου οργάνωσης της επιθεώρησης εγγράφων, μη διστάσετε να επικοινωνήσετε με τη Marta Hirsch-Ziembinska (+33 388 17 27 46· marta.hirsch-ziembinska@ombudsman.europa.eu), κύρια σύμβουλο για τη συμμόρφωση με τον Χάρτη, η οποία είναι αρμόδια για την έρευνα.

Με εκτίμηση,

η Έμιλι Ο' Ράιλι

Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής

[1] Επιχείρηση Themis στην κεντρική Μεσόγειο, Επιχείρηση Poseidon στην ανατολική Μεσόγειο και Επιχείρηση Indalo-Minerva, η οποία καλύπτει τη διαδρομή της δυτικής Μεσογείου μεταξύ Ισπανίας και Μαρόκου.

[2] Κανονισμός 2019/1896 για την Ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32019R1896.

[3] Κανονισμός 656/2014 περί κανόνων επιτηρήσεως των εξωτερικών θαλάσσιων συνόρων στο πλαίσιο της επιχειρησιακής συνεργασίας που συντονίζεται από τον Frontex: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32014R0656.

[4] Παρακαλείσθε να σημειώσετε σαφώς το εν λόγω υλικό ως «εμπιστευτικό». Τα κρυπτογραφημένα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μπορούν να σταλούν στο ειδικό γραμματοκιβώτιό μας. Οι πληροφορίες και τα έγγραφα αυτού του είδους θα διαγραφούν από τους φακέλους του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή λίγο μετά το πέρας της έρευνας. Εάν οποιοδήποτε από τα προς επιθεώρηση υλικά περιέχει ΔΠΕΕ, επικοινωνήστε μαζί μας εκ των προτέρων, ώστε να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα επιθεώρησης.

[5] Σύμφωνα με το άρθρο 44 του κανονισμού 2019/1896.

[6] Σύμφωνα με το άρθρο 46 του κανονισμού 2019/1896.

[7] Απόφαση 70/2022 του διοικητικού συμβουλίου για την έγκριση του ενιαίου εγγράφου προγραμματισμού 2023-2025, συμπεριλαμβανομένων του πολυετούς προγραμματισμού 2023-2025, του προγράμματος εργασίας 2023 και του προϋπολογισμού 2023 (https://prd.frontex.europa.eu/?form-fields%5Bsearch%5D).

[8] Απόφαση 70/2022 του διοικητικού συμβουλίου, σ. 20 και 33.

[9] Στο πλαίσιο της βασικής δραστηριότητας 2.3.3 για τον στρατηγικό στόχο 2 του ετήσιου προγράμματος εργασίας για το 2023 που περιλαμβάνεται στον πολυετή προγραμματισμό 2023-25 (σελίδα 49), ο Frontex αναφέρει ως αναμενόμενα αποτελέσματα, κύριες εκροές/δράσεις, βασικά παραδοτέα: την υλοποίηση εργαστηρίων έρευνας και διάσωσης σε διάφορες θαλάσσιες περιοχές σε ολόκληρη την Ευρώπη.