Ιστορικό της έρευνας

(βλ. γλωσσάριο)

1. Η αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα και η διεξαγωγή επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης (SAR) συνεπάγονται υποχρεώσεις και διαδικασίες για όλα τα μέρη, οι οποίες καθορίζονται στο διεθνές δίκαιο [1]. ^{Οι υποχρεώσεις αυτές} ισχύουν επίσης για τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex) στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του. Μεταξύ άλλων θεμάτων, ο νόμος (και οι διεθνείς κατευθυντήριες γραμμές που απορρέουν από τον νόμο) καθορίζει τον τρόπο καθορισμού της φάσης έκτακτης ανάγκης των σκαφών που εντοπίζονται στη θάλασσα ^[2] και τον χρόνο έκδοσης των κλήσεων της Πρωτομαγιάς και άλλων σημάτων έκτακτης ανάγκης ^[3]. Οι υποχρεώσεις έρευνας και διάσωσης και οι αρμοδιότητες επιτήρησης του Frontex καθορίζονται επίσης στο δίκαιο της ΕΕ ^[4], καθώς και στο πλαίσιο των επιχειρησιακών σχεδίων για «κοινές επιχειρήσεις» στις οποίες συμμετέχει. Οι υποχρεώσεις αυτές έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία, καθώς η εντολή του οργανισμού έχει διευρυνθεί τα τελευταία χρόνια, πρώτα το 2016, όταν μετονομάστηκε σε «ακτοφυλακή»^[5], και στη συνέχεια το 2019 ^[6].

2. Όταν μια δραστηριότητα στην οποία έχει συμμετάσχει ο Frontex εγείρει ανησυχίες σχετικά με πιθανές παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ο υπεύθυνος θεμελιωδών δικαιωμάτων (ΥΘΔ) είναι υπεύθυνος για την κατάρτιση «έκθεσης σοβαρού συμβάντος» (SIR) για την τεκμηρίωση του συμβάντος και, εφόσον απαιτείται, για τη διατύπωση συστάσεων προς τον Frontex και τις οικείες αρχές των κρατών μελών. Αυτό αφορά επίσης θαλάσσιες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στις οποίες εμπλέκεται ο Frontex.

3. Ο Frontex διεξάγει κοινές επιχειρήσεις με τις αρχές των κρατών μελών της ΕΕ, παρέχοντας στήριξη για τη διαχείριση των συνόρων και την επιβολή του νόμου. Στο πλαίσιο αυτών των κοινών επιχειρήσεων, ο Frontex δεσμεύεται να παρέχει στήριξη για την επιτήρηση των συνοριακών και προσυνοριακών περιοχών (μεταξύ άλλων και στη θάλασσα) και να συνδράμει σε δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης.[7] Στο πλαίσιο των κοινών επιχειρήσεων, ο Frontex διαθέτει θαλάσσιους πόρους (βάρκες) και εναέριους πόρους (επανδρωμένα και τηλεκατευθυνόμενα αεροσκάφη), τα οποία συμμετέχουν σε δραστηριότητες που ορίζονται στο «επιχειρησιακό σχέδιο». Υπάρχουν περιουσιακά στοιχεία που συγχρηματοδοτούνται με το κράτος μέλος και δεσμεύονται για κοινή επιχείρηση, υπάρχουν περιουσιακά στοιχεία που χρηματοδοτούνται και τελούν υπό τη διαχείριση του Frontex και υπάρχουν εθνικά περιουσιακά στοιχεία που μπορούν να λάβουν συγχρηματοδότηση όταν συμμετέχουν σε δραστηριότητες στο πλαίσιο κοινής επιχείρησης. Τα θαλάσσια μέσα του Frontex επιλέγονται, από τη φύση τους, για χρήση στις επιχειρησιακές περιοχές των κοινών επιχειρήσεων, δηλαδή στις θαλάσσιες παραμεθόριες περιοχές. Τα εν λόγω σκάφη ενδέχεται κατά κανόνα να μην έχουν την τεχνική ικανότητα να εκτελούν δραστηριότητες πέραν των παράκτιων υδάτων, για παράδειγμα στις ευρύτερες περιοχές έρευνας και διάσωσης των κρατών μελών, οι οποίες καλύπτουν διεθνή ύδατα.

4. Ο Frontex παρέχει επίσης στήριξη στα κράτη μέλη για την επιτήρηση των συνόρων και των προσυνοριακών περιοχών μέσω του ευρωπαϊκού συστήματος επιτήρησης των συνόρων (EUROSUR)[8]. Μέσω του EUROSUR και βάσει «αιτημάτων παροχής υπηρεσιών» από τα συμμετέχοντα κράτη μέλη, ο Frontex διενεργεί εναέρια επιτήρηση πολλαπλών σκοπών χρησιμοποιώντας τόσο επανδρωμένα αεροσκάφη όσο και αεροσκάφη με χειριστή εξ αποστάσεως (RPA ή μη επανδρωμένα αεροσκάφη).[9] Κατά περίπτωση, ο Frontex μπορεί επίσης να χρησιμοποιεί άλλες τεχνολογίες επιτήρησης για την παροχή στήριξης, για παράδειγμα ζητώντας δορυφορικές εικόνες μέσω του δορυφορικού συστήματος παρατήρησης Copernicus της ΕΕ [10].

5. Οι δραστηριότητες εναέριας επιτήρησης του  Frontex συντονίζονται σε συνεχή βάση (24 ώρες την ημέρα, επτά ημέρες την εβδομάδα) από το «Κέντρο Επιχειρήσεων» του στην έδρα του Frontex στη Βαρσοβία (Ευρωπαϊκή Αίθουσα Επιτήρησης), το οποίο διαιρείται σε «Κόμβο Παρακολούθησης» και «Τομέα Επιτήρησης».[11] Η Ευρωπαϊκή Ομάδα Επιτήρησης (EST) είναι υπεύθυνη για τη διεξαγωγή του πρακτικού συντονισμού των εν λόγω δραστηριοτήτων επιτήρησης. Η EST περιλαμβάνει προσωπικό του Frontex και εμπειρογνώμονες από τις εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων εμπειρογνωμόνων SAR που ορίζονται από τις εθνικές ακτοφυλακές. Στην ομάδα εκπροσωπείται επίσης το Γραφείο Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Frontex [12]. Οι αποφάσεις λαμβάνονται από τον επικεφαλής της ομάδας EST.

6. Σύμφωνα με ομάδες παρακολούθησης, περισσότεροι από 20 000 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους ή έχουν εξαφανιστεί στη θάλασσα στην Κεντρική Μεσόγειο από το 2014. Σχεδόν καθημερινά, άνθρωποι πεθαίνουν προσπαθώντας να φτάσουν στην ΕΕ.

7. Στις 14 Ιουνίου 2023, αλιευτικό σκάφος (Adriana) που μετέφερε περίπου 750 μετανάστες ανατράπηκε και βυθίστηκε σε διεθνή ύδατα στα ανοικτά των ακτών της Πύλου στην Ελλάδα. Στην επιχείρηση έρευνας και διάσωσης που ακολούθησε, διασώθηκαν 104 άνθρωποι και ανασύρθηκαν 82 πτώματα. Οι υπόλοιποι επιβάτες θεωρούνται νεκροί. Ενώ υπήρξαν πολυάριθμα προηγούμενα ναυάγια πλοίων που μετέφεραν μετανάστες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, συμπεριλαμβανομένου ενός ναυαγίου στο Crotone της Ιταλίας, στις 26 Φεβρουαρίου 2023, όταν εκτιμάται ότι έχασαν τη ζωή τους 100 άνθρωποι, η τραγωδία της Adriana θεωρείται η πιο θανατηφόρα και προκάλεσε διεθνή κατακραυγή.

8. Το ναυάγιο συνέβη στην ελληνική «περιοχή έρευνας και διάσωσης» στην Κεντρική Μεσόγειο, η οποία αποτελεί ευθύνη του Ελληνικού Κοινού Κέντρου Διάσωσης και Συντονισμού (RCC) [13]. Το Λιμενικό Σώμα Ελλάδος (Λ.Σ.Ε.) ήταν παρόν στις συντεταγμένες των Αδριανών την εποχή εκείνη. Αμέσως μετά το περιστατικό, τέθηκαν ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο το ΛΣ-ΕΛΑΚΤ αντέδρασε στη θαλάσσια κατάσταση έκτακτης ανάγκης, συμπεριλαμβανομένων ισχυρισμών ότι οι ενέργειές του μπορεί να συνέβαλαν στην ανατροπή. Υπάρχουν διάφορες εθνικές έρευνες σχετικά με τον ρόλο του ΛΣ, συμπεριλαμβανομένης μιας εν εξελίξει έρευνας από τον Έλληνα Διαμεσολαβητή [14], η οποία κινήθηκε αφότου το ΛΣ αποφάσισε να μην κινήσει τη δική του εσωτερική πειθαρχική έρευνα. Ωστόσο, τέθηκαν επίσης ερωτήματα σχετικά με τον ρόλο του Frontex.

9.  Το πρωί της 13ης Ιουνίου 2023, ο Frontex αντιγράφηκε σε μήνυμα που απέστειλε στο ελληνικό RCC το ιταλικό Maritime RCC, το οποίο είχε λάβει πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση στο σκάφος από εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών που ήρθαν σε επαφή με το πλήρωμα του σκάφους. Στη συνέχεια, ο Frontex είχε κατευθύνει αεροσκάφος που είχε αναπτυχθεί στο πλαίσιο της κοινής επιχείρησης Themis [15] στη θέση του σκάφους, το οποίο βρισκόταν εκτός της επιχειρησιακής περιοχής της κοινής επιχείρησης Themis. Το αεροσκάφος επιθεώρησε το σκάφος και μετέφερε πληροφορίες σχετικά με την κατάστασή του και την κατάσταση της θάλασσας (συμπεριλαμβανομένου βίντεο) στα ιταλικά και ελληνικά RCC, πριν επιστρέψει στη βάση μετά από 10 λεπτά, καθώς είχε φτάσει στα όρια των καυσίμων του (καύσιμα BINGO).

10. Τα στοιχεία που προέκυψαν μετά την τραγωδία έδειξαν ότι, στη συνέχεια, ο Frontex είχε επανειλημμένα προσφερθεί κατά τη διάρκεια της ημέρας στις ελληνικές αρχές να επιστρέψουν για να βοηθήσουν στην εναέρια επιτήρηση. Οι ελληνικές αρχές δεν απάντησαν. Το πρωί της 14ης Ιουνίου 2023, ένα τηλεχειριζόμενο αεροσκάφος που κατευθυνόταν από τον Frontex και συμμετείχε σε εναέρια επιτήρηση στο πλαίσιο του EUROSUR έφτασε στον τόπο του ναυαγίου. Κατά την άφιξή της, η επιχείρηση έρευνας και διάσωσης που συντόνισαν οι ελληνικές αρχές είχε ήδη ολοκληρωθεί. Στην παρούσα απόφαση επισυνάπτεται λεπτομερές χρονοδιάγραμμα της εμπλοκής του Frontex στο περιστατικό της Πύλου (παράρτημα 1).

11.  Στις 26 Ιουνίου 2023 ο ΥΘΔ άρχισε να καταρτίζει έκθεση σοβαρού περιστατικού για να αποσαφηνίσει τον ρόλο του Frontex στο περιστατικό της Adriana, καθώς και τη νομιμότητα και τη συμμόρφωση με τα θεμελιώδη δικαιώματα της βοήθειας που παρέχεται στο σκάφος, καθώς και τον συντονισμό και τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων διάσωσης από τις εθνικές αρχές. Ο ΥΘΔ εξέδωσε την τελική έκθεση την 1η Δεκεμβρίου 2023.

12. Το ναυάγιο της Adriana προκάλεσε ανησυχία στο κοινό σχετικά με τον ρόλο και τις ευθύνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά την προστασία της ζωής και της έρευνας και διάσωσης στο πλαίσιο των μεταναστευτικών και συνοριακών πολιτικών της, και τέθηκαν ερωτήματα ιδίως σχετικά με τον ρόλο του Frontex.

13. Η Διαμεσολαβήτρια αποφάσισε να κινήσει αυτεπάγγελτη έρευνα για να εξετάσει περαιτέρω το θέμα.  

Η έρευνα

14. Η Διαμεσολαβήτρια κίνησε έρευνα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ο Frontex συμμορφώνεται με τις υποχρεώσεις του στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων όσον αφορά την έρευνα και διάσωση στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων θαλάσσιας επιτήρησης.

15. Κατά τη διάρκεια της έρευνας, η Διαμεσολαβήτρια έθεσε σειρά ερωτήσεων στον Frontex [16] και έλαβε την απάντηση του Frontex [17]. Ο Διαμεσολαβητής διεξήγαγε επίσης στοχευμένη διαβούλευση με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών [18].

16. Βάσει των ανωτέρω, η Διαμεσολαβήτρια απέστειλε συμπληρωματικές ερωτήσεις στον Frontex [19] και η ερευνητική ομάδα της Διαμεσολαβήτριας συναντήθηκε με εκπροσώπους του Frontex και του ΥΘΔ. Η ομάδα επιθεώρησε επίσης φακέλους που είχε στην κατοχή του ο Frontex σχετικά με τις δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης εν γένει, καθώς και σχετικά με συγκεκριμένα περιστατικά έρευνας και διάσωσης στα οποία συμμετείχε πρόσφατα ο Frontex, συμπεριλαμβανομένου του ναυαγίου της Adriana.

Ο ρόλος του Frontex στην επιτήρηση και την έρευνα και διάσωση

Επιχειρήματα που υποβλήθηκαν στον Διαμεσολαβητή

Παρακολούθηση/παρουσία σε πιθανές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης

Επιχειρήματα του Frontex

17. Όταν ο Frontex, μέσω των προγραμματισμένων δραστηριοτήτων επιτήρησής του (είτε μέσω του EUROSUR είτε μέσω κοινών επιχειρήσεων) αντιληφθεί σκάφος σε πιθανή κατάσταση έκτακτης ανάγκης, θα προσπαθήσει να διατηρήσει την επιτήρηση για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Αυτό συνάδει με τις συστάσεις που διατυπώνονται στο σχέδιο δράσης του Frontex για τα θεμελιώδη δικαιώματα και σε άλλες κατευθυντήριες γραμμές. Μπορεί να υποχρεωθεί να διακόψει την επιτήρηση για διάφορους πρακτικούς και λειτουργικούς λόγους, καθώς και για λόγους ασφάλειας, αλλά, υπό τις συνθήκες αυτές, θα προσπαθήσει να επιστρέψει στον τόπο. Πρέπει επίσης να ακολουθεί εντολές ή οδηγίες που δίδονται από το RCC που είναι αρμόδιο για τον συντονισμό της αντίδρασης σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

18. Μόλις μια εθνική αρχή αναλάβει τον συντονισμό μιας κατάστασης έκτακτης ανάγκης, συμπεριλαμβανομένης της έναρξης μιας επιχείρησης έρευνας και διάσωσης, το εθνικό διασταυρούμενο κέντρο συντονισμού είναι υπεύθυνο για την οργάνωση των πόρων που συνεισφέρουν τη στήριξη. Το RCC γνωρίζει πάντα τα μέσα που έχει στη διάθεσή του ο Frontex και τα υφιστάμενα πρότυπα πτήσεων των μέσων επιτήρησης του Frontex στις πληγείσες περιοχές. Ως εκ τούτου, ο Frontex θα συνέβαλλε στην εναέρια επιτήρηση κατάστασης έκτακτης ανάγκης που τελεί ήδη υπό τον συντονισμό εθνικού διασταυρούμενου ελέγχου εξ αποστάσεως μόνον εάν α) του είχε δοθεί σχετική άδεια από τον διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως ή β) βρισκόταν στη διαδρομή του υφιστάμενου προτύπου πτήσης ενός περιουσιακού στοιχείου και ο διασταυρούμενος έλεγχος εξ αποστάσεως δεν απαιτούσε αλλαγή της εν λόγω διαδρομής ή οι εθνικές αρχές δεν είχαν εκδώσει περιορισμούς πτήσεων πάνω από τον εν λόγω εναέριο χώρο (που κοινοποιήθηκαν με ανακοίνωση προς τις αεροπορικές αποστολές — NOTAM)[20]. 

19. Στην περίπτωση του ναυαγίου του Crotone, αεροσκάφος του Frontex είχε εντοπίσει το σκάφος στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων επιτήρησης, αλλά ο Frontex δεν διαπίστωσε ότι το σκάφος βρισκόταν σε πιθανή κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Στη συνέχεια, το αεροσκάφος υποχρεώθηκε να επιστρέψει στη βάση του λόγω επιδείνωσης των καιρικών συνθηκών (ισχυροί άνεμοι). Την επόμενη ημέρα, μετά τη βελτίωση των καιρικών συνθηκών και μετά από αναφορές για πιθανό ναυάγιο, η Frontex προσπάθησε να στείλει το αεροσκάφος πίσω στις συντεταγμένες του πιθανού ναυαγίου. Ενώ το ιταλικό RCC δεν απάντησε αρχικά, το αεροσκάφος επέστρεψε στη συνέχεια ως μέρος του προκαθορισμένου προτύπου πτήσης για επιτήρηση.

20. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Πύλου, όπως προαναφέρθηκε, το αεροσκάφος που εντόπισε αρχικά το Adriana βρισκόταν στο τέλος της αποστολής του (στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων επιτήρησης στο πλαίσιο της κοινής επιχείρησης Themis) και ήταν υποχρεωμένο να επιστρέψει στη βάση, καθώς είχε φτάσει στο όριο καυσίμων του. Σε διάφορες περιστάσεις, αρχής γενομένης από τις 16.35 της 13ης Ιουνίου 2023, ο Frontex επικοινώνησε με τις ελληνικές αρχές και προσφέρθηκε να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της συνεχιζόμενης κατάστασης έκτακτης ανάγκης με τα αεροσκάφη επιτήρησής του. Οι ελληνικές αρχές δεν ανταποκρίθηκαν ποτέ σε αυτές τις προσφορές. Στις 18.45 της 13ης Ιουνίου, ένα τηλεκατευθυνόμενο αεροσκάφος (RPA) του Frontex απογειώθηκε, όπως είχε προγραμματιστεί σύμφωνα με το πρότυπο πτήσης του, για να αναλάβει δραστηριότητες επιτήρησης στο πλαίσιο της εναέριας επιτήρησης του EUROSUR. Το σχέδιο πτήσης του περιελάμβανε την ελληνική περιοχή SAR, όπου βρισκόταν η Adriana. Ωστόσο, οι ελληνικές αρχές ζήτησαν από τον Frontex να στείλει το RPA για να ερευνήσει ένα υπερπλήρες ιστιοφόρο στα ανοικτά των ακτών της Κρήτης. Στη συνέχεια, το ιστιοφόρο υποβλήθηκε σε επιχείρηση έρευνας και διάσωσης. Ο Frontex προσφέρθηκε εκ νέου να συνδράμει στην επιτήρηση της Adriana, αφού διαπίστωσε ότι το ΛΣ είχε τον έλεγχο της εν εξελίξει επιχείρησης διάσωσης. Δεν ελήφθη απάντηση από τις ελληνικές αρχές. Στις 23.20, η RPA επανέλαβε το σχέδιο πτήσης της και ο Frontex την κατεύθυνε στις τελευταίες γνωστές συντεταγμένες του Adriana. Στις 4.05, το RPA έφτασε στις συντεταγμένες: δεν ήταν ορατά τα σημάδια του Adriana, αλλά εννέα σκάφη (συμπεριλαμβανομένου ενός από το HCG) και δύο ελικόπτερα διεξήγαγαν δραστηριότητες διάσωσης. Στις 5:31, όταν η RPA έφτασε στα όρια των καυσίμων της, ο Frontex προσφέρθηκε να κατευθύνει άλλο αεροσκάφος στην τοποθεσία. Στις 7.48, το ελληνικό RCC απάντησε, δηλώνοντας ότι δεν απαιτούνταν περαιτέρω βοήθεια.

Επιχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών

21. Ανταποκρινόμενες στη διαβούλευση, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών υποστήριξαν ότι ο Frontex θα έπρεπε να είχε επιστρέψει για να συνδράμει στο συνεχιζόμενο περιστατικό στην Πύλο. Υποστήριξαν ότι, βάσει των εφαρμοστέων κανόνων [21], όταν οι μονάδες του Frontex έχουν λόγους να πιστεύουν ότι ένα σκάφος ή οποιοδήποτε πρόσωπο επί του σκάφους βρίσκεται σε φάση αβεβαιότητας, συναγερμού ή κινδύνου, όχι μόνο θα πρέπει ο Frontex να διαβιβάζει όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες στο σχετικό διασταυρούμενο κέντρο ελέγχου εξ αποστάσεως και να τίθεται στη διάθεσή του, αλλά, εν αναμονή των οδηγιών του διασταυρούμενου κέντρου ελέγχου εξ αποστάσεως, θα πρέπει επίσης να «λαμβάνει όλα τα κατάλληλα μέτρα για τη διασφάλιση της ασφάλειας των ενδιαφερόμενων προσώπων». Αυτό θα σήμαινε την επιστροφή στον ιστότοπο με διαθέσιμα περιουσιακά στοιχεία.

Πορίσματα του ΥΘΔ

22. Στην SIR για το ναυάγιο της Πύλου, ο ΥΘΔ αναφέρθηκε στις «έκτακτες» προσπάθειες που κατέβαλε ο Frontex για να δώσει συνέχεια στην αρχική παρατήρηση και να στηρίξει τις εθνικές αρχές στις προσπάθειές τους. Αυτό περιλάμβανε την αξιολόγηση της διαθεσιμότητας περιουσιακών στοιχείων επιφανείας από κοινές επιχειρήσεις, τον αναπροσανατολισμό αεροσκάφους ώστε να εγκαταλείψει την επιχειρησιακή περιοχή της ΚΕ Θέμις και τις επακόλουθες επανειλημμένες προσφορές βοήθειας προς τις ελληνικές αρχές (οι οποίες παρέμειναν αναπάντητες). Σύμφωνα με τους όρους του αιτήματος παροχής υπηρεσιών, ο Frontex ανακατεύθυνε την RPA του στον χώρο του ναυαγίου της Πύλου, με σκοπό να συνδράμει στο πλαίσιο της εν εξελίξει επιχείρησης έρευνας και διάσωσης. Ο ΥΘΔ διατύπωσε ορισμένες συστάσεις προς τον Frontex σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο δίνει συνέχεια στις παρατηρήσεις πιθανών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα.

23. Στην SIR σχετικά με το ναυάγιο του Crotone, ο ΥΘΔ δήλωσε ότι ο Frontex συνέλεξε όλες τις σχετικές πληροφορίες και τις διαβίβασε εγκαίρως στις ιταλικές αρχές. Ο ΥΘΔ επισήμανε ότι, μόλις ο Frontex έλαβε γνώση του ναυαγίου, προσέφερε υποστήριξη από αέρος, υποδηλώνοντας την πρόωρη απογείωση αεροσκάφους επιτήρησης, αλλά δεν έλαβε γραπτή απάντηση στην προσφορά αυτή. Στη συνέχεια, το αεροσκάφος του Frontex επέστρεψε στις συντεταγμένες στο πλαίσιο του καθορισμένου σχεδίου πτήσης.

Καθορισμός κατάστασης έκτακτης ανάγκης

Επιχειρήματα του Frontex

24. Ο Frontex δεν διαθέτει εσωτερικούς κανόνες ή κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τον καθορισμό του καθεστώτος καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. [22] Οι εκπρόσωποι του Frontex δήλωσαν ότι αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μόνο ένας συντονιστικός RCC μπορεί να προβεί σε έναν τέτοιο ορισμό.

25. Όταν η εναέρια επιτήρηση του Frontex παραλαμβάνει σκάφη σε πιθανές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, οι σχετικές λεπτομέρειες που μπορούν να παρατηρηθούν - κατάσταση της θάλασσας, πορεία και ταχύτητα του σκάφους, αξιοπλοΐα, ορατό επίπεδο πληρότητας, πληροφορίες από θερμικές εικόνες, ορατή παρουσία σωστικών συσκευών - σημειώνονται στην έκθεση παρατήρησης. Οι πληροφορίες αυτές κοινοποιούνται αμέσως στον συντονιστή εθνικό διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως, σε άλλους σχετικούς διασταυρούμενους ελέγχους εξ αποστάσεως και σε οντότητες που εμπλέκονται στη συνεχιζόμενη κατάσταση. Στη συνέχεια, εναπόκειται στον εν λόγω συντονιστή διασταυρούμενου ελέγχου εξ αποστάσεως, βάσει των πληροφοριών που έχει στη διάθεσή του, να καθορίσει αν το σκάφος βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και, εάν ναι, σε ποια φάση (αβεβαιότητα, συναγερμός ή κίνδυνος)[23].

26. Στην περίπτωση του ναυαγίου του Crotone, από την επιτήρηση του σκάφους από τον Frontex δεν προέκυπτε ότι το σκάφος βρισκόταν σε δυνητική κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Το σκάφος κινούνταν με σταθερή ταχύτητα και σε σταθερή πορεία και, ενώ υπήρχαν σημαντικές θερμικές εικόνες από κάτω από το κατάστρωμα, το σκάφος ήταν σε αξιόπλοη κατάσταση.

27. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Πύλου, η επιτήρηση του σκάφους από τον Frontex έδειξε ότι το σκάφος ήταν υπερπλήρες και ότι δεν υπήρχαν ορατά σωσίβια γιλέκα, αλλά ότι το σκάφος κινούνταν με σταθερή ταχύτητα και σταθερή πορεία και φαινόταν να βρίσκεται σε αξιόπλοη κατάσταση.[25] Ο Frontex κοινοποίησε αμέσως τις πληροφορίες αυτές στις αρμόδιες αρχές. Δεδομένου ότι το ιταλικό MRCC είχε ήδη κοινοποιήσει πληροφορίες σχετικά με το σκάφος στο ελληνικό JRCC, θεωρήθηκε ότι οι ελληνικές αρχές είχαν ήδη αναλάβει τον ρόλο του συντονισμού της αντιμετώπισης αυτής της δυνητικής κατάστασης έκτακτης ανάγκης.

Επιχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών

28. Σε απάντηση στη διαβούλευση, ορισμένες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών υποστήριξαν ότι, βάσει της περιγραφής του Adriana κατά τον χρόνο της παρατήρησης του Frontex, το σκάφος αντιστοιχούσε επαρκώς σε κριτήρια που υποδήλωναν ότι θα έπρεπε να είχε χαρακτηριστεί ως ευρισκόμενο σε κίνδυνο, μεταξύ άλλων λόγω του μεγάλου υπερπληθυσμού και της έλλειψης ορατών σωστικών μέσων. Υποστήριξαν ότι ο Frontex θα έπρεπε να είχε ενεργήσει αναλόγως, μεταξύ άλλων κατευθύνοντας προορατικά τα διαθέσιμα περιουσιακά του στοιχεία στον χώρο και εκδίδοντας αναμεταδότη για την Πρωτομαγιά (βλ. κατωτέρω).

Πορίσματα του ΥΘΔ

29. Στην SIR σχετικά με το ναυάγιο του Crotone, ο ΥΘΔ αναγνώρισε το νομικό πλαίσιο σε σχέση με τη δήλωση υποθέσεων έρευνας και διάσωσης. Ο ΥΘΔ διατύπωσε ορισμένες συστάσεις προς τον Frontex σχετικά με την περιγραφή του καθεστώτος των σκαφών στη θάλασσα και την ανάγκη συνοχής.

30. Στην SIR σχετικά με το ναυάγιο της Πύλου, ο ΥΘΔ αναγνώρισε το νομικό πλαίσιο και διατύπωσε ορισμένες συστάσεις όσον αφορά τον ρόλο του Frontex στην αξιολόγηση του κατά πόσον ένα σκάφος βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

Έκδοση ρελέ Πρωτομαγιάς

Επιχειρήματα του Frontex

31. Ο Frontex δεν διαθέτει εσωτερικούς γραπτούς κανόνες ή κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την έκδοση των αναμεταδοτών της Πρωτομαγιάς. Οι εκπρόσωποι του Frontex ανέφεραν ότι οι επικεφαλής των ομάδων EST αποστέλλονται για κατάρτιση για την αντιμετώπιση πιθανών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. Πολλά μέλη του EST έχουν επαγγελματικό υπόβαθρο στο οποίο θα έχουν αναπτύξει εξοικείωση και εμπειρία αντιμετώπισης θαλάσσιων καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και των σχετικών θαλάσσιων πρωτοκόλλων VHF [26].

32. Όταν ένα μέσο επιτήρησης του Frontex καταγράφει την πρώτη διόπτευση ενός σκάφους και διαπιστώνει ότι υπάρχει σοβαρός και άμεσος κίνδυνος για το σκάφος και τη ζωή, και το αρμόδιο εθνικό κέντρο διάσωσης και συντονισμού δεν ενημερώνεται, ο Frontex εκδίδει αναμεταδότη για την Πρωτομαγιά. Οι αποφάσεις για την έκδοση αναμεταδοτών Mayday λαμβάνονται από τον επικεφαλής της ομάδας EST, με τη συμβολή του εθνικού εμπειρογνώμονα SAR, και σύμφωνα με το εφαρμοστέο νομικό πλαίσιο (ενωσιακό και διεθνές δίκαιο [27]). Οι αποφάσεις αυτές βασίζονται στις επαληθεύσιμες πληροφορίες που εντόπισε ο Frontex στο πλαίσιο της εποπτείας του. Δεν μπορεί να λάβει υπόψη πληροφορίες τις οποίες δεν μπορεί να επαληθεύσει η ίδια. Κατά τη λήψη μιας τέτοιας απόφασης, ο Frontex πρέπει να λαμβάνει υπόψη όλους τους παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων των πιθανών προβλημάτων που προκαλούνται από την πρόωρη έκδοση κλήσης την Πρωτομαγιά.

33. Ο Frontex έχει εκδώσει επανειλημμένα αναμεταδότες της Πρωτομαγιάς, βάσει της επιτήρησής του. Συνήθως, αυτό συμβαίνει όταν ένα σκάφος βρίσκεται σε σοβαρή κατάσταση μη θαλάσσιας αξιοπλοΐας και πρόκειται να βυθιστεί ή όταν υπάρχουν ήδη άνθρωποι στο νερό, δηλαδή σε καταστάσεις όπου υπάρχει άμεσος κίνδυνος για το σκάφος ή / και την ανθρώπινη ζωή.

34. Στην περίπτωση του ναυαγίου Crotone, από την παρακολούθηση του Frontex δεν προέκυψε ότι το σκάφος βρισκόταν σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης (βλ. ανωτέρω).

35. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Πύλου, ενώ η παρακολούθηση του Frontex έδειξε ότι το σκάφος ήταν υπερπλήρες και δεν ήταν ορατά σωσίβια γιλέκα, δεν θεώρησε ότι το σκάφος βρισκόταν σε «σοβαρό και άμεσο κίνδυνο» σε εκείνο το στάδιο. Επιπλέον, ενημερώθηκε το ελληνικό ΚΚΕρ.

Επιχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών

36. Ορισμένες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ανέφεραν ότι, με βάση τα στοιχεία που είχε στη διάθεσή του ο Frontex μετά τη διόπτευσή του και τις πληροφορίες που διατέθηκαν από το ιταλικό MRCC, ο Frontex θα έπρεπε να είχε εκδώσει αναμεταδότη για την Πρωτομαγιά.

Πορίσματα του ΥΘΔ

37. Στην SIR σχετικά με το ναυάγιο του Crotone, ο ΥΘΔ επισήμανε ότι όλα τα μέρη που είναι μάρτυρες καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα έχουν τη δυνατότητα να εκδίδουν αναμεταδότες Mayday και αναφέρθηκε σε περιστάσεις στις οποίες ο Frontex είχε προηγουμένως εκδώσει τέτοιους αναμεταδότες. Στις περιπτώσεις αυτές, ο Frontex είχε επίσης τη δυνατότητα να αποστέλλει διοπτεύσεις από τα περιουσιακά του στοιχεία στο σχετικό RCC.

38. Στην SIR σχετικά με το ναυάγιο της Πύλου, ο ΥΘΔ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, ενώ συμμορφώθηκε με τις υποχρεώσεις του όσον αφορά την αντιμετώπιση του συμβάντος της Adriana, στο μέλλον ο Frontex «θα πρέπει να αξιολογήσει διεξοδικότερα παρόμοιες υποθέσεις» ως προς το αν θα εκδώσει αναμεταδότη για την Πρωτομαγιά, ιδίως όταν οι εθνικές αρχές δεν παρέχουν πληροφορίες σχετικά με την αξιολόγηση και την αντίδρασή τους. Ο ΥΘΔ επισήμανε ότι η απαίτηση περί «επικείμενου κινδύνου» για σκάφος ή ανθρώπινη ζωή είχε στο παρελθόν ερμηνευθεί κατά τρόπο ώστε να καλύπτει καταστάσεις σημαντικής αβεβαιότητας, με πιθανότητα να πεθάνουν άνθρωποι μέσα σε λίγες ώρες. Ο ΥΘΔ σημείωσε τους πρόσθετους παράγοντες που λαμβάνει επίσης υπόψη ο αρχηγός της ομάδας πριν από την έκδοση ρελέ Mayday. Σε αυτές περιλαμβάνεται η απάντηση του συντονιστικού διασταυρούμενου ελέγχου εξ αποστάσεως: i) κατά πόσον ο εμπλεκόμενος διασταυρούμενος έλεγχος εξ αποστάσεως έχει ήδη αναλάβει ρητά την ευθύνη για το περιστατικό ή ii) μπορεί να θεωρηθεί με ασφάλεια ότι ένας διασταυρούμενος έλεγχος εξ αποστάσεως έχει αναλάβει την ευθύνη για ένα περιστατικό παρόλο που δεν υπάρχει ρητή επιβεβαίωση· iii) κατά πόσον οι πληροφορίες που καταγράφονται από το αεροσκάφος του Frontex εισάγουν νέες πληροφορίες σε σύγκριση με τις προηγουμένως διαθέσιμες πληροφορίες· iv) κατά πόσον υπάρχουν αμφιβολίες σχετικά με την αποτελεσματικότητα των προσπαθειών παροχής βοήθειας στο σκάφος που βρίσκεται σε κίνδυνο· και v) κατά πόσον έχουν εκδοθεί ανταγωνιστικές κλήσεις Mayday για την ίδια περιοχή και/ή ταυτόχρονα και η οποία έχει προτεραιότητα.

Αλληλεπίδραση με τις συντονιστικές αρχές κατά τη διάρκεια δραστηριοτήτων έρευνας και διάσωσης

Επιχειρήματα του Frontex

39. Όταν ο Frontex αποστέλλει αναφορές διόπτευσης και/ή γνωρίζει ότι βρίσκεται σε εξέλιξη επιχείρηση έρευνας και διάσωσης, ζητεί επικαιροποιήσεις από τον συντονιστικό διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως. Μπορεί επίσης να προσφέρει προορατικά βοήθεια ή να διαθέσει περιουσιακά στοιχεία στον συντονιστικό διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως. Ωστόσο, οι εθνικές αρχές δεν υποχρεούνται να παρέχουν επικαιροποιήσεις ή πληροφορίες στον Frontex. Το αποσπασμένο προσωπικό των εθνικών ακτοφυλακών που υπηρετεί στην EST μπορεί να έχει άμεση επικοινωνία με τις εθνικές αρχές. Οι «συντονιστές» —μέλη του προσωπικού του Frontex που συντονίζουν δραστηριότητες στο πλαίσιο κοινών επιχειρήσεων και έρχονται σε επαφή μεταξύ των εθνικών αρχών και του εκτελεστικού διευθυντή του Frontex— μπορούν επίσης να ζητούν επικαιροποιήσεις, όταν γνωρίζουν εν εξελίξει ή περατωθείσες ΕΔΠ στην επιχειρησιακή περιοχή της κοινής τους επιχείρησης ή όταν αφορούν πόρους από την κοινή επιχείρηση. Ο Frontex δήλωσε ότι, όταν ένα RCC συντονίζει μια επιχείρηση έρευνας και διάσωσης (και ενδεχομένως άλλες δραστηριότητες), θα έχει πολλές δραστηριότητες να οργανώσει και ενδέχεται να μην δώσει προτεραιότητα στην επικοινωνία με τον Frontex ή άλλες εθνικές αρχές, όταν δεν συμμετέχουν άμεσα στην έρευνα και διάσωση.

40. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Πύλου, παράλληλα με τις επανειλημμένες προσφορές του Frontex για συνδρομή στην εν εξελίξει επιχείρηση έρευνας και διάσωσης (βλ. ανωτέρω), ο Frontex ζήτησε επίσης ενημερώσεις από τις ελληνικές αρχές, αλλά δεν έλαβε καμία ενημέρωση. Ο εμπειρογνώμονας SAR στην αίθουσα επιτήρησης, ο οποίος είναι μέλος του ελληνικού Λιμενικού Σώματος, ήταν επίσης σε επαφή με το RCC. Ωστόσο, δεν είχε πρόσβαση στις λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με τις δραστηριότητες και τις πληροφορίες του ελληνικού RCC στο πλαίσιο του συντονιστικού του ρόλου.

Πορίσματα του ΥΘΔ

41. Στην SIR σχετικά με το ναυάγιο της Adriana, ο ΥΘΔ επισήμανε ότι η επικοινωνία μεταξύ των διασταυρούμενων ελέγχων εξ αποστάσεως και του Frontex είναι ζωτικής σημασίας για την κατανόηση του πλαισίου της παρατήρησης και την αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων.

Χρήση καμερών για χρηματοδοτούμενα/συγχρηματοδοτούμενα περιουσιακά στοιχεία

Επιχειρήματα του Frontex και πορίσματα του ΥΘΔ

42. Στο πλαίσιο κοινών επιχειρήσεων, υπάρχουν περιουσιακά στοιχεία που συγχρηματοδοτούνται με το κράτος μέλος και δεσμεύονται για κοινή επιχείρηση, υπάρχουν περιουσιακά στοιχεία που χρηματοδοτούνται (ανήκουν ή μισθώνονται) και τελούν υπό τη διαχείριση του Frontex, και υπάρχουν εθνικά περιουσιακά στοιχεία που μπορούν να λάβουν συγχρηματοδότηση όταν συμμετέχουν σε δραστηριότητες στο πλαίσιο κοινής επιχείρησης. Τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία υποχρεούνται να διαθέτουν τεχνολογίες κάμερας και εγγραφής και οι συμμετέχοντες υποχρεούνται να χρησιμοποιούν κάμερες σώματος όταν συμμετέχουν σε δραστηριότητες στο πλαίσιο κοινής επιχείρησης.

43. Οι εκπρόσωποι του Frontex δήλωσαν ότι γνώριζαν περιπτώσεις στις οποίες οι κάμερες σώματος στο προσωπικό και/ή οι κάμερες σε μέσα που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο κοινών επιχειρήσεων δεν είχαν ενεργοποιηθεί κατά τη διάρκεια σοβαρών περιστατικών. Ακόμη και όταν χρησιμοποιούνται κάμερες, οι εικόνες διατηρούνται μόνο για 15 ημέρες και, ως εκ τούτου, ο ΥΘΔ εξετάζει τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης αυτής της σύντομης περιόδου διατήρησης.

44. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Πύλου, το σκάφος του ΛΣ που συμμετείχε στην επιχείρηση έρευνας και διάσωσης δεν αποτελεί ενεχυριασμένο περιουσιακό στοιχείο στο πλαίσιο της κοινής επιχείρησης «Ποσειδών». Μολονότι μπορεί να λάβει συγχρηματοδότηση όταν συμμετέχει σε δραστηριότητες στο πλαίσιο της κοινής επιχείρησης Ποσειδών, αυτό δεν συνέβη στο πλαίσιο της εν λόγω επιχείρησης έρευνας και διάσωσης [29].

Η αξιολόγηση του Διαμεσολαβητή

45. Ο Frontex πρέπει να σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα [30] σε όλες τις δραστηριότητές του [31], συμπεριλαμβανομένης της άμεσης ή έμμεσης συμμετοχής του σε επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης [32]. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει επίσης να συμμορφώνεται με τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της θάλασσας, η οποία συνήφθη από την ΕΕ [33], και να λαμβάνει υπόψη τη διεθνή σύμβαση για τη ναυτική έρευνα και διάσωση (σύμβαση SAR) και τη διεθνή σύμβαση για την ασφάλεια της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα [34], επιπλέον των κατευθυντήριων γραμμών του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (ΔΝΟ).[35] Στο συγκεκριμένο πλαίσιο των δραστηριοτήτων επιτήρησης, οι αρμοδιότητες του Frontex όσον αφορά την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα ορίζονται επίσης βάσει του δικαίου της ΕΕ [36].

46. Βάσει αυτού του νομικού πλαισίου, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να παρέχουν συνδρομή σε κάθε σκάφος ή πρόσωπο που βρίσκεται σε κίνδυνο στη θάλασσα και, κατά τη διάρκεια θαλάσσιας επιχείρησης, τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι αρχές τους συμμορφώνονται με την εν λόγω υποχρέωση, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η υποχρέωση αυτή ισχύει ανεξάρτητα από την ιθαγένεια ή το καθεστώς του προσώπου ή τις περιστάσεις υπό τις οποίες βρίσκεται το εν λόγω πρόσωπο [37]. Η υποχρέωση αυτή ισχύει επίσης για τον Frontex όταν παρέχει τεχνική και επιχειρησιακή συνδρομή στο πλαίσιο κοινών επιχειρήσεων και ακολουθείται από τον Frontex ως καθοδήγηση στις δραστηριότητές του εναέριας επιτήρησης.

47. Σύμφωνα με το διεθνές και ενωσιακό νομικό πλαίσιο που αναφέρεται ανωτέρω, οι κύριες λειτουργίες της ΕΔΠ εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών των χωρών στα χωρικά ύδατα ή στις περιοχές ΕΔΠ των οποίων συμβαίνει ένα περιστατικό. Το εν λόγω νομικό πλαίσιο ορίζει ότι «κάθε αρχή ή στοιχείο της οργάνωσης έρευνας και διάσωσης που έχει λόγους να πιστεύει ότι ένα σκάφος βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης θα πρέπει να παρέχει το συντομότερο δυνατόν όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες στο οικείο κέντρο συντονισμού διάσωσης .... Τα κέντρα συντονισμού διάσωσης..., αμέσως μετά τη λήψη πληροφοριών σχετικά με σκάφος σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, αξιολογούν τις πληροφορίες αυτές και καθορίζουν τη φάση της έκτακτης ανάγκης και την έκταση της απαιτούμενης λειτουργίας.» [38]

Καθορισμός της κατάστασης έκτακτης ανάγκης και υποχρεώσεις του Frontex για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης

48. Όταν ο Frontex πιστεύει ότι ένα σκάφος που εντοπίζει μέσω της επιτήρησής του βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, υποχρεούται να ενημερώσει τον σχετικό εθνικό διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως, ώστε ο διασταυρούμενος έλεγχος εξ αποστάσεως να μπορεί να αποφασίσει σχετικά με τη φάση της έκτακτης ανάγκης και να αποφασίσει σχετικά με τα αναγκαία μέτρα που πρέπει να ληφθούν. Ο συντονιστής διασταυρούμενος έλεγχος εξ αποστάσεως έχει την αποκλειστική αρμοδιότητα να αποφασίζει την έναρξη, την οργάνωση και τον συντονισμό επιχείρησης έρευνας και διάσωσης ή να συντονίζει οποιαδήποτε άλλη βοήθεια προς το σκάφος [39]. Ως εκ τούτου, όταν λαμβάνει πληροφορίες ή μια κλήση έκτακτης ανάγκης, το ίδιο το RCC αποφασίζει σχετικά με τη φάση μιας θαλάσσιας έκτακτης ανάγκης (αν ένα σκάφος ή πρόσωπο βρίσκεται σε φάση αβεβαιότητας, συναγερμού ή κινδύνου), ως προϋπόθεση για τις αποφάσεις του σχετικά με την έναρξη επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης. Ο Frontex δεν είναι υπεύθυνος για τις επιπτώσεις που έχουν στα θεμελιώδη δικαιώματα οι αποφάσεις που λαμβάνουν οι εθνικές αρχές σχετικά με τον ορισμό της φάσης έκτακτης ανάγκης ή σχετικά με την έναρξη επιχείρησης έρευνας και διάσωσης.

49. Στις κοινές θαλάσσιες επιχειρήσεις, ο Frontex έχει συντονιστικό ρόλο. Όπως έχει ήδη επισημάνει ο Διαμεσολαβητής, οι κοινές επιχειρήσεις (ΚΟΕ) θέτουν διάφορες προκλήσεις όσον αφορά τον καθορισμό της ευθύνης κάθε φορέα που συμμετέχει στις επιχειρήσεις αυτές.[40] Τα σχετικά έγγραφα που επιθεωρήθηκαν στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας [41] κατέδειξαν ότι οι εθνικοί υπάλληλοι και οι υπάλληλοι του Frontex, συμπεριλαμβανομένων του συντονιστή και του «επιχειρησιακού αξιωματικού συνδέσμου» για τα αεροσκάφη επιτήρησης του Frontex, λειτουργούν από κοινού στο πλαίσιο του κοινού συμβουλίου συντονισμού του Διεθνούς Κέντρου Συντονισμού (ICC)[42], ενώ οι κοινές θαλάσσιες επιχειρήσεις διαθέτουν πολύπλοκο σύστημα διοίκησης και ελέγχου. Ωστόσο, βάσει των επιθεωρηθέντων εγγράφων, είναι σαφές ότι το RCC στην περιοχή SAR του οποίου επέρχεται κατάσταση έκτακτης ανάγκης αναλαμβάνει τον συντονιστικό ρόλο για τις δραστηριότητες SAR, οι οποίες πραγματοποιούνται κατά τη διάρκεια των εν λόγω επιχειρήσεων [43], ενώ το ΔΠΔ τηρείται ενήμερο. Αυτό αναφέρεται επίσης στα έγγραφα που καθορίζουν τους όρους των κοινών επιχειρήσεων των οποίων ζητήθηκε η γνώμη κατά τη διάρκεια της έρευνας [44]. Οι μονάδες που συμμετέχουν στην κοινή επιχείρηση υποχρεούνται: i) να ενημερώνουν το σχετικό διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως σχετικά με σκάφη που πιστεύουν ότι βρίσκονται σε πιθανή κατάσταση έκτακτης ανάγκης· ii) να ενημερώνουν το ΔΠΔ σχετικά με τέτοιες καταστάσεις και iii), εν αναμονή των οδηγιών του διασταυρούμενου ελέγχου εξ αποστάσεως, να λαμβάνουν όλα τα κατάλληλα μέτρα για τη διασφάλιση της ασφάλειας των ενδιαφερόμενων προσώπων.

50. Επομένως, είτε ο Frontex ενεργεί στο πλαίσιο κοινής θαλάσσιας επιχείρησης είτε παρέχει επιτήρηση βάσει του πλαισίου EUROSUR, υποχρεούται να συλλέγει και να παρέχει αμέσως ακριβείς και λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με πιθανή κατάσταση έκτακτης ανάγκης στο οικείο RCC είτε με δική του πρωτοβουλία είτε κατόπιν αιτήματος του RCC και να θέτει τα περιουσιακά του στοιχεία στη διάθεση του RCC [45]. Στην περίπτωση των ναυαγίων της Πύλου (Αδριανούπολη) και του Crotone, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ο Frontex το έπραξε.

51. Σε περίπτωση που ο Frontex, μέσω των προγραμματισμένων δραστηριοτήτων επιτήρησής του, αντιληφθεί σκάφος σε πιθανή κατάσταση έκτακτης ανάγκης, θα πρέπει να προσπαθήσει να διατηρήσει την επιτήρηση για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Αυτό συνάδει με τις συστάσεις που διατυπώνονται στο σχέδιο δράσης του Frontex για τα θεμελιώδη δικαιώματα και σε άλλες συστάσεις [46] που εξετάστηκαν από την ερευνητική ομάδα της Διαμεσολαβήτριας. Μπορεί να υποχρεωθεί να διακόψει την επιτήρηση για διάφορους πρακτικούς και λειτουργικούς λόγους, καθώς και για λόγους ασφάλειας, αλλά, υπό τις συνθήκες αυτές, θα πρέπει να προσπαθήσει να επιστρέψει στον τόπο. Στο πλαίσιο αυτό, ο Frontex πρέπει, ωστόσο, να συμμορφώνεται με τους όρους των αιτημάτων παροχής υπηρεσιών και των επιχειρησιακών σχεδίων του και πρέπει επίσης να ακολουθεί εντολές ή οδηγίες που παρέχονται από διασταυρούμενο κέντρο συντονισμού αρμόδιο για τον συντονισμό της αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης ή καταστάσεων έκτακτης ανάγκης.

52. Από την έρευνα της Διαμεσολαβήτριας προέκυψε ότι ο Frontex συμμορφώνεται με τις εν λόγω συστάσεις. Η ομάδα έρευνας εξέτασε σοβαρά περιστατικά στα οποία τα μέσα επιτήρησης του Frontex διατήρησαν την παρουσία τους σε εν εξελίξει θαλάσσιες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, καθώς και περιστατικά στα οποία ο Frontex επιχείρησε να εκτρέψει ένα μέσο επιτήρησης σε συνεχιζόμενη κατάσταση έκτακτης ανάγκης, αλλά δεν έλαβε σχετική άδεια.

53. Στην περίπτωση του ναυαγίου Crotone, ο Frontex προσφέρθηκε να στείλει το αεροσκάφος του στο αναφερόμενο περιστατικό πριν από την έναρξη του προγραμματισμένου σχεδίου πτήσης, αλλά δεν έλαβε αρχικά απάντηση από το ιταλικό RCC.

54. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Πύλου, ο Frontex προσφέρθηκε σε διάφορες περιπτώσεις να συνδράμει το ελληνικό RCC παρέχοντας παρακολούθηση, αλλά, σύμφωνα με τον Frontex, το ελληνικό RCC δεν απάντησε. Η προσπάθεια αυτή επαινέθηκε από τον ΥΘΔ στη SIR. Ωστόσο, το ελληνικό RCC ζήτησε από τον Frontex να στείλει το διαθέσιμο αεροσκάφος σε άλλη θαλάσσια έκτακτη ανάγκη που αφορούσε μεταναστευτικό σκάφος στα ανοικτά των ακτών της Κρήτης, το οποίο στη συνέχεια μετατράπηκε σε επιχείρηση έρευνας και διάσωσης. Ως εκ τούτου, ο Frontex συμμορφώθηκε με τις υποχρεώσεις του να ακολουθεί εντολές ή οδηγίες του RCC που είναι αρμόδιος για τον συντονισμό της αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης ή καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, καθώς και με τους όρους του αιτήματος παροχής υπηρεσιών που διέπουν την εναέρια επιτήρησή του.

55.  Ο Frontex δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι παραβίασε κανέναν από τους σχετικούς κανόνες και διαδικασίες. Ωστόσο, τα εν λόγω σχέδια και διαδικασίες ενέχουν τον κίνδυνο περιορισμού της ικανότητας του Frontex να ενεργεί ανεξάρτητα προκειμένου να εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα. Ενώ ορισμένα από αυτά είναι αποτέλεσμα της εντολής του, όπως ορίζεται στη νομοθεσία, ο Frontex θα πρέπει να διασφαλίσει ότι οι διατάξεις σχετικά με την εναέρια επιτήρηση στα επιχειρησιακά σχέδια και στα αιτήματα παροχής υπηρεσιών στο πλαίσιο του EUROSUR, ενώ συμμορφώνονται με τη νομοθεσία, του επιτρέπουν να ενεργεί, στον μέγιστο δυνατό βαθμό, σχετικά με τις συστάσεις για τη διατήρηση της επιτήρησης σε τρέχουσες θαλάσσιες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.

56. Ο Διαμεσολαβητής θα υποβάλει σχετική πρόταση κατωτέρω.

Έκδοση ρελέ Πρωτομαγιάς

57. Όπως προαναφέρθηκε, σε ορισμένες περιπτώσεις, τρίτα μέρη (συμπεριλαμβανομένου του Frontex ή των περιουσιακών του στοιχείων) μπορούν να εκδίδουν αναμεταδότες Mayday όταν είναι μάρτυρες κατάστασης στην οποία πιστεύουν ότι υπάρχει επικείμενη απειλή για τη ζωή και δεν γνωρίζουν ότι βρίσκεται σε εξέλιξη επιχείρηση έρευνας και διάσωσης. Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία υποχρέωση για τους διασταυρούμενους ελέγχους εξ αποστάσεως να δρομολογούν επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης όπου λαμβάνουν προσκλήσεις της Πρωτομαγιάς. Κατά τη λήψη απόφασης για την έναρξη επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης, οι διασταυρούμενοι έλεγχοι εξ αποστάσεως πρέπει να λαμβάνουν υπόψη διάφορους παράγοντες, τους οποίους ενδέχεται να μην γνωρίζουν τρίτοι.  

58. Σύμφωνα με τον Frontex, εκδίδει αναμεταδότες Mayday εάν: α) μπορεί να επαληθεύσει ότι υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τη ζωή (δηλαδή όταν ένα σκάφος βρίσκεται σε σοβαρή κατάσταση μη θαλάσσιας αξιοπλοΐας και πρόκειται να βυθιστεί ή όταν υπάρχουν ήδη άνθρωποι στο νερό ή το σκάφος καίγεται) και β) πιστεύει ότι το σχετικό RCC δεν γνωρίζει την κατάσταση έκτακτης ανάγκης ή δεν συντονίζει ήδη την αντίδραση στην κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

59. Ο Frontex έχει εκδώσει αναμεταδότες της Πρωτομαγιάς τουλάχιστον δύο φορές [47], όπου διαπίστωσε ότι υπήρχε άμεση απειλή κατά της ζωής και οι αρμόδιοι διασταυρούμενοι έλεγχοι εξ αποστάσεως δεν γνώριζαν το περιστατικό (και, ως εκ τούτου, δεν συντόνιζαν επιχείρηση έρευνας και διάσωσης)[48].

60. Διάφορα κόμματα ισχυρίστηκαν ότι ο Frontex θα έπρεπε να είχε εκδώσει ένα αναμεταδότη Mayday μετά την αρχική παρατήρηση του Adriana. Όπως προαναφέρθηκε, το Γραφείο του Διαμεσολαβητή δεν διαθέτει εμπειρογνωσία στην εφαρμογή των υποχρεώσεων έρευνας και διάσωσης βάσει του διεθνούς ναυτικού δικαίου, ούτε τεχνική εμπειρογνωσία σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στον τομέα της ναυτιλίας. Ωστόσο, ο Διαμεσολαβητής επισημαίνει ότι, κατά τον χρόνο της αρχικής παρατήρησης από το αεροσκάφος του Frontex, το ελληνικό RCC γνώριζε ήδη την Adriana και είχε ενημερωθεί από το ιταλικό RCC σχετικά με την κατάσταση και τη θέση της Adriana, ακόμη και προτού ο Frontex διαβιβάσει την αναφορά της παρατήρησης από το αεροσκάφος του [49]. Ο Frontex κοινοποίησε εγκαίρως στο ελληνικό RCC τις αναφορές του σχετικά με την παρατήρηση, μαζί με τις εικόνες και τα βίντεο που ελήφθησαν. Βάσει της διόπτευσής του, η EST του Frontex δεν έκρινε ότι υπήρχε επικείμενη απειλή για το σκάφος. Ο Frontex διαβίβασε επίσης τις πληροφορίες που έλαβε από τη ΜΚΟ (μολονότι οι πληροφορίες αυτές απευθύνονταν επίσης στο ελληνικό RCC). Μετά την παρατήρηση του Frontex, ορισμένα σκάφη οδηγήθηκαν από το ελληνικό RCC στα Adriana για να προσφέρουν βοήθεια (ιδίως για την παροχή προμηθειών). Τα σκάφη αυτά παρείχαν επίσης πληροφορίες στο ελληνικό RCC μέσω του σχετικού διαύλου VHS. Με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες, φαίνεται ότι το σκάφος του ΛΣ που αφίχθη επιτόπου επίσης δεν έκρινε αμέσως αναγκαίο να συμμετάσχει σε δραστηριότητες διάσωσης (δηλαδή εκκένωση του σκάφους). Ωστόσο, οι ενέργειες του ΛΣ αποτελούν αντικείμενο εθνικών ερευνών και δεν εναπόκειται στον Διαμεσολαβητή να λάβει θέση επ’ αυτού.  

61. Σε περιπτώσεις όπου εκδίδεται κλήση Mayday (ή αναμετάδοση), υπάρχουν πολλοί παράγοντες που μπορούν να καθορίσουν εάν το συντονιστικό RCC μπορεί να συντονίσει μια επιχείρηση SAR που αποτρέπει την απώλεια ανθρώπινων ζωών στη θάλασσα (για παράδειγμα, απόσταση από την ακτή, διαθεσιμότητα σκαφών με ικανότητα διάσωσης, φύση του ίδιου του σκάφους που βρίσκεται σε κίνδυνο). Σε κάθε περίπτωση, εναπόκειται στον αρμόδιο διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως να συντονίζει την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης και ο Frontex δεν έχει εντολή να παρακινεί ή να υποχρεώνει τον εθνικό διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως να δρομολογεί, να συντονίζει ή να παρακολουθεί επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης. Σκοπός της έκδοσης αναμετάδοσης Mayday είναι η κοινοποίηση των συντεταγμένων και της κατάστασης κινδύνου σκάφους ή προσώπου ή προσώπων τόσο στο σχετικό RCC όσο και σε σκάφη που βρίσκονται κοντά σε θαλάσσια κατάσταση έκτακτης ανάγκης που συνεπάγεται επικείμενη απειλή για τη ζωή. Εναπόκειται στη συνέχεια στον διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως να συντονίζει την απόκριση και, ει δυνατόν, στα σκάφη που βρίσκονται κοντά να παρέχουν βοήθεια, εκτός εάν λάβει σχετική εντολή από τον διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως. Η Διαμεσολαβήτρια επισημαίνει ότι, σε δύο περιπτώσεις στις οποίες ο Frontex εξέδωσε αναμεταδότη για την Πρωτομαγιά, τα σχετικά RCC προφανώς δεν ξεκίνησαν στη συνέχεια επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης.

62. Ο Frontex θα πρέπει να εξετάζει κάθε πιθανή κατάσταση έκτακτης ανάγκης χωριστά στο πλαίσιο στο οποίο συμβαίνει. Αυτό σημαίνει επίσης ότι λαμβάνονται υπόψη οι πληροφορίες που παρέχονται από το RCC που είναι αρμόδιο για τον συντονισμό της αντίδρασης. Ο Frontex πρέπει επίσης, σε κάθε περίπτωση, να λαμβάνει υπόψη τους στόχους που επιδιώκονται από τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, ώστε να μην παρεμποδίζεται η αποτελεσματική εφαρμογή του καθήκοντος παροχής βοήθειας στη θάλασσα που προβλέπεται στην εν λόγω σύμβαση.[50] Εάν οι αναμεταδότες Mayday εκδίδονται χωρίς να λαμβάνεται δεόντως υπόψη ο πιθανός ευρύτερος αντίκτυπός τους στις προσπάθειες συντονισμού, ενδέχεται να θέσουν ακούσια σε κίνδυνο τον συντονισμό της βοήθειας προς το σκάφος που βρίσκεται σε κίνδυνο από το οικείο RCC.[51] Στο πλαίσιο αυτό, ο Διαμεσολαβητής θεωρεί ότι η προσέγγιση που ακολουθεί ο Frontex όσον αφορά την έκδοση αναμεταδοτών Mayday είναι κατάλληλη, δεδομένου ότι αναγνωρίζει την αποκλειστική αρμοδιότητα SAR του οικείου RCC, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι ο Frontex μπορεί να αντιδράσει όταν η επιτήρησή του εντοπίζει καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα όταν υπάρχει επικείμενη απειλή για το σκάφος ή τους επιβαίνοντες σε αυτό.

63. Όπως επισήμανε ο ΥΘΔ, ο Frontex φαίνεται να ακολούθησε αυτή την προσέγγιση ως απάντηση στο περιστατικό της Πύλου (και σε άλλα περιστατικά). Ωστόσο, ο ΥΘΔ κατέληξε επίσης στο συμπέρασμα ότι ο Frontex θα πρέπει να εξετάσει τον τρόπο προσέγγισης της έκδοσης σημάτων έκτακτης ανάγκης σε παρόμοια περιστατικά στο μέλλον.

64. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι η προσέγγιση του Frontex θα πρέπει να καθοριστεί ρητά με τη μορφή καθοδήγησης για το σχετικό προσωπικό από την ευρωπαϊκή ομάδα επιτήρησης, με κατευθυντήριες γραμμές που καθιστούν σαφές πότε, στο πλαίσιο της εναέριας επιτήρησης του EUROSUR ή στο πλαίσιο κοινών επιχειρήσεων, θα πρέπει να εκδοθούν αναμεταδότες Mayday.

65. Ενώ το προσωπικό της EST διαθέτει εμπειρογνωσία στον τομέα της έρευνας και διάσωσης και γνωρίζει τη σχετική νομοθεσία και τα διεθνή πρωτόκολλα, οι δραστηριότητες παρακολούθησης του Frontex συνεπάγονται κατ’ ανάγκη την εφαρμογή της εν λόγω εμπειρογνωσίας σε διαφορετικό πλαίσιο από τις τυπικές καταστάσεις στις οποίες εκδίδονται ή λαμβάνονται κλήσεις της Πρωτομαγιάς, ιδίως λόγω της φύσης της παρακολούθησης από απόσταση και της ειδικής φύσης και των ευαισθησιών των μεταναστευτικών σκαφών. Ως εκ τούτου, φαίνεται απαραίτητο να υπάρχουν ειδικές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τον τρόπο αντίδρασης σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα που εντοπίζονται από την εναέρια επιτήρηση του Frontex. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο καθώς ο εντοπισμός τέτοιων καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, από απόσταση, είναι πιθανό να είναι εξαιρετικά αγχωτικός, με το εμπλεκόμενο προσωπικό να είναι μάρτυρας δυνητικά απειλητικών για τη ζωή καταστάσεων, γνωρίζοντας ότι δεν μπορεί να έχει οριστικό λόγο για την τελική αντίδραση στην κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

66. Όπως επισήμανε ο ΥΘΔ, αυτό θα πρέπει να καλύπτει όλους τους σχετικούς παράγοντες, μεταξύ άλλων λαμβάνοντας υπόψη κατά πόσον ο σχετικός διασταυρούμενος έλεγχος εξ αποστάσεως έχει κοινοποιήσει σαφώς τις ενέργειές του και έχει επιβεβαιώσει ότι συντονίζει μια επιχείρηση έρευνας και διάσωσης. Αυτό θα πρέπει επίσης να καλύπτει την έκδοση των σημάτων της Πρωτομαγιάς και, ενδεχομένως, άλλων σημάτων έκτακτης ανάγκης. Ο Frontex θα πρέπει επίσης να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να ανταποκριθεί καλύτερα σε ανεπίσημες εκθέσεις, όπως αυτές από ΜΚΟ, οι οποίες ενδέχεται να έχουν ζωτικής σημασίας πληροφορίες να μεταδώσουν, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να τις συμπεριλάβει στις αξιολογήσεις του. Οι αναφερόμενοι κίνδυνοι για τα παιδιά θα πρέπει να έχουν ύψιστη προτεραιότητα.

67. Ομοίως, ενώ τα επιχειρησιακά σχέδια για κοινές επιχειρήσεις περιλαμβάνουν διατάξεις σχετικά με την έρευνα και διάσωση [52], δεν περιέχουν ρητή καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο έκδοσης των αναμεταδοτών της Πρωτομαγιάς ή άλλων σημάτων. Επιπλέον, δεν περιγράφουν λεπτομερώς τα μέτρα που θα μπορούσαν να ληφθούν στο πλαίσιο καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα εν αναμονή οδηγιών από τον σχετικό διασταυρούμενο έλεγχο εξ αποστάσεως [53].

68. Για την αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος, τα επιχειρησιακά σχέδια θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνουν διατάξεις σχετικά με τον τρόπο κατανομής των αρμοδιοτήτων μεταξύ των εθνικών αρχών της χώρας υποδοχής, του Frontex και των αρχών άλλων συμμετεχόντων κρατών μελών, στο πλαίσιο του ΔΠΔ και μεταξύ του ΔΠΔ και του διασταυρούμενου ελέγχου εξ αποστάσεως.

69. Επιπλέον, θα πρέπει να θεσπιστούν λεπτομερή πρωτόκολλα (ή επιχειρησιακές διαδικασίες) για κάθε κοινή θαλάσσια επιχείρηση, μεταξύ άλλων σχετικά με τη χρήση τεχνικών μέσων (όπως κάμερες) σε κοινές επιχειρήσεις που επιτρέπουν την τεκμηρίωση των επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης. Εάν τα κράτη μέλη υποδοχής ή τα συμμετέχοντα κράτη μέλη δεν τηρούν τις διατάξεις των επιχειρησιακών σχεδίων, ο Frontex θα πρέπει να χρησιμοποιεί όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή του για την αντιμετώπιση αυτής της έλλειψης συμμόρφωσης.

70. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω πορισμάτων, η Διαμεσολαβήτρια θα υποβάλει προτάσεις για βελτίωση όσον αφορά τις δραστηριότητες επιτήρησης του EUROSUR του Frontex και τις κοινές θαλάσσιες επιχειρήσεις.

Συνεργασία μεταξύ Frontex και εθνικών αρχών

71. Η αρχή της καλόπιστης συνεργασίας της ΕΕ θα πρέπει να αποτελεί την κατευθυντήρια αρχή για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα και επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης στις οποίες συμμετέχουν ο Frontex και τα κράτη μέλη. Τούτο ισχύει κατά μείζονα λόγο διότι το δίκαιο της Ένωσης δεν προβλέπει ειδικές υποχρεώσεις για τις αρχές των κρατών μελών όσον αφορά την έρευνα και διάσωση προσώπων ή σκαφών που διατρέχουν κίνδυνο στη θάλασσα. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Adriana και άλλων περιστατικών που εξετάστηκαν στο πλαίσιο της έρευνας της Διαμεσολαβήτριας, η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει την ανησυχία της για την έλλειψη έγκαιρης και προορατικής συνεργασίας και επικοινωνίας με τον Frontex από ορισμένα εθνικά RCC και άλλες αρχές που είναι αρμόδιες για τις δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης.

72. Οι δραστηριότητες εναέριας επιτήρησης του Frontex δεν περιλαμβάνουν προορατική λειτουργία έρευνας και διάσωσης. Αντιθέτως, η ΕΔΠ είναι ένα καθήκον που μπορεί να προκύψει κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων επιτήρησης των συνόρων στη θάλασσα. Ο Frontex παρέχει τις υπηρεσίες εναέριας επιτήρησης κατόπιν αιτήματος κράτους μέλους. Ωστόσο, ο Frontex θα πρέπει να αποδέχεται μόνο τα αιτήματα που διασφαλίζουν τον πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και επιτρέπουν στον Frontex να συμβάλλει στις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης στον μέγιστο δυνατό βαθμό, στο πλαίσιο της εντολής και των καθηκόντων του.

73. Για τον σκοπό αυτό, ο Frontex θα μπορούσε να εξετάσει το ενδεχόμενο να εξαρτήσει την παροχή των δραστηριοτήτων εποπτείας του από τη συμφωνία του οικείου κράτους μέλους για την παρουσία των εναέριων μέσων του κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης, όπου είναι δυνατόν, εκτός εάν αυτό θα μπορούσε να αποβεί επιζήμιο για την ίδια την επιχείρηση. Ασφαλώς, τα «αιτήματα παροχής υπηρεσιών» που συνάπτει ο Frontex με τα κράτη μέλη δεν θα πρέπει να επιτρέπουν προληπτικούς ή εδαφικούς περιορισμούς στις δραστηριότητες παρακολούθησής του. Ακόμη και αν ο Frontex δεν συμμετέχει άμεσα σε συγκεκριμένες δραστηριότητες διάσωσης μιας επιχείρησης έρευνας και διάσωσης στη θάλασσα, η παρουσία των μέσων εναέριας επιτήρησης στον τόπο της επιχείρησης μπορεί να συμβάλει στην επιχείρηση τόσο εκείνη τη χρονική στιγμή (για παράδειγμα, συμβάλλοντας στον εντοπισμό προσώπων στο νερό) όσο και όσον αφορά τη διασφάλιση της λογοδοσίας για τη συμμόρφωση με τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις υποχρεώσεις έρευνας και διάσωσης.

74. Είναι υψίστης σημασίας, στο πλαίσιο της αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα και/ή επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης, να διασφαλίζεται η επικοινωνία μεταξύ του Frontex (Ευρωπαϊκή Ομάδα Επιτήρησης) και των αρμόδιων εθνικών αρχών και να ανταλλάσσονται εγκαίρως ακριβείς και ολοκληρωμένες πληροφορίες [54]. Όπως εξηγούν οι εκπρόσωποι του Frontex και όπως αντικατοπτρίζεται στο εγχειρίδιο IAMSAR, η αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα περιλαμβάνει πολλά βήματα και είναι σημαντικό να ενημερώνεται ο Frontex για την εξελισσόμενη κατάσταση.

75. Μολονότι εκπρόσωποι των εθνικών αρχών (συμπεριλαμβανομένων των εμπειρογνωμόνων SAR) είναι παρόντες στην ευρωπαϊκή αίθουσα παρακολούθησης και υπάρχει αξιωματικός σύνδεσμος επιφορτισμένος με τις δραστηριότητες παρακολούθησης του Frontex, αυτό δεν φαίνεται να εγγυάται την αποτελεσματική επικοινωνία. Ελλείψει τέτοιων πληροφοριών, η EST ενδέχεται να μην είναι σε θέση να προσδιορίσει τις δράσεις που έχουν αναληφθεί για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα. Για να διασφαλιστεί ότι οι ρόλοι αυτοί μπορούν να διευκολύνουν καλύτερα την αποτελεσματική και έγκαιρη επικοινωνία με τις εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένης της επαλήθευσης των πληροφοριών που λαμβάνει ο Frontex από διάφορες πηγές, οι αρμοδιότητες των εν λόγω ρόλων θα πρέπει να καθορίζονται με σαφήνεια στους εσωτερικούς κανόνες του Frontex.

76. Επιπλέον, ο Frontex θα πρέπει να εξαρτά τις υπηρεσίες εναέριας επιτήρησης από την υποχρέωση των εθνικών αρχών να τον τηρούν ενήμερο σχετικά με την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα και/ή επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, εάν αυτό δεν θέτει σε κίνδυνο τις ίδιες τις επιχειρήσεις. Ομοίως, τα αιτήματα παροχής υπηρεσιών θα πρέπει να περιλαμβάνουν την υποχρέωση των εθνικών αρχών να απαντούν επισήμως σε προσφορές συνδρομής του Frontex και, σε περίπτωση που αρνούνται να αποδεχθούν τέτοιες προσφορές, να παρέχουν σαφείς εξηγήσεις ως προς τους λόγους.

77. Σε περίπτωση που υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι οι εθνικές αρχές είναι υπεύθυνες για σοβαρή ή συστηματική μη συμμόρφωση με τις οικείες υποχρεώσεις ΕΔΠ και τα σχετικά θεμελιώδη δικαιώματα στο πλαίσιο κοινών επιχειρήσεων, ο εκτελεστικός διευθυντής θα πρέπει να εξετάζει κατά πόσον είναι αναγκαίο να ανασταλούν οι δραστηριότητες με το εν λόγω κράτος μέλος, σύμφωνα με το άρθρο 46 του κανονισμού 2019/1896. Μολονότι αυτό έχει προταθεί στο παρελθόν μετά από παραβιάσεις που αφορούν «επαναπροωθήσεις» μεταναστών, η Διαμεσολαβήτρια πιστεύει ότι η συνεχιζόμενη συνεργασία του Frontex στην έρευνα και διάσωση υπό αυτές τις συνθήκες μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στη φήμη του Frontex. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στο πλαίσιο των εν εξελίξει ερευνών σχετικά με την αντίδραση των ελληνικών αρχών στο περιστατικό της Πύλου.

78. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, η Διαμεσολαβήτρια θα υποβάλει προτάσεις βελτίωσης όσον αφορά τη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών και του Frontex, καθώς και τις συνέπειες όταν υπάρχουν ανησυχίες σχετικά με τη φύση της εν λόγω συνεργασίας ή τη συμμόρφωση των αρχών των κρατών μελών με τις υποχρεώσεις τους στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Ρόλος του υπευθύνου θεμελιωδών δικαιωμάτων στις δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης του Frontex

Επιχειρήματα που υποβλήθηκαν στον Διαμεσολαβητή

Επιχειρήματα του Frontex και του ΥΘΔ

79. Σύμφωνα με τους διάφορους εσωτερικούς κανόνες και διαδικασίες που καθορίζουν τη βάση για τις δραστηριότητες παρακολούθησης του Frontex, ο υπεύθυνος θεμελιωδών δικαιωμάτων (ΥΘΔ) αποτελεί μέρος της ευρωπαϊκής ομάδας επιτήρησης και οι παρατηρητές θεμελιωδών δικαιωμάτων (ΠΘΔ) θα πρέπει να είναι παρόντες, στο μέτρο του δυνατού, για την παροχή συμβουλών σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα στο πλαίσιο των εν λόγω δραστηριοτήτων παρακολούθησης.

80. Όσον αφορά τις κοινές επιχειρήσεις, οι ΑΠΥ συμβουλεύουν τον συντονιστή σε θέματα θεμελιωδών δικαιωμάτων. Τα ΑΠΙ μπορούν να παρέχουν συμβουλές ανά πάσα στιγμή όταν υποπίπτουν στην αντίληψή τους ζητήματα θεμελιωδών δικαιωμάτων ή κατά τη διάρκεια της διεξαγωγής αποστολής παρακολούθησης. Στο τέλος κάθε αποστολής παρακολούθησης προγραμματίζεται συνάντηση με τον συντονιστή για να συζητηθούν και να εξεταστούν τα πορίσματα και οι συστάσεις της ΑΠ.

81. Στην περίπτωση του ναυαγίου του Crotone, το οποίο συνέβη κατά τη διάρκεια του Σαββατοκύριακου (μεταξύ Σαββάτου και Κυριακής 25 και 26 Φεβρουαρίου 2023), το FROM εν υπηρεσία τη Δευτέρα 27 Φεβρουαρίου 2023 «αμέσως»[55] αντέδρασε καλώντας τον επικεφαλής της ομάδας EST να ζητήσει πληροφορίες προφορικά και μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, ειδοποιώντας επίσης την ομάδα SIR στον ΥΘΔ.

82. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Πύλου, ο ΥΘΔ ενημερώθηκε, μαζί με τα άλλα σχετικά τμήματα του Frontex, όταν η έκθεση παρατήρησης του αεροσκάφους επιτήρησης διανεμήθηκε στις 10.35 π.μ. στις 13 Ιουνίου 2023. Ωστόσο, καμία FROM δεν ήταν παρούσα στην Ευρωπαϊκή Αίθουσα Επιτήρησης ούτε συμμετείχε στις συζητήσεις της EST εκείνη την ημέρα. Στις 14 Ιουνίου, στην αρχή της εργάσιμης ημέρας, η ΑΠ που ανατέθηκε στην EST για την εν λόγω ημέρα έλεγξε τις παρατηρήσεις που ελήφθησαν κατά τη διάρκεια της νύχτας και «άμεσα» πήγε στο ΕΣΡ για να βοηθήσει.

Επιχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών

83. Ένας από τους συνεισφέροντες δήλωσε ότι, ακόμη και όταν ο ΥΘΔ εκδίδει SIR, ο ΥΘΔ δεν είναι πάντα σε θέση να διερευνήσει με βεβαιότητα πιθανές παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η αξιολόγηση του Διαμεσολαβητή

84. Η ερευνητική ομάδα της Διαμεσολαβήτριας επιθεώρησε τις τελικές αναφορές σοβαρών περιστατικών (SIR) που εκδόθηκαν από τον ΥΘΔ για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα στις οποίες συμμετείχε ο Frontex μεταξύ 2020 και 2023, συμπεριλαμβανομένων των SIR σχετικά με το ναυάγιο της Πύλου (που εκδόθηκε την 1η Δεκεμβρίου 2023) και το ναυάγιο του Crotone (που εκδόθηκε στις 17 Νοεμβρίου 2023).

85. Όλες οι SIR που επιθεωρήθηκαν στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας δείχνουν ότι ο ΥΘΔ συνεργάστηκε με όλους τους σχετικούς φορείς εντός του Frontex, εξέτασε προσεκτικά όλα τα αποδεικτικά στοιχεία και ζήτησε από τον Frontex να παράσχει έγγραφα που διευκρινίζουν θέματα στο πλαίσιο της έρευνας SIR. Ο ΥΘΔ έλεγξε το αποτέλεσμα της ενημέρωσης των θυμάτων από τον Frontex (εάν υπήρξε) και ζήτησε εξηγήσεις από τις εθνικές αρχές και άλλους φορείς που εμπλέκονται στην έρευνα και διάσωση, καθώς και τεχνική εμπειρογνωμοσύνη από τρίτους εμπειρογνώμονες. Στην περίπτωση του ναυαγίου της Adriana, για παράδειγμα, ο ΥΘΔ επαλήθευσε όλες τις αναφορές εντοπισμού των εμπλεκόμενων εναέριων μέσων του Frontex, τις εκθέσεις αποστολής και τα ημερολόγια πλοίου που συνέταξε η EST.

86. Οι SIR μπορεί να οδηγήσουν σε συστάσεις του ΥΘΔ προς τον Frontex και/ή τις εθνικές αρχές. Οι συστάσεις στις SIR των οποίων ζητήθηκε η γνώμη στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας φαίνονται κατάλληλες και συνάδουν με τις συστάσεις που εξέδωσε ο ΥΘΔ σχετικά με τα αιτήματα παροχής υπηρεσιών που αφορούν την εναέρια επιτήρηση και τις γνώμες σχετικά με την εναέρια επιτήρηση πολλαπλών σκοπών στην Κεντρική Μεσόγειο, οι οποίες αξιολογήθηκαν από την ερευνητική ομάδα της Διαμεσολαβήτριας.

87. Ο εκτελεστικός διευθυντής δεν διαθέτει καθορισμένη προθεσμία για να λάβει θέση σχετικά με τις αρχικές συστάσεις που διατύπωσε ο ΥΘΔ στις SIR [56]. Ωστόσο, βάσει των πρόσφατων δεσμεύσεων του εκτελεστικού διευθυντή [57], ο Διαμεσολαβητής ευελπιστεί ότι οι συστάσεις που εκδόθηκαν στις τελικές SIR σχετικά με τα ναυάγια Crotone και Adriana θα ληφθούν σοβαρά υπόψη και θα εφαρμοστούν χωρίς καθυστέρηση.

88. Τούτου λεχθέντος, βάσει των SIR που εξετάστηκαν στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας, φαίνεται ότι ο ΥΘΔ συχνά υπερβαίνει σημαντικά την προθεσμία του ενός μηνός που προβλέπεται για την έκδοση τελικών SIR.[58] Για παράδειγμα, στην περίπτωση του ναυαγίου της Adriana, η τελική SIR εκδόθηκε τον Δεκέμβριο του 2023, σχεδόν έξι μήνες μετά το συμβάν. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην έλλειψη συνεργασίας των εθνικών αρχών στις έρευνες του ΥΘΔ σχετικά με τις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης ή σε άλλους παράγοντες που εκφεύγουν του ελέγχου του ΥΘΔ. Ενώ ο ΥΘΔ εξετάζει τις ενέργειες τόσο του Frontex όσο και των εθνικών αρχών στο πλαίσιο σοβαρού περιστατικού, η έλλειψη συνεργασίας από τις εθνικές αρχές (μη παροχή/άρνηση παροχής πληροφοριών) φαίνεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στις καθυστερήσεις στην έκδοση SIR και στην αδυναμία του ΥΘΔ να παράσχει λεπτομερή αξιολόγηση της συμμόρφωσης των κρατών μελών με τις υποχρεώσεις τους όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα.

89. Η έγκαιρη ολοκλήρωση των SIR είναι σημαντική για τη διασφάλιση της λογοδοσίας, αλλά είναι επίσης σημαντικό ο ΥΘΔ να δρομολογήσει τις σχετικές διαδικασίες για την κατάρτιση των SIR χωρίς καθυστέρηση, ιδίως για πρακτικούς λόγους, για παράδειγμα για τις περιόδους διατήρησης δεδομένων που αφορούν φωτογραφικά ή βιντεοσκοπημένα αποδεικτικά στοιχεία που συλλέγονται από τις εθνικές αρχές.

90. Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης θαλάσσιας κατάστασης έκτακτης ανάγκης, ο ρόλος του ΥΘΔ είναι επίσης να παρέχει συμβουλές, μέσω των ΑΠΟ, στο πλαίσιο της EST. Κανένας εκπρόσωπος του ΥΘΔ δεν ήταν παρών στην Ευρωπαϊκή Αίθουσα Επιτήρησης κατά τις αρχικές παρατηρήσεις επιτήρησης είτε στα περιστατικά Crotone είτε στην Πύλο. Αυτό συνέβη στην περίπτωση του περιστατικού της Πύλου, παρόλο που η παρακολούθηση πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του κανονικού ωραρίου εργασίας. Ο ΥΘΔ ενημερώθηκε, μαζί με τα άλλα σχετικά τμήματα του Frontex, όταν η έκθεση διόπτευσης του αεροσκάφους επιτήρησης διανεμήθηκε στις 13 Ιουνίου 2023 στις 10.35 π.μ. και το εντεταλμένο FROM έλαβε δύο ενημερώσεις από το EMT, μία στις 13 Ιουνίου 23 και η άλλη νωρίς το πρωί στις 14 Ιουνίου 2023. Ωστόσο, το ναυάγιο συνέβη κατά τη διάρκεια της νύχτας. Μετά από αυτή τη δεύτερη ενημέρωση το πρωί της 14ης Ιουνίου, ένα FROM ήρθε σε επαφή με το EST.

91. Η Διαμεσολαβήτρια αντιλαμβάνεται ότι, δεδομένων των πολλαπλών καθηκόντων του ΥΘΔ, ο ΥΘΔ δεν διαθέτει πόρους για να διασφαλίσει ανά πάσα στιγμή την παρουσία του σε όλες τις επιχειρήσεις του Frontex. Ωστόσο, η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι η παρουσία εκπροσώπου του ΥΘΔ στην Ευρωπαϊκή Αίθουσα Επιτήρησης έχει ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα που εντοπίζονται στο πλαίσιο της επιτήρησης του Frontex και οι οποίες ενδέχεται να οδηγήσουν σε επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης. Για την αντιμετώπισή του, ο Διαμεσολαβητής θα υποβάλει κατωτέρω πρόταση βελτίωσης.

Συμπέρασμα

Η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι δεν δικαιολογούνται περαιτέρω έρευνες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ο Frontex αντιμετωπίζει πιθανές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα. Ωστόσο, η Διαμεσολαβήτρια διατυπώνει κατωτέρω προτάσεις βελτίωσης για την αντιμετώπιση ορισμένων ελλείψεων που εντοπίστηκαν κατά την έρευνα.

Ο Frontex θα ενημερωθεί για την απόφαση αυτή.

Προτάσεις βελτίωσης

Α. Εάν ο ΥΘΔ εντοπίσει συνεχείς παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων από κράτος μέλος κατά την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα ή εάν ο Frontex λάβει γνώση τέτοιων σοβαρών παραβιάσεων κατόπιν επίσημων ερευνών ή δικαστικών αποφάσεων, ο Frontex θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο τερματισμού, ανάκλησης ή αναστολής των δραστηριοτήτων του Frontex με το εν λόγω κράτος μέλος, σύμφωνα με το άρθρο 46 του κανονισμού 2019/1896. Αυτό θα πρέπει επίσης να εξεταστεί στο πλαίσιο του ναυαγίου της Πύλου, για το οποίο βρίσκονται σε εξέλιξη εθνικές έρευνες. Ο Frontex θα πρέπει να εξετάζει κατά πόσον έχει καλυφθεί το κατώτατο όριο ώστε να μπορεί να τερματίσει, να αποσύρει ή να αναστείλει τις δραστηριότητές του με το εν λόγω κράτος μέλος. Θα πρέπει να αποσαφηνίζει δημοσίως τους λόγους για τους οποίους καταλήγει στο συμπέρασμα ότι έχει επιτευχθεί ή δεν έχει επιτευχθεί το κατώτατο όριο.

Β. Ο Frontex θα πρέπει να διεξάγει διαρκή και σοβαρό προβληματισμό σε επίπεδο οργανισμού, υπό την καθοδήγηση του εκτελεστικού διευθυντή του και με τη συμμετοχή μελών του διοικητικού συμβουλίου του, σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο τηρεί τις υποχρεώσεις του όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα κατά την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα και επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης.

Γ. Ο Frontex θα πρέπει να εγκρίνει και να δημοσιεύει εσωτερικές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τον τρόπο αντίδρασης σε θαλάσσιες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης που εντοπίζονται από την εναέρια επιτήρηση του Frontex, μεταξύ άλλων όσον αφορά την έκδοση αναμεταδοτών Mayday και ενδεχομένως και άλλων σημάτων έκτακτης ανάγκης.  Αυτό θα πρέπει να καλύπτει όλους τους σχετικούς παράγοντες, μεταξύ άλλων λαμβάνοντας υπόψη κατά πόσον ο σχετικός διασταυρούμενος έλεγχος εξ αποστάσεως έχει κοινοποιήσει με σαφήνεια τις ενέργειές του και έχει επιβεβαιώσει ότι συντονίζει μια επιχείρηση έρευνας και διάσωσης, καθώς και πιθανές ανησυχίες σχετικά με το ιστορικό των εθνικών αρχών. Ο Frontex θα πρέπει επίσης να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να ανταποκριθεί καλύτερα σε ανεπίσημες εκθέσεις, όπως αυτές από ΜΚΟ, οι οποίες ενδέχεται να έχουν ζωτικής σημασίας πληροφορίες να μεταδώσουν, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να συμπεριλάβει τις αξιολογήσεις του. Οι αναφερόμενοι κίνδυνοι για τα παιδιά θα πρέπει να έχουν ύψιστη προτεραιότητα.

Δ. Όσον αφορά τις κοινές θαλάσσιες επιχειρήσεις που συντονίζονται από τον Frontex, τα επιχειρησιακά σχέδια θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνουν διατάξεις σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα, εν αναμονή οδηγιών από το αρμόδιο κέντρο συντονισμού διάσωσης, μεταξύ άλλων όσον αφορά την έκδοση αναμεταδοτών της Πρωτομαγιάς.

Τα επιχειρησιακά σχέδια θα πρέπει επίσης:

i) περιλαμβάνουν διατάξεις σχετικά με τον τρόπο κατανομής των αρμοδιοτήτων σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα/πιθανά περιστατικά έρευνας και διάσωσης μεταξύ της χώρας υποδοχής, του Frontex και των συμμετεχόντων κρατών μελών·

ii) προσδιορίζει τις υποχρεώσεις κάθε παράγοντα που παρεμβαίνει σε κοινές επιχειρήσεις σε σχέση με την ΕΔΠ και προσδιορίζει τα μέτρα που θα πρέπει να λαμβάνουν ο Frontex και το προσωπικό των εθνικών κέντρων συντονισμού κατά τον εντοπισμό κατάστασης έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα·

iii) καθορίζουν τους όρους χρήσης του εξοπλισμού (όπως κάμερες) και περιλαμβάνουν πιθανές κυρώσεις, εάν αυτό δεν γίνει· και

iv) προσδιορίζει τον ρόλο του συντονιστή σε επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης για κάθε θαλάσσια κοινή επιχείρηση.

Ε. Στο πλαίσιο των αιτημάτων παροχής υπηρεσιών για εναέρια επιτήρηση βάσει του EUROSUR, ο Frontex θα πρέπει να δέχεται μόνο τα αιτήματα που προβλέπουν τον πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης και δεν περιλαμβάνουν προληπτικούς ή εδαφικούς περιορισμούς στις δραστηριότητες παρακολούθησής του. Επιπλέον, ο Frontex θα πρέπει να εξαρτά την υπηρεσία εναέριας επιτήρησης από τη συμφωνία του οικείου κράτους μέλους ότι:

i) οι αρμόδιες αρχές θα ενημερώνουν εγκαίρως τον Frontex σχετικά με την αντιμετώπιση εν εξελίξει θαλάσσιων καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στις οποίες εμπλέκονται ή έχουν εμπλακεί μέσα του Frontex, υπό την προϋπόθεση ότι αυτό δεν θέτει σε κίνδυνο την επιχείρηση· και

ii) Τα μέσα εναέριας επιτήρησης του Frontex μπορούν να είναι παρόντα και να συνδράμουν τις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης, όπου είναι δυνατόν, εκτός εάν αυτό θα μπορούσε να αποβεί επιζήμιο για την επιτυχία της ίδιας της επιχείρησης έρευνας και διάσωσης, και οι εθνικές αρχές να ανταποκρίνονται στις προσφορές συνδρομής του Frontex και να παρέχουν εξηγήσεις σε περίπτωση απόρριψης των εν λόγω προσφορών.

ΣΤ. Ο ΥΘΔ θα πρέπει να θεσπίσει πρακτικές ρυθμίσεις για να διασφαλίσει ότι, όταν εντοπίζονται σοβαρά ναυτικά συμβάντα στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων επιτήρησης του Frontex, υπάρχει ΑΠΣ στην Ευρωπαϊκή Αίθουσα Επιτήρησης. Εάν η φυσική παρουσία της ΑΠ δεν είναι δυνατή, η ΑΠ που έχει οριστεί θα πρέπει να είναι διαθέσιμη και σε θέση να παρέχει συμβουλές σχετικά με τη συμμόρφωση με τα θεμελιώδη δικαιώματα σε τέτοια περιστατικά σε πραγματικό χρόνο.

Emily O'Reilly
Ευρωπαία Διαμεσολαβήτρια

Στρασβούργο, 26/02/2024

 

Παράρτημα 1: Χρονοδιάγραμμα των δράσεων του Frontex κατά τη διάρκεια του περιστατικού στην Πύλο

Ώρα (UTC)	Ενέργειες	Νομική βάση/σχετικό έγγραφο
13/06/23 8.01	Το ιταλικό MRCC ενημερώνει το ελληνικό JRCC (με κοινοποίηση στον Frontex) σχετικά με τις πληροφορίες που έλαβε όσον αφορά τους επιβάτες Adriana - 750 και τις αναφορές για νεκρά παιδιά	Το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για την ασφάλεια της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα (SOLAS) (κεφάλαιο 5) και της διεθνούς σύμβασης για τη ναυτική έρευνα και διάσωση (σύμβαση SAR, κεφάλαιο 2), η οποία θεσπίζει κανόνες σχετικά με τις υποχρεώσεις των RCC και άλλων μερών στο πλαίσιο ναυτικών συμβάντων, μεταξύ άλλων σχετικά με τις ευθύνες και τους συντονιστικούς ρόλους, καθώς και σχετικά με την παροχή πληροφοριών και συνδρομής.
8.33	Το εναέριο περιουσιακό στοιχείο Eagle 1 του Frontex ανακατευθύνεται στις συντεταγμένες του Adriana. Ο Eagle 1 είναι ένα μέσο επιτήρησης που λειτουργεί στο πλαίσιο της κοινής επιχείρησης Themis. Πραγματοποιούσε περιπολίες στο πλαίσιο των τακτικών δραστηριοτήτων επιτήρησής της στο πλαίσιο της ΚΕ Themis (και, ως εκ τούτου, δεσμευόταν από τους κανόνες του εν λόγω επιχειρησιακού σχεδίου). Ενώ οι συντεταγμένες του Adriana ήταν εκτός της ιταλικής περιοχής SAR, ήταν πολύ κοντά στο σχέδιο πτήσης. Σε αυτό το στάδιο, δεν ήταν σαφές αν το ελληνικό ΚΚΕρ συντόνιζε την αντιμετώπιση θαλάσσιας κατάστασης έκτακτης ανάγκης, αλλά, μόλις το ΚΚΕρ Ιταλίας απέστειλε πληροφορίες σχετικά με την Adriana, το ελληνικό ΚΚΕρ είναι υπεύθυνο για το περιστατικό.	- Σύμβαση SOLAS (κεφάλαιο 5) και σύμβαση SAR (κεφάλαιο 2), οι οποίες θεσπίζουν κανόνες σχετικά με τις υποχρεώσεις των διασταυρούμενων ελέγχων εξ αποστάσεως και άλλων μερών στο πλαίσιο θαλάσσιων συμβάντων, συμπεριλαμβανομένων των αρμοδιοτήτων και των συντονιστικών ρόλων, καθώς και σχετικά με την παροχή πληροφοριών και συνδρομής. - Κανονισμός 656/2014 (άρθρο 9 παράγραφος 2), ο οποίος θεσπίζει υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών στις αρμόδιες αρχές από τον Frontex - Κανονισμός 2019/1896, ο οποίος θεσπίζει υποχρεώσεις παροχής πληροφοριών στις αρμόδιες αρχές από τον Frontex - Επιχειρησιακό σχέδιο για την ΚΕ Θέμις - Αεροσκάφος επιτήρησης Frontex - Τυποποιημένη επιχειρησιακή διαδικασία
9.47-9.57	Ο Αετός 1 παρακολουθεί την Αντριάνα. Κοινοποιεί τις πληροφορίες (και αποστέλλει το βίντεο) στο ελληνικό ΚΚΕρ. Βάσει της παρακολούθησής του, το EMT του Frontex δεν έκρινε ότι υπήρχε επικείμενη απειλή για το σκάφος ή ότι βρισκόταν σε κατάσταση κινδύνου. Ο Αετός 1 φτάνει στο καύσιμο BINGO και αναγκάζεται να επιστρέψει στη βάση του.	Σύμφωνα με τη σύμβαση SAR και, ειδικότερα, τον κανονισμό 656/2014 (άρθρο 9 παράγραφος 2)
11.00	Το Ελληνικό Λιμενικό Σώμα (ΕΛ.Λ.Σ.) ήρθε σε επαφή με το σκάφος. Από τη στιγμή αυτή, είναι σαφές ότι το ελληνικό ΚΚΕρ συντονίζει την αντιμετώπιση της κατάστασης έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα και έχει την τελική εξουσία να εκδίδει εντολές προς τα σκάφη στο πλαίσιο της εν λόγω αντιμετώπισης.	Το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για την ασφάλεια της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα (SOLAS) (κεφάλαιο 5) και της διεθνούς σύμβασης για τη ναυτική έρευνα και διάσωση (κεφάλαιο 2), η οποία θεσπίζει κανόνες σχετικά με τις υποχρεώσεις των διασταυρούμενων ελέγχων εξ αποστάσεως και άλλων μερών στο πλαίσιο θαλάσσιων συμβάντων, μεταξύ άλλων σχετικά με τις ευθύνες και τους συντονιστικούς ρόλους, καθώς και σχετικά με την παροχή πληροφοριών και συνδρομής. Η πρακτική εφαρμογή της σύμβασης SAR καθορίζεται στο Διεθνές Εγχειρίδιο Αεροναυτικής και Ναυτικής Έρευνας και Διάσωσης (IAMSAR). Θα πρέπει να υπενθυμιστεί ότι υπάρχουν 5 φάσεις για τον χαρακτηρισμό ναυτικών συμβάντων, δύο από τις οποίες δεν είναι έκτακτης ανάγκης και τρεις είναι φάσεις έκτακτης ανάγκης (αβεβαιότητα, συναγερμός και κίνδυνος). Το γεγονός ότι το ΛΣ απέστειλε ελικόπτερο αποδεικνύει ότι το ελληνικό ΚΚΕρ είχε αναλάβει ρόλο σχεδιασμού, συντονισμού και καθοδήγησης όσον αφορά την Adriana βάσει του διεθνούς δικαίου (Σύμβαση ΕΔΠ).  Ως αποτέλεσμα, το ελληνικό ΚΚΕρ είχε τακτική διοίκηση του περιστατικού.
12.35	Ελικόπτερο του ΛΣ-ΕΛΑΚΤ επιτηρεί το Adriana.
15.00	Το ελικόπτερο του ΛΣ πραγματοποιεί και πάλι επιτήρηση του Adriana.
16.35	Ο Frontex ζήτησε επικαιροποίηση και παρέχει συνδρομή για την επιτήρηση από αεροσκάφη. Το RPA (drone) Heron 2, το οποίο είχε προγραμματιστεί να αναχωρήσει για επιτήρηση με προεγκεκριμένο σχέδιο πτήσης, συμπεριλαμβανομένων των συντεταγμένων του Adriana, ήταν διαθέσιμο. Σύμφωνα με τον Frontex, δεν ελήφθη απάντηση από το ελληνικό ΚΚΕρ. Το Heron 2 είναι περιουσιακό στοιχείο αφιερωμένο στις δραστηριότητες της MAS στο πλαίσιο του αιτήματος παροχής υπηρεσιών από την Ελλάδα στο πλαίσιο του EUROSUR.	Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και το δίκαιο της ΕΕ (όπως αναφέρεται ανωτέρω), ο Frontex υποχρεούται να παρέχει πληροφορίες στο σχετικό RCC και να παρέχει στήριξη. Οι όροι της επιτήρησης που διεξάγεται υπό την αιγίδα του EUROSUR διέπονται από τον κανονισμό 2019/1896, ο οποίος κατάργησε τον κανονισμό EUROSUR 1052/2013). Σύμφωνα με το άρθρο 28 παράγραφος 2 του κανονισμού, τα μέσα επιτήρησης του Frontex παρέχουν πληροφορίες κατόπιν «αιτήματος» εθνικού κέντρου συντονισμού. Αυτή είναι η βάση για τα «αιτήματα παροχής υπηρεσιών», τα οποία καθορίζουν τους γενικούς όρους που διέπουν τις δραστηριότητες παρακολούθησης του Frontex.
18.50	Το ελληνικό ΚΚΕρ ζήτησε από τον Frontex να κατευθύνει το Heron 2 για να βοηθήσει στην παρακολούθηση ενός διαφορετικού υπερπλήρους μεταναστευτικού σκάφους που έπλεε στα ανοικτά των ακτών της Κρήτης. Στη συνέχεια, το εν λόγω σκάφος υποβλήθηκε σε επιχείρηση έρευνας και διάσωσης.	Όπως και με το αίτημα και την προσφορά στις 16.35 (πάνω).
19.40	Το σκάφος HCG n920 φτάνει στο Adriana.
19.50	Ο Ήρων 2 έφτασε στο σημείο όπου βρισκόταν το πλεούμενο.	Η παρακολούθηση παρέχεται στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του EUROSUR, βάσει του προαναφερθέντος αιτήματος παροχής υπηρεσιών. Ωστόσο, επιπλέον, δεδομένου ότι το περιστατικό αποτελεί ΕΔΠ, ο Frontex πρέπει να ακολουθήσει τις οδηγίες του συντονιστικού RCC, σύμφωνα με τις προαναφερθείσες διατάξεις του ενωσιακού και του διεθνούς δικαίου.
21.34	Ο Frontex προσφέρθηκε εκ νέου να συνδράμει στην εναέρια επιτήρηση από τον Heron 2 στη θέση του Adriana. Και πάλι καμία απάντηση από το ελληνικό ΚΚΕρ.	Βλ. ανωτέρω
21.52	Ο Frontex προσέφερε και πάλι βοήθεια για να εγκαταλείψει τη θέση του σκάφους στην Κρήτη, το οποίο θεωρούσε ότι «επιπλέει σωστά». Σύμφωνα με τον Frontex, δεν ελήφθη απάντηση.	Βλ. ανωτέρω
23.15	Το Heron 2 παρείχε μια τελική ενημέρωση σχετικά με το σκάφος στην Κρήτη, στην οποία σημείωσε ότι ένα σκάφος του ΛΣ παρείχε βοήθεια.
23.20	Ο EMT του Frontex κατεύθυνε το Heron 2 προς την τελευταία γνωστή θέση του Adriana, η οποία ενέπιπτε στο προεγκεκριμένο σχέδιο πτήσης του Heron 2 για εκείνη την ημέρα.	Το σχέδιο πτήσης εγκρίθηκε εκ των προτέρων από τις ελληνικές αρχές σύμφωνα με το αίτημα παροχής υπηρεσιών στο πλαίσιο του EUROSUR.
2.46 (επόμενη ημέρα)	Ο EMT του Frontex ενημέρωσε τις ελληνικές αρχές ότι ο Ήρων 2 κατευθυνόταν προς τις τελευταίες γνωστές συντεταγμένες του Adriana, οι οποίες περιλαμβάνονταν στο προεγκεκριμένο σχέδιο πτήσης. Σύμφωνα με τον Frontex, δεν ελήφθη απάντηση.	Βλ. ανωτέρω
4.05	Ο Ήρων 2 έφτασε στις τελευταίες γνωστές συντεταγμένες των Αντριάνα. Κανένα ίχνος του Adriana δεν ήταν ορατό, αλλά εννέα σκάφη (συμπεριλαμβανομένου ενός από το ΛΣ) και δύο ελικόπτερα διεξήγαγαν δραστηριότητες διάσωσης.
5.31	Ο Frontex ενημέρωσε το ΚΚΕρ και το ΕΚΣ ότι το Heron 2 θα φτάσει στα καύσιμα του BINGO και θα πρέπει να επιστρέψει στη βάση του. Ο Frontex προσφέρθηκε να παράσχει βοήθεια στον Eagle 1, ο οποίος βρισκόταν ήδη στον αέρα (αλλά στην ιταλική επικράτεια) στο πλαίσιο του τυποποιημένου σχεδίου πτήσης επιτήρησης υπό την ΚΕ Themis. Δεν ελήφθη άμεση απάντηση.	Βλ. ανωτέρω — Ο Frontex υποχρεούται να παρέχει λεπτομερή στοιχεία των διαθέσιμων περιουσιακών στοιχείων και να προσφέρει τη διάθεσή τους στους διασταυρούμενους ελέγχους εξ αποστάσεως, αλλά εναπόκειται στους διασταυρούμενους ελέγχους εξ αποστάσεως να καθορίσουν αν θα χρησιμοποιήσουν ή όχι τα περιουσιακά στοιχεία και, εάν ναι, με ποιον τρόπο ή καθόλου.
5.55	Το Heron 2 έδωσε την τελική του ενημέρωση και ξεκίνησε την πορεία του προς τη βάση.
7.48	Το ελληνικό RCC απάντησε δηλώνοντας ότι δεν απαιτείται περαιτέρω βοήθεια.

Παράρτημα 2: Γλωσσάριο όρων και συντομογραφιών

Γενική θαλάσσια ορολογία

SAR - Έρευνα και διάσωση: Οι υποχρεώσεις και οι διαδικασίες που διέπουν την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα καθορίζονται στο διεθνές δίκαιο, ιδίως στη Διεθνή Σύμβαση για τη Ναυτική Έρευνα και Διάσωση (1979) και στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (1982).

RCC - κέντρο συντονισμού διάσωσης: Σύμφωνα με το διεθνές ναυτικό δίκαιο, τα εθνικά RCC είναι υπεύθυνα για τον συντονισμό των δραστηριοτήτων έρευνας και διάσωσης στα παράκτια ύδατά τους. Τα διεθνή ύδατα χωρίζονται σε περιοχές έρευνας και διάσωσης (SAR), με τα εθνικά RCC να είναι υπεύθυνα για τις καθορισμένες περιοχές. Στην Κεντρική Μεσόγειο Θάλασσα, οι περιοχές ΕΔΠ χωρίζονται μεταξύ της Ιταλίας, της Μάλτας, της Λιβύης και της Τυνησίας.

Κλήσεις της Πρωτομαγιάς και σηματοδότηση έκτακτης ανάγκης - Οι κανόνες που διέπουν τη σηματοδότηση έκτακτης ανάγκης ορίζονται στο διεθνές δίκαιο (παραπάνω). Το εγχειρίδιο της Διεθνούς Αεροναυτικής και Ναυτικής Έρευνας και Διάσωσης (IAMSAR) καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να εφαρμόζονται οι κανόνες αυτοί. Μια κλήση Mayday είναι ένα σήμα κινδύνου, που εκδίδεται σε καθορισμένους διαύλους επικοινωνίας VHS (που παρακολουθούνται από την ακτοφυλακή και άλλα μέρη στην περιοχή), που απαιτεί επείγουσα αντίδραση. Ένα σήμα μπορεί να εκδοθεί από το ίδιο το πλοίο που βρίσκεται σε κίνδυνο. Άλλα μέρη που παρατηρούν το σκάφος, αλλά πιστεύουν ότι δεν έχει εκδοθεί ή ληφθεί κλήση Mayday, μπορούν να εκδώσουν ρελέ Mayday. Οι Πρωτομαγιάτες θα πρέπει να εκδίδονται μόνο όταν ένα άτομο ή σκάφος απειλείται από σοβαρό ή επικείμενο κίνδυνο. Υπάρχουν δύο άλλα σήματα έκτακτης ανάγκης που μπορούν να εκδοθούν στον καθορισμένο δίαυλο κινδύνου VHS: το PAN-PAN (που χρησιμοποιείται για να σηματοδοτήσει ένα περιστατικό που είναι επείγον αλλά δεν συνεπάγεται άμεση απειλή) και το Sécurité (που χρησιμοποιείται για να σηματοδοτήσει μια κατάσταση που μπορεί να επηρεάσει την ασφάλεια των σκαφών).

Ορολογία του Frontex

ΥΘΔ - Υπεύθυνος Θεμελιωδών Δικαιωμάτων: - Ο ΥΘΔ παρακολουθεί τον τρόπο με τον οποίο ο Frontex συμμορφώνεται με τις υποχρεώσεις του όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα και παρέχει συμβουλές στον εκτελεστικό διευθυντή για ζητήματα που σχετίζονται με τα θεμελιώδη δικαιώματα. Ο ΥΘΔ και το προσωπικό του Γραφείου Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των παρατηρητών θεμελιωδών δικαιωμάτων, έχουν ανεξάρτητο ρόλο εντός του οργανισμού.

SIR — αναφορά σοβαρού περιστατικού — Όταν μια δραστηριότητα στην οποία έχει εμπλακεί ο Frontex υπόκειται σε ανησυχίες σχετικά με πιθανές παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ο ΥΘΔ είναι υπεύθυνος για την κατάρτιση αναφοράς σοβαρού περιστατικού για την τεκμηρίωση του περιστατικού και τη διατύπωση συστάσεων.

EUROSUR - Ευρωπαϊκό σύστημα επιτήρησης των συνόρων: Μέσω του EUROSUR και βάσει «αιτημάτων παροχής υπηρεσιών» από τα συμμετέχοντα κράτη μέλη, ο Frontex διενεργεί εναέρια επιτήρηση πολλαπλών σκοπών χρησιμοποιώντας τόσο επανδρωμένα αεροσκάφη όσο και αεροσκάφη με τηλεχειρισμό (RPA ή μη επανδρωμένα αεροσκάφη).

Κοινή επιχείρηση - Ο Frontex εκτελεί κοινές επιχειρήσεις με τις αρχές των κρατών μελών της ΕΕ, παρέχοντας στήριξη για τη διαχείριση των συνόρων και την επιβολή του νόμου. Στο πλαίσιο αυτό, ο Frontex παρέχει στήριξη για την επιτήρηση συνοριακών και προσυνοριακών περιοχών (μεταξύ άλλων και στη θάλασσα). Ο Frontex διαθέτει ναυτιλιακά μέσα (βάρκες) και εναέρια μέσα (επανδρωμένα και τηλεχειριζόμενα αεροσκάφη), τα οποία συμμετέχουν σε δραστηριότητες που ορίζονται στο «επιχειρησιακό σχέδιο». Ένας διορισμένος από τον Frontex «συντονιστής» ενεργεί ως σύνδεσμος μεταξύ του Frontex και των εθνικών αρχών στο διεθνές κέντρο συντονισμού.

EST - Ευρωπαϊκή Ομάδα Επιτήρησης: - Οι δραστηριότητες εναέριας επιτήρησης του Frontex συντονίζονται σε συνεχή βάση (24 ώρες την ημέρα, επτά ημέρες την εβδομάδα) από την EST, η οποία βρίσκεται στην Ευρωπαϊκή Αίθουσα Επιτήρησης στην έδρα του Frontex στη Βαρσοβία. Η EST περιλαμβάνει προσωπικό του Frontex και εμπειρογνώμονες από τις εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων εμπειρογνωμόνων SAR που ορίζονται από τις εθνικές ακτοφυλακές.

 

[1] Ειδικότερα, η Διεθνής Σύμβαση για τη ναυτική έρευνα και διάσωση (1979) https://www.imo.org/en/About/Conventions/Pages/International-Convention-on-Maritime-Search-and-Rescue-(SAR).aspx και η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (1982) https://www.imo.org/en/ourwork/legal/pages/unitednationsconventiononthelaw ofthesea.aspx

[2] Όπως ορίζεται στη Διεθνή Σύμβαση για τη Ναυτική Έρευνα και Διάσωση, υπάρχουν τρεις φάσεις έκτακτης ανάγκης που πρέπει να χρησιμοποιούνται για την περιγραφή ενός σκάφους: αβεβαιότητα, συναγερμός και κίνδυνος. Υπάρχουν διαφορετικά κριτήρια που πρέπει να πληρούνται για να χαρακτηριστεί ένα σκάφος σε κάθε φάση.

[3] Μια κλήση Mayday είναι ένα σήμα κινδύνου, που εκδίδεται σε καθορισμένους διαύλους επικοινωνίας VHS που παρακολουθούνται από την ακτοφυλακή και άλλα μέρη στην περιοχή, που απαιτούν την πιο επείγουσα απάντηση. Το σήμα μπορεί να εκδοθεί από το ίδιο το πλοίο που βρίσκεται σε κίνδυνο. Εναλλακτικά, άλλα μέρη που παρατηρούν το σκάφος, αλλά πιστεύουν ότι δεν έχει εκδοθεί ή ληφθεί κλήση Mayday, μπορούν να εκδώσουν αναμετάδοση Mayday. Το σήμα θα πρέπει να εκδίδεται μόνο όταν ένα άτομο ή σκάφος απειλείται από σοβαρό ή επικείμενο κίνδυνο. Εκτός από το Mayday, υπάρχουν δύο άλλα σήματα έκτακτης ανάγκης που μπορούν να εκδοθούν στο καθορισμένο κανάλι κινδύνου VHS: το PAN-PAN (που χρησιμοποιείται για να σηματοδοτήσει ένα περιστατικό που είναι επείγον αλλά δεν συνεπάγεται άμεση απειλή) και το Sécurité (που χρησιμοποιείται για να σηματοδοτήσει μια κατάσταση στο κέντρο συντονισμού διάσωσης (RCC) και άλλα σκάφη που μπορεί να επηρεάσουν την ασφάλειά τους).

[4] Ειδικότερα, ο κανονισμός 2019/1896 για την Ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32019R1896 και ο κανονισμός 656/2014 σχετικά με τη θέσπιση κανόνων επιτήρησης των εξωτερικών θαλάσσιων συνόρων στο πλαίσιο της επιχειρησιακής συνεργασίας που συντονίζεται από τον Frontex https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32014R0656

[5] Κανονισμός 2016/1624 για την Ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32016R1624

[6] Κανονισμός 2019/1896 για την Ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32019R1896

[7] Άρθρο του κανονισμού 2019/1896. 1. ζ, η και θ. κανονισμός 2014/656,

[8] Το EUROSUR είναι ένα πλαίσιο ανταλλαγής πληροφοριών και συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών και του Frontex για τη βελτίωση της επίγνωσης της κατάστασης και την αύξηση της ικανότητας αντίδρασης στα εξωτερικά σύνορα. https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/schengen-borders-and-visa/border-crossing/eurosur_en

[9] Κανονισμός 2019/1896, προοίμιο, αιτιολογικές σκέψεις 34-38

[10] https://www.copernicus.eu/el

[11] https://www.frontex.europa.eu/careers/who-we-are/structure/divisions/situational-awareness-and-monitoring-division/frontex-situation-centre/

[12] Ο υπεύθυνος θεμελιωδών δικαιωμάτων (ΥΘΔ) παρακολουθεί τον τρόπο με τον οποίο ο Frontex εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων σύμφωνα με το ενωσιακό και το διεθνές δίκαιο. Ο ΥΘΔ συμβουλεύει επίσης τον εκτελεστικό διευθυντή του Frontex σε θέματα που σχετίζονται με τα θεμελιώδη δικαιώματα. Ο ΥΘΔ διαθέτει ειδικό προσωπικό στο Γραφείο Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων παρατηρητών θεμελιωδών δικαιωμάτων: https://www.frontex.europa.eu/fundamental-rights/fundamental-rights-at-frontex/fundamental-rights-office/. 

[13] Σύμφωνα με το διεθνές ναυτικό δίκαιο, τα εθνικά κέντρα συντονισμού θαλάσσιας διάσωσης (RCC) είναι υπεύθυνα για τον συντονισμό των δραστηριοτήτων έρευνας και διάσωσης στα παράκτια ύδατά τους. Ωστόσο, τα διεθνή ύδατα χωρίζονται επίσης σε περιοχές έρευνας και διάσωσης (SAR), με τα εθνικά RCC να έχουν την ευθύνη για τις καθορισμένες περιοχές. Στην Κεντρική Μεσόγειο Θάλασσα, οι περιφέρειες ΕΔΠ κατανέμονται μεταξύ της Ιταλίας, της Μάλτας, της Λιβύης και της Τυνησίας, με τα αντίστοιχα εθνικά διασταυρούμενα κέντρα συντονισμού να έχουν την ευθύνη για τις περιφέρειές τους. Είναι ευθύνη οποιουδήποτε ανακαλύπτει ή μαθαίνει για μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα να ειδοποιεί αμέσως το κέντρο διάσωσης που είναι υπεύθυνο για την εν λόγω περιοχή.

[14] https://www.synigoros.gr/en/category/default/post/deltio-typoy-or-o-synhgoros-toy-polith-ereyna-to-nayagio-ths-pyloy

[15] Ο Frontex διεξάγει κοινές επιχειρήσεις με τις αρχές των κρατών μελών της ΕΕ, παρέχοντας στήριξη για τη διαχείριση των συνόρων, την επιβολή του νόμου και τις δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης στον επιχειρησιακό τομέα. Η κοινή επιχείρηση Themis καλύπτει τη συνεργασία του Frontex με τις ιταλικές αρχές για τον σκοπό αυτό και ξεκίνησε το 2018. https://www.frontex.europa.eu/what-we-do/operations/operations/operations/

[16] https://www.ombudsman.europa.eu/en/opening-summary/en/172812

[17] https://www.ombudsman.europa.eu/en/doc/correspondence/en/176666

[18] https://www.ombudsman.europa.eu/en/doc/correspondence/en/174969

[19] https://www.ombudsman.europa.eu/en/doc/correspondence/en/176935

[20] Η ειδοποίηση προς τις αεροπορικές αποστολές (NOTAM) είναι ειδοποίηση που υποβάλλεται σε αρχή πολιτικής αεροπορίας για την προειδοποίηση των χειριστών αεροσκαφών σχετικά με πιθανούς κινδύνους κατά μήκος μιας διαδρομής πτήσης ή σε τοποθεσία που θα μπορούσε να επηρεάσει την πτήση

[21] Κανονισμός 656/2014, άρθρο 9

Όπως ορίζεται στη Διεθνή Σύμβαση για τη Ναυτική Έρευνα και Διάσωση, υπάρχουν τρεις φάσεις έκτακτης ανάγκης που πρέπει να χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν ένα σκάφος: αβεβαιότητα, επαγρύπνηση και αγωνία. Υπάρχουν διαφορετικά κριτήρια που πρέπει να πληρούνται για να χαρακτηριστεί ένα σκάφος σε κάθε φάση.

[23] Η σύμβαση θαλάσσιας έρευνας και διάσωσης ορίζει τις τρεις διαφορετικές φάσεις μιας θαλάσσιας κατάστασης έκτακτης ανάγκης. Η φάση κινδύνου - η πιο σοβαρή φάση - ορίζεται ως «η κατάσταση κατά την οποία υπάρχει εύλογη βεβαιότητα ότι ένα πρόσωπο, ένα σκάφος ή άλλο σκάφος απειλείται από σοβαρό και επικείμενο κίνδυνο και απαιτεί άμεση βοήθεια».

[24] Η ομάδα έρευνας της Διαμεσολαβήτριας συμβουλεύτηκε τις σχετικές εκθέσεις αποστολής και διόπτευσης και το ημερολόγιο (συμπεριλαμβανομένων των τακτικών και θερμικών εικόνων).

[25] Η ομάδα έρευνας της Διαμεσολαβήτριας συμβουλεύτηκε τις σχετικές εκθέσεις αποστολής και διόπτευσης και το ημερολόγιο (συμπεριλαμβανομένων τακτικών και θερμικών εικόνων, καθώς και βίντεο από την εναέρια επιτήρηση του Frontex).

[26] Πολύ υψηλή συχνότητα - το φάσμα ραδιοκυμάτων στο οποίο λειτουργούν οι θαλάσσιες ραδιοεπικοινωνίες. Υπάρχει ειδικός δίαυλος για κλήσεις έκτακτης ανάγκης και επικοινωνία.

[27] Ειδικότερα, ο Frontex παρέπεμψε στο διεθνές εγχειρίδιο αεροναυτικής και θαλάσσιας έρευνας και διάσωσης (IAMSAR) https://www.imo.org/en/OurWork/Safety/Pages/IAMSARManual.aspx.

[28] Τα τυποποιημένα διεθνή πρωτόκολλα για την έκδοση κλήσεων ή αναμεταδόσεων της Πρωτομαγιάς υποδεικνύουν παράγοντες όπως ένα πλοίο που βυθίζεται ή βυθίζεται, μια κατάσταση «άντρα στη θάλασσα», μια πυρκαγιά ή έκρηξη επί του πλοίου ή έναν επαληθευμένο τραυματισμό που απειλεί τη ζωή του. Υπάρχουν επίσης χαμηλότερα επίπεδα σημάτων: PAN-PAN και Sécurité. Οι κλήσεις PAN-PAN εκδίδονται όταν η κατάσταση είναι επείγουσα, αλλά, επί του παρόντος, δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τη ζωή ή για το σκάφος.

[29] Το σκάφος μπορεί να έχει αγοραστεί ή χρηματοδοτηθεί από το Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας. Ωστόσο, ο Frontex δεν είναι υπεύθυνος για το εν λόγω ταμείο ούτε για τυχόν υποχρεώσεις που αφορούν τον εξοπλισμό που χρηματοδοτεί. Αυτό θα ήταν αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

[30] Δικαίωμα στη ζωή (άρθρο 2 του Χάρτη)· απαγόρευση απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης (άρθρο 4 του Χάρτη)· σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (άρθρο 1 του Χάρτη), μεταξύ άλλων.

[31] Άρθρο 80 του κανονισμού 2019/1896 και άρθρο 51 του Χάρτη

[32] Ο ρόλος του Frontex στις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης κατοχυρώνεται στον κανονισμό 2019/1896. Περιλαμβάνει επιχειρήσεις που δρομολογούνται και διεξάγονται σύμφωνα με τον κανονισμό 656/2014 και το διεθνές δίκαιο και λαμβάνουν χώρα σε καταστάσεις που ενδέχεται να προκύψουν κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων επιτήρησης των συνόρων στη θάλασσα. Ο Frontex υποχρεούται να παρέχει τεχνική και επιχειρησιακή συνδρομή σε κράτη μέλη και τρίτες χώρες για τη στήριξη επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης (άρθρο 10 παράγραφος 1 στοιχεία ζ), η) και θ) του κανονισμού (ΕΕ) 2019/1869).

[33] Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας τέθηκε σε ισχύ στις 16 Νοεμβρίου 1994. Κυρώθηκε με την απόφαση 98/392/ΕΚ του Συμβουλίου, της 23ης Μαρτίου 1998 (ΕΕ L 179, σ. 1), και δεσμεύει την Ένωση, οι δε διατάξεις της αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της έννομης τάξης της Ένωσης. Επιπλέον, υπερισχύει, στο πλαίσιο της εν λόγω έννομης τάξης, των πράξεων του παράγωγου δικαίου της Ένωσης, όπερ σημαίνει ότι οι πράξεις αυτές πρέπει να ερμηνεύονται, στο μέτρο του δυνατού, σύμφωνα με τις διατάξεις της εν λόγω σύμβασης (αποφάσεις Επιτροπή κατά Ιρλανδίας, C‑459/03, EU:C:2006:345, σκέψη 82 https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?num=C-459/03, Intertanko κ.λπ., C‑308/06, EU:C:2008:312, σκέψεις 42 και 53 https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?language=en&num=C-308/06, και Bosphorus Queen Shipping, C‑15/17, EU:C:2018:557, σκέψη 44 https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?num=C-15/17).

[34] Η διεθνής σύμβαση για τη ναυτική έρευνα και διάσωση, η οποία συνήφθη στο Αμβούργο στις 27 Απριλίου 1979 (Recueil des traités des Nations unies, τόμος 1405, αριθ. 23489, σ. 133, στο εξής: σύμβαση SAR), τέθηκε σε ισχύ στις 22 Ιουνίου 1985. Η διεθνής σύμβαση για την ασφάλεια της ανθρώπινης ζωής στη θάλασσα συνήφθη την 1η Νοεμβρίου 1974 και τέθηκε σε ισχύ στις 25 Μαΐου 1980.

Η ΕΕ δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος σε αυτές τις δύο διεθνείς συμβάσεις και, ως εκ τούτου, δεν είναι δεσμευτικές για τη διοίκηση της ΕΕ. Εντούτοις, κατά τη νομολογία της Ένωσης, τέτοιες συμβάσεις μπορούν να λαμβάνονται υπόψη, στο πλαίσιο της ερμηνείας διατάξεων του παράγωγου δικαίου της Ένωσης που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής τους, εφόσον όλα τα κράτη μέλη είναι συμβαλλόμενα μέρη σε αυτές (αποφάσεις Intertanko κ.λπ., C‑308/06, EU:C:2008:312, σκέψεις 47 έως 52· Manzi και Compagnia Naviera Orchestra, C‑537/11, EU:C:2014:19, σκέψη 45, καθώς και Bosphorus Queen Shipping, C‑15/17, EU:C:2018:557, σκέψη 45).

[35] Για παράδειγμα, το Διεθνές Εγχειρίδιο Αεροναυτικής και Ναυτικής Έρευνας και Διάσωσης που δημοσιεύθηκε από τον ΔΝΟ και τον Διεθνή Οργανισμό Πολιτικής Αεροπορίας (ΔΟΠΑ).

[36] Άρθρο 9 του κανονισμού 656/2014 σε συνδυασμό με το άρθρο 10 παράγραφος 1 στοιχείο ι) του κανονισμού 2019/1869.

[37] Άρθρο 9 παράγραφος 1 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 656/2014

[38] Άρθρο 4.2.3 της σύμβασης ΕΔΠ

[39] Σύμβαση ΕΔΠ

[40] Απόφαση OI/4/2021/MHZ: https://www.ombudsman.europa.eu/en/decision/en/151369

[41] Επιχειρησιακά Σχέδια και Τυποποιημένες Λειτουργικές Διαδικασίες

[42] Προβλέπεται στον κανονισμό 656/2014.

[43] Κανονισμός 2019/1869 άρθρο 36 παράγραφος 2 στοιχείο ε) σε συνδυασμό με το άρθρο 2 στοιχείο α).

[44] Επιχειρησιακά σχέδια και ΤΔΛ των ΚΕ Ποσειδών και Θέμης (εμπιστευτικό)

[45] Άρθρο 9 παράγραφος 2 στοιχεία β) και στ) του κανονισμού 2014/656, σύμβαση SAR, παράγραφος 4.2.3

[46] Έχουν διατυπωθεί συστάσεις για τον σκοπό αυτό από διάφορα επιχειρησιακά τμήματα του Frontex σε έγγραφα που εξετάστηκαν από την ομάδα έρευνας, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο προηγούμενων SIR και συστάσεων που εγκρίθηκαν από το διοικητικό συμβούλιο, ιδίως, όπως ορίζεται στο σχέδιο δράσης για τα θεμελιώδη δικαιώματα που εγκρίθηκε από το διοικητικό συμβούλιο το 2021 (παράρτημα I, δραστηριότητα 14): https://prd.frontex.europa.eu/document/management-board-decision-61-2021-adopting-the-fundamental-rights-action-plan-for-the-implementation-of-the-fundamental-rights-strategy/.

[47] Η επιθεώρηση περιλάμβανε δύο αναφορές σοβαρών περιστατικών που τεκμηρίωναν ότι ο Frontex είχε εκδώσει αναμεταδότες Mayday.

[48] Η έρευνα της Διαμεσολαβήτριας δεν εξέτασε την έκδοση των άλλων σημάτων έκτακτης ανάγκης, όπως το PAN-PAN (βλ. υποσημείωση 3). Ωστόσο, από την επιθεώρηση δεν προέκυψαν περιπτώσεις στις οποίες είχαν εκδοθεί ή ληφθεί υπόψη τέτοια σήματα.

[49] Το JRCC Piraeus έλαβε τις πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση του σκάφους Adriana από το MRCC Rome στις 13 Ιουνίου 2023 στις 08:01 (δηλαδή περίπου δύο ώρες πριν από την αρχική παρατήρηση από το αεροσκάφος του Frontex) και εκ νέου στις 13:18 UTC. Έλαβε επίσης περαιτέρω ενημερώσεις από τη ΜΚΟ Watch the Med-Alarm Phone στις 14:54. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ο Frontex έλαβε αντίγραφο.

[50] «Κατά τη λήψη πληροφοριών ότι ένα πρόσωπο βρίσκεται σε κίνδυνο στη θάλασσα σε περιοχή εντός της οποίας ένα συμβαλλόμενο μέρος προβλέπει τον συνολικό συντονισμό των επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης [κράτος SAR], οι αρμόδιες αρχές του εν λόγω συμβαλλόμενου μέρους λαμβάνουν επείγοντα μέτρα για την παροχή της πλέον κατάλληλης διαθέσιμης συνδρομής.» (κανονισμός § 2.1.9 της σύμβασης SAR)

[51] Οι κλήσεις της Πρωτομαγιάς μπορεί να οδηγήσουν σε μια κατάσταση όπου πολλά σκάφη που βρίσκονται κοντά προσεγγίζουν ένα σκάφος που βρίσκεται σε κίνδυνο χωρίς συντονισμό. Ως εκ τούτου, η έκδοση ενός αναμεταδότη Mayday θα μπορούσε, στην πραγματικότητα, να επιδεινώσει την κατάσταση.

[52] Σύμφωνα με τον κανονισμό 656/2014, άρθρο 9.

[53] Άρθρο 9 του κανονισμού 656/2014

[54] Άρθρο 20.6 του εκτελεστικού κανονισμού (ΕΕ) 2021/581 της Επιτροπής σχετικά με τις εικόνες κατάστασης του Ευρωπαϊκού Συστήματος Επιτήρησης των Συνόρων (EUROSR): «Το αρμόδιο εθνικό κέντρο συντονισμού υποβάλλει έκθεση στον Οργανισμό σχετικά με τον τερματισμό επιχείρησης έρευνας και διάσωσης το αργότερο εντός 24 ωρών από τον τερματισμό της επιχείρησης». Ο Διαμεσολαβητής δεν γνωρίζει καμία διάταξη σχετικά με το χρονοδιάγραμμα για την παροχή στον Frontex πληροφοριών σχετικά με την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης στη θάλασσα και τις δραστηριότητες έρευνας και διάσωσης από το RCC. Βλ. άρθρο 12 του κανονισμού 2019/1896 σχετικά με την υποχρέωση ανταλλαγής πληροφοριών.

[55] Ο Frontex χρησιμοποίησε αυτόν τον όρο. Η SIR σχετικά με το ναυάγιο του Crotone δεν αναφέρει το χρονοδιάγραμμα των ενεργειών του ΥΘΔ.

[56] Ωστόσο, όταν ο ΥΘΔ επαναλαμβάνει συστάσεις, ο εκτελεστικός διευθυντής θα πρέπει να απαντά σε αυτές εντός συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος στην απόφαση 43/2022 του διοικητικού συμβουλίου σχετικά με τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε συνέχεια των συστάσεων του ΥΘΔ.

[57] Ιδίως οι θετικές απαντήσεις του εκτελεστικού διευθυντή στις συστάσεις του ΥΘΔ που περιλαμβάνονται στις «γνώμες» του ΥΘΔ σχετικά με τις υπηρεσίες εναέριας επιτήρησης πολλαπλού σκοπού στο πλαίσιο επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης στην Κεντρική Μεσόγειο.

[58] Απόφαση του εκτελεστικού διευθυντή αριθ. R-ED-2021-51 — Τυποποιημένη διαδικασία λειτουργίας (SOP) — Αναφορά σοβαρού συμβάντος της 19/4/2021