Αξιότιμε κ. Leijtens,

Παρακολούθησα εκ του σύνεγγυς τις λεπτομερείς εκθέσεις που εκπονήθηκαν και τις συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν μετά τους τραγικούς πνιγμούς στα ανοικτά των ακτών της Ελλάδας στις 14 Ιουνίου 2023. Μολονότι αντιλαμβάνομαι ότι οι έρευνες διεξάγονται σε εθνικό επίπεδο, είναι σαφές ότι ο Frontex διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην αποστολή έρευνας και διάσωσης από τη σκοπιά του συντονισμού. Ως εκ τούτου, πιστεύω ότι υπάρχει περιθώριο για μεγαλύτερη σαφήνεια όσον αφορά τον ρόλο του Frontex σε τέτοιες επιχειρήσεις. Για τον σκοπό αυτό, αποφάσισα να ξεκινήσω αυτεπάγγελτη έρευνα.

Το Γραφείο μου μπορεί να διεξάγει έρευνες με δική του πρωτοβουλία για τις οποίες βρίσκω βάσιμους λόγους, εκτός εάν τα εικαζόμενα πραγματικά περιστατικά αποτελούν ή έχουν αποτελέσει αντικείμενο δικαστικής διαδικασίας. Στον βαθμό που οποιοδήποτε από τα θέματα που καλύπτονται παρακάτω μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο νομικών διαδικασιών, ευελπιστώ ότι ο Frontex θα απαντήσει αναλόγως.

Ο Frontex συντονίζει τρεις κοινές θαλάσσιες επιχειρήσεις στη Μεσόγειο [1] Παρέχει επίσης τεχνική και επιχειρησιακή συνδρομή σε κράτη μέλη και τρίτες χώρες για τη στήριξη επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης (SAR) [σύμφωνα με τον κανονισμό 2019/1896 [2] και τον κανονισμό 2014/656 [3]]. Τα σκάφη που αναπτύσσονται από τον Frontex σε μια περιοχή στο πλαίσιο των κοινών θαλάσσιων επιχειρήσεών του θα πρέπει πάντα να είναι έτοιμα να παράσχουν στήριξη στις εθνικές αρχές στο πλαίσιο των επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης. Δεδομένου ότι η εντολή διεξαγωγής επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης παραμένει αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών, δεν είναι σαφές τι σημαίνει αυτό στην πράξη για τον Frontex. Από την άλλη πλευρά, τα σκάφη του ίδιου του Frontex που αναπτύσσονται στη θάλασσα πρέπει να παρέχουν βοήθεια έρευνας και διάσωσης, εάν το απαιτεί η κατάσταση.

Θα σας ήμουν ευγνώμων εάν ο Frontex μπορούσε να απαντήσει, έως το τέλος Σεπτεμβρίου 2023, στις ακόλουθες ερωτήσεις:

Α) Θα μπορούσε ο Frontex να προβεί στις απαραίτητες ρυθμίσεις ώστε η ερευνητική μου ομάδα να επιθεωρήσει την αναφορά σοβαρού περιστατικού του Frontex σχετικά με το ναυάγιο της Adriana της 14ης Ιουνίου 2023; Θα μπορούσε ο Frontex να επιτρέψει στην ερευνητική μου ομάδα να επιθεωρήσει τις αναφορές σοβαρών περιστατικών για άλλα πρόσφατα περιστατικά που αφορούν σημαντικές απώλειες ανθρώπινων ζωών μεταναστών λόγω ναυαγίων ή καταστάσεων κινδύνου στη θάλασσα (μεταξύ άλλων στην κεντρική Μεσόγειο, για παράδειγμα, το περιστατικό της 26ης Φεβρουαρίου 2023 στα ανοικτά των ακτών της νότιας Ιταλίας και το περιστατικό της 7ης Ιανουαρίου 2023 που αφορούσε τη βύθιση σκάφους κοντά στη Λουάτα, στην περιοχή Sfax); Οι πληροφορίες ή τα έγγραφα που ο Frontex θεωρεί εμπιστευτικά δεν θα αποκαλύπτονται σε κανένα πρόσωπο χωρίς την προηγούμενη συμφωνία του Frontex [4].

Β) Πώς διασφαλίζει ο Frontex ότι, κατά τη διάρκεια κοινών θαλάσσιων επιχειρήσεων, συμμορφώνεται με τις υποχρεώσεις του όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα βάσει του ενωσιακού και του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένου του καθήκοντος διάσωσης όσων βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα; Συμμετέχει προορατικά ο Frontex σε δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης, αναζητώντας άτομα που βρίσκονται σε κίνδυνο, ανακτώντας επιζώντες και παραδίδοντας τους σε έναν «τόπο ασφάλειας»;

Γ) Σύμφωνα με τον κανονισμό 2014/656, για κάθε θαλάσσια επιχείρηση, ένα διεθνές κέντρο συντονισμού χρησιμοποιείται ως δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ του εθνικού προσωπικού και του προσωπικού του Frontex, συμπεριλαμβανομένου του συντονιστή που διορίζεται από τον εκτελεστικό διευθυντή του Frontex. Ποιος είναι ο ακριβής ρόλος του Frontex και του συντονιστή του στις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης, δεδομένου ότι το εθνικό κέντρο διάσωσης είναι αυτό που αποφασίζει για τις εν λόγω επιχειρήσεις; Οι εθνικές αρχές επικοινωνούν προορατικά με τον Frontex μόλις προετοιμάζονται και δρομολογούνται οι επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης; Έχει ο Frontex σημαντική συμβολή στον σχεδιασμό ή την οργανωτική υλοποίηση των εν λόγω επιχειρήσεων;

Δ) Πιο συγκεκριμένα, σχετικά με τον ρόλο των συντονιστών, πώς βοηθούν και συμβουλεύουν τους συντονιστές οι παρατηρητές θεμελιωδών δικαιωμάτων; Υπήρξαν εκθέσεις [5] από τον συντονιστή προς τον εκτελεστικό διευθυντή, στις οποίες περιγράφονται λεπτομερώς οι περιπτώσεις στις οποίες οι οδηγίες που εκδίδονται προς το προσωπικό που συμμετέχει σε επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης από τα κράτη μέλη υποδοχής δεν συμμορφώνονται με τα θεμελιώδη δικαιώματα, με προτάσεις για αναστολή, τερματισμό ή μη έναρξη των εν λόγω δραστηριοτήτων [6]; Εάν ναι, θα μπορούσε ο Frontex να κοινοποιήσει τις εν λόγω εκθέσεις στην ομάδα ερευνών μου, υπό τους όρους που περιγράφονται στο σημείο Α ανωτέρω;

Ε) Σύμφωνα με τους κανονισμούς 2019/1896 και 2014/656, ο Frontex υποχρεούται να παρέχει τεχνική και επιχειρησιακή συνδρομή σε κράτη μέλη και τρίτες χώρες για τη στήριξη επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης, σύμφωνα με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Στα επιχειρησιακά της σχέδια για κοινές επιχειρήσεις που υπογράφονται με τα κράτη μέλη, θα πρέπει πάντα να υπάρχει συνιστώσα ΕΔΠ. Περιλαμβάνεται με συνέπεια μια τέτοια συνιστώσα, και θα μπορούσε ο Frontex να παράσχει παραδείγματα που να περιγράφουν λεπτομερώς σε τι συνίσταται αυτή η συνιστώσα;

ΣΤ) Διευκρινίζει γραπτώς ο Frontex τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να χρησιμοποιούνται οι κάμερες σε σκάφη που συμμετέχουν σε κοινές επιχειρήσεις του Frontex - και/ή μέρος του αποθέματος τεχνικού εξοπλισμού του Frontex - για την παρακολούθηση της συμμόρφωσης με τις υποχρεώσεις στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων;

Ζ) Διαθέτει ο Frontex/εκπονεί εκθέσεις ή άλλα έγγραφα αξιολόγησης σχετικά με τη συμμόρφωση με τα θεμελιώδη δικαιώματα κατά τη διάρκεια των δραστηριοτήτων έρευνας και διάσωσης στο πλαίσιο κοινών θαλάσσιων επιχειρήσεων, ιδίως όσον αφορά: i) καθυστέρηση ή έλλειψη ανταπόκρισης σε άτομα ή σκάφη που βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα σε περιοχή έρευνας και διάσωσης που καλύπτεται από κοινή επιχείρηση· ii) καθυστέρησε ή αρνήθηκε την αποβίβαση σε λιμένες της ΕΕ ατόμων που διασώθηκαν από σκάφη μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ)· iii) περιπτώσεις στις οποίες οι πλοίαρχοι σκαφών ΜΚΟ υποχρεούνται να παραδίδουν διασωθέντα άτομα στην ακτοφυλακή τρίτων χωρών; Εάν ναι, πώς συμμετέχει ο υπεύθυνος θεμελιωδών δικαιωμάτων στην κατάρτιση των εν λόγω εκθέσεων; Θα μπορούσε ο Frontex να κοινοποιήσει στην ομάδα ερευνών μου παραδείγματα τέτοιων εκθέσεων στα σημεία i), ii) και iii), υπό τους όρους που περιγράφονται στο σημείο Α ανωτέρω;

Η) Διαθέτει ο Frontex πρωτόκολλο επικοινωνίας με μη κυβερνητικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται για τη στήριξη επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης, με σκοπό τη διασφάλιση του συντονισμού και της ταχείας αντίδρασης σε καταστάσεις κινδύνου στη θάλασσα;

I) Ο πολυετής προγραμματισμός του Frontex για την περίοδο 2023-2025 [7] αναφέρει ότι «η προστασία και η διάσωση ανθρώπινων ζωών στα εξωτερικά σύνορα αποτελεί βασική προτεραιότητα· η ικανότητα και η επιχειρησιακή ετοιμότητα στήριξης των ΚΜ/ΣΧΣ κατά τη διεξαγωγή επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης [θα πρέπει] να αποτελούν ζωτικό μέρος όλων των επιχειρήσεων επιτήρησης στα εξωτερικά θαλάσσια σύνορα.»[8] Θα μπορούσε ο Frontex να αποσαφηνίσει τους στόχους για τις δραστηριότητές του στον τομέα της έρευνας και διάσωσης, όπως αναφέρεται στον πολυετή προγραμματισμό σε σχέση με τη βασική δραστηριότητα 2.3.2 και 2.3.3;[9]

Εάν χρειάζεστε περαιτέρω πληροφορίες ή διευκρινίσεις, συμπεριλαμβανομένου του τρόπου με τον οποίο μπορείτε να κανονίσετε τον έλεγχο των εγγράφων, μη διστάσετε να επικοινωνήσετε με τη Marta Hirsch-Ziembinska (+33 388 17 27 46· marta.hirsch-ziembinska@ombudsman.europa.eu), κύριος σύμβουλος για τη συμμόρφωση με τον Χάρτη, υπεύθυνος για την έρευνα.

Με εκτίμηση,

η Έμιλι Ο'Ράιλι

Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής

[1] Η επιχείρηση Themis στην κεντρική Μεσόγειο, η επιχείρηση Poseidon στην ανατολική Μεσόγειο και η επιχείρηση Indalo-Minerva, η οποία καλύπτει τη διαδρομή της δυτικής Μεσογείου μεταξύ Ισπανίας και Μαρόκου.

[2] Κανονισμός 2019/1896 για την Ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32019R1896.

[3] Κανονισμός 656/2014 σχετικά με τη θέσπιση κανόνων για την επιτήρηση των εξωτερικών θαλάσσιων συνόρων στο πλαίσιο της επιχειρησιακής συνεργασίας που συντονίζεται από τον Frontex: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32014R0656.

[4] Αιτιολογία Σημειώστε σαφώς το εν λόγω υλικό «Εμπιστευτικό». Τα κρυπτογραφημένα μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μπορούν να σταλούν στο ειδικό γραμματοκιβώτιό μας. Πληροφορίες και έγγραφα αυτού του είδους θα διαγραφούν από τους φακέλους της Ευρωπαίας Διαμεσολαβήτριας λίγο μετά το πέρας της έρευνας. Εάν κάποιο από τα προς επιθεώρηση υλικά περιέχει ΔΠΕΕ, παρακαλείσθε να επικοινωνήσετε μαζί μας εκ των προτέρων ώστε να γίνουν οι κατάλληλες ρυθμίσεις επιθεώρησης.

[5] Σύμφωνα με το άρθρο 44 του κανονισμού 2019/1896.

[6] Σύμφωνα με το άρθρο 46 του κανονισμού 2019/1896.

[7] Απόφαση 70/2022 του διοικητικού συμβουλίου για την έγκριση του ενιαίου εγγράφου προγραμματισμού 2023-2025, συμπεριλαμβανομένων του πολυετούς προγραμματισμού 2023-2025, του προγράμματος εργασίας 2023 και του προϋπολογισμού 2023 (https://prd.frontex.europa.eu/?form-fields%5Bsearch%5D).

[8] Αιτιολογία Απόφαση του διοικητικού συμβουλίου 70/2022, σ. 20 και 33.

[9] Αιτιολογία Στο πλαίσιο της βασικής δραστηριότητας 2.3.3 για τον στρατηγικό στόχο 2 στο ετήσιο πρόγραμμα εργασίας για το 2023 που περιλαμβάνεται στον πολυετή προγραμματισμό 2023-25 (σελίδα 49), ο Frontex αναφέρει ως αναμενόμενα αποτελέσματα, κύριες εκροές/δράσεις, βασικά παραδοτέα: υλοποίηση εργαστηρίων έρευνας και διάσωσης σε διάφορες θαλάσσιες περιοχές σε όλη την Ευρώπη.