1. Kontekst

1. Europejska inicjatywa obywatelska (EIO) jest określana jako instrument demokracji uczestniczącej, za pomocą którego obywatele UE mogą proponować Komisji Europejskiej konkretne zmiany prawne. Gdy inicjatywa zbierze milion podpisów lub „oświadczeń o poparciu” i spełni wszystkie kryteria ważności, Komisja decyduje o działaniach następczych, które należy podjąć. W związku z tym europejska inicjatywa obywatelska stanowi ważny przykład tego, w jaki sposób obywatele mogą uczestniczyć w życiu demokratycznym Unii Europejskiej.

2. W niniejszej nocie przeanalizowano wpływ wysiłków Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich na usprawnienie procedury europejskiej inicjatywy obywatelskiej, z uwzględnieniem porozumienia osiągniętego między Parlamentem Europejskim a Radą UE w sprawie przeglądu rozporządzenia w sprawie europejskiej inicjatywy obywatelskiej ^[1].

3. W dniu 11 lipca 2017 r. Rzecznik Praw Obywatelskich skierował do Komisji pismo, w którym zaproponował sposoby usprawnienia procedury EIO (SI/6/2017/KR).^[2] W piśmie tym oparto się na wytycznych Rzecznika wynikających z dochodzenia z własnej inicjatywy w sprawie funkcjonowania EIO (OI/9/2013/TN), a także na otrzymanych skargach dotyczących procedury EIO ^[3].

4. W dniu 6 września 2017 r. Komisja odpowiedziała, że z zadowoleniem przyjęła sugestie Rzecznika jako bardzo cenny wkład w jej wniosek dotyczący zmiany rozporządzenia w sprawie europejskiej inicjatywy obywatelskiej ^[4].

5. W dniu 12 grudnia 2018 r. Parlament i Rada osiągnęły porozumienie w sprawie wniosku Komisji. Procedura zmiany procedury dotyczącej europejskiej inicjatywy obywatelskiej została już zakończona. Zmienione rozporządzenie w sprawie europejskiej inicjatywy obywatelskiej zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE ^[5].

6. Rozporządzenie zacznie obowiązywać od 1 stycznia 2020 r.

2. Inicjatywa strategiczna

7. Sugestie Rzecznika Praw Obywatelskich przedstawiono w załączniku wraz z odpowiednimi aspektami porozumienia współprawodawców w sprawie przeglądu rozporządzenia w sprawie europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Przegląd jest podzielony na sugestie, które mają na celu poprawę sposobu organizacji EIO, (ii) wspierania EIO oraz (iii) zwiększenia ich oddziaływania. Na przykład Rzecznik zaapelowała o usprawnienie procesu rejestracji wniosków dotyczących europejskiej inicjatywy obywatelskiej, w tym poprzez udzielanie pomocnych, jasnych i dokładnych porad organizatorom europejskiej inicjatywy obywatelskiej; potrzeby osób niepełnosprawnych były uwzględniane w całej procedurze europejskiej inicjatywy obywatelskiej; oraz zadbanie przez instytucje UE o to, by debata publiczna prowadzona po EIO, które uzyskały co najmniej milion deklaracji poparcia, była inkluzywna i przejrzysta.

3. Wnioski

8. Rzecznik z zadowoleniem przyjmuje fakt, że wiele z przedstawionych przez nią sugestii zostało uwzględnionych w pierwotnym wniosku Komisji lub w wyniku prac współprawodawców. Na przykład, chociaż punkt Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczący przejrzystości finansowania i sponsorowania nie znalazł się we wniosku Komisji, zachęcające jest odnotowanie, że ostatecznie został on uwzględniony w porozumieniu w sprawie przeglądu.

9. Rzecznik podkreśla, że stałe publiczne zaangażowanie i współpraca z organizatorami i potencjalnymi organizatorami ma kluczowe znaczenie dla powodzenia narzędzia europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

10. Kiedy nowe przepisy wejdą w życie, Rzecznik Praw Obywatelskich będzie krytycznie przyglądał się, w jaki sposób są one przestrzegane w praktyce. W międzyczasie Rzecznik Praw Obywatelskich rozpatrzy każdą zgłoszoną jej skargę dotyczącą procedury europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

załącznik

Działania następcze w związku z sugestiami Rzecznika Praw Obywatelskich

Propozycje Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące ułatwienia organizacji EIO:

• Skuteczniejszy proces rejestracji, w tym poprzez udzielanie pomocnych, jasnych i dokładnych porad organizatorom europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

Uzgodniono, że forum europejskiej inicjatywy obywatelskiej ^[6], które jest już wykorzystywane, stanie się stałym narzędziem. Platforma ta zapewnia praktyczne porady i porady prawne, w tym w kwestiach związanych z dopuszczalnością. Służy również jako forum dyskusyjne na temat europejskiej inicjatywy obywatelskiej, umożliwiając wymianę informacji i najlepszych praktyk między obywatelami, grupami organizatorów, zainteresowanymi stronami, organizacjami pozarządowymi, ekspertami oraz innymi instytucjami i organami Unii, które chcą w niej uczestniczyć.

W państwach członkowskich UE będą istniały punkty kontaktowe, które będą mogły udzielać pomocy i porad w odniesieniu do tych aspektów rozporządzenia, które wchodzą w zakres kompetencji organów krajowych i dotyczą mającego zastosowanie prawa krajowego.

• Łagodzenie ryzyka, na jakie narażeni są organizatorzy europejskiej inicjatywy obywatelskiej w przypadku dużych ilości danych osobowych, w połączeniu z brakiem osobowości prawnej komitetów obywatelskich”.

Rzecznik Praw Obywatelskich z pewnym powodzeniem opowiedział się za nowym podejściem, które ograniczy ryzyko, na jakie narażeni są organizatorzy EIO podczas organizacji EIO. Organizatorzy europejskiej inicjatywy obywatelskiej będą mogli ustanowić podmiot prawny, który ponosi odpowiedzialność prawną w związku z działaniami podejmowanymi w ramach europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Wcześniej brak osobowości prawnej komitetów obywatelskich sprawiał, że organizatorzy nie byli chronieni w przypadku uchybień w zakresie postępowania z dużymi ilościami danych osobowych.

Porozumienie przewiduje również, że Komisja opracuje centralny system zbierania deklaracji on-line i przeprowadzi w związku z tym konsultacje z zainteresowanymi stronami. Rzecznik z zadowoleniem przyjmuje fakt, że system ten będzie bezpłatny dla użytkowników i będzie posiadał niezbędne funkcje techniczne umożliwiające gromadzenie danych online. Zauważa jednak, że niektóre grupy społeczeństwa obywatelskiego są niezadowolone z faktu, że umowa wyklucza korzystanie z oprogramowania do zbierania podpisów przez osoby trzecie. Zamierza monitorować rozwój nowego centralnego systemu zbierania deklaracji on-line oraz sposób uwzględniania opinii zainteresowanych stron.

• Umożliwienie rozpoczęcia 12-miesięcznego okresu zbierania podpisów w dniu wyboru organizatorów EIO (w ustalonym z góry okresie).

Organizatorzy EIO będą mieli maksymalnie sześć miesięcy od daty rejestracji na przygotowanie zbierania deklaracji poparcia. W tym okresie mogą zdecydować o dacie rozpoczęcia.

Propozycje Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące ułatwienia wspierania EIO:

• Uproszczenie i harmonizacja wymogów dotyczących danych przy podpisywaniu europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

Dane zbierane od obywateli mogą obejmować imię i nazwisko, datę urodzenia i adres (załącznik III część A) lub imię i nazwisko oraz numer dokumentu tożsamości (załącznik III część B).

Państwa członkowskie muszą poinformować Komisję o swoim wyborze (formularz A lub B). 

• Umożliwienie obywatelom UE podpisywania EIO niezależnie od miejsca zamieszkania.

W przypadku stosowania nowych przepisów zwolennicy europejskiej inicjatywy obywatelskiej będą korzystać z formularza odpowiadającego ich obywatelstwu. Gwarantuje to uwzględnienie deklaracji poparcia podpisanych przez wszystkich obywateli UE, niezależnie od miejsca ich zamieszkania.

• Zaspokajanie potrzeb osób niepełnosprawnych.

Uzgodniono, że państwa członkowskie i Komisja powinny zapewnić osobom z niepełnosprawnościami możliwość korzystania z prawa do wspierania inicjatyw oraz dostęp do wszystkich odpowiednich źródeł informacji na temat inicjatyw, w tym do systemu zbierania deklaracji on-line i forum europejskiej inicjatywy obywatelskiej, na równych zasadach z innymi obywatelami, zgodnie z mającym zastosowanie prawem.

Jako członek unijnych ram Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, których celem jest „promowanie, ochrona i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności przez wszystkie osoby niepełnosprawne, a także propagowanie poszanowania ich przyrodzonej godności , Rzecznik Praw Obywatelskich jest odpowiedzialny za dopilnowanie, aby administracja UE podjęła działania następcze w związku z tym ^{problemem [7].}

Sugestie Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące zwiększenia skuteczności procedury europejskiej inicjatywy obywatelskiej:

• Wyrażanie wartości debaty publicznej wytworzonej w ramach procedury europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

Zostało to wyrażone w umowie, na przykład w motywie 5:
„Niniejsze rozporządzenie ma na celu uczynienie europejskiej inicjatywy obywatelskiej bardziej dostępną, mniej uciążliwą i łatwiejszą w stosowaniu dla organizatorów i zwolenników oraz wzmocnienie działań następczych w celu osiągnięcia jej pełnego potencjału jako narzędzia wspierania debaty. Powinno to również ułatwić udział jak największej liczby obywateli w demokratycznym procesie decyzyjnym Unii” (podkreślenie dodane).

Umowa odnosi się również do „działań komunikacyjnych” w tym znaczeniu, że „Komisja podnosi świadomość społeczną na temat istnienia, celów i funkcjonowania europejskiej inicjatywy obywatelskiej poprzez działania komunikacyjne i kampanie informacyjne, przyczyniając się w ten sposób do promowania aktywnego uczestnictwa obywateli w życiu politycznym Unii. Parlament Europejski wnosi wkład w działania komunikacyjne Komisji.”(art. 18, „Komunikacja”)^[8]

Zapewnienie, że informacje o finansowaniu i sponsoringu odzwierciedlają rzeczywistość i że wszelkie kwestie są zwracane na nią uwagę. (W szczególności sugeruje się, aby Komisja skorzystała z przykładu kontroli jakości rejestru służącego przejrzystości oraz jego systemu ostrzeżeń i skarg.)

Uzgodniono, że organizatorzy EIO muszą co najmniej raz na dwa miesiące przekazywać aktualne informacje na temat swojego wsparcia finansowego i innego wsparcia (w naturze) przekraczającego 500 EUR. Ponadto wprowadzony zostanie mechanizm ostrzegania umożliwiający sygnalizowanie ewentualnych nieprawidłowości.

· Publiczne uznawanie osiągnięć organizatorów europejskiej inicjatywy obywatelskiej w trakcie całego procesu.

Komisja stara się zapewnić pełniejsze informacje na stronie internetowej europejskiej inicjatywy obywatelskiej, w tym na przykład na temat wszystkich organizatorów komitetu ds. europejskiej inicjatywy obywatelskiej oraz bardziej aktualne informacje na temat liczby zebranych deklaracji poparcia.

• Dbanie o to, by debata publiczna była inkluzywna i przejrzysta.

Uzgodniono, że Parlament Europejski powinien zapewnić zrównoważoną reprezentację interesów odpowiednich zainteresowanych stron, w tym społeczeństwa obywatelskiego, partnerów społecznych i ekspertów, oraz że Komisja powinna być reprezentowana na odpowiednim szczeblu.

ponowne rozważenie trzymiesięcznych ram czasowych na przygotowanie konstruktywnego wysłuchania publicznego i przygotowanie komunikatu;

Faza badania, podczas której Komisja ocenia ważną europejską inicjatywę obywatelską, zostanie przedłużona z trzech do sześciu miesięcy. W terminie jednego miesiąca od przedłożenia inicjatywy Komisja otrzymuje grupę organizatorów na odpowiednim szczeblu, aby umożliwić jej szczegółowe wyjaśnienie celów inicjatywy.

• Zaangażowanie zarówno Parlamentu, jak i Rady w działania następcze.

Podczas gdy Parlament i Komisja pozostają dwiema instytucjami UE, które są głównie zaangażowane w organizację wysłuchania, Rada (oraz inne instytucje i organy doradcze Unii) powinny mieć możliwość uczestniczenia w wysłuchaniu, aby zagwarantować jego pluralistyczny charakter i poszerzyć dyskusję publiczną.

Po wysłuchaniu Parlament będzie uprawniony do oceny poparcia dla ważnej inicjatywy po jej przedłożeniu i będzie mógł ocenić działania podjęte przez Komisję w odpowiedzi na inicjatywę i przedstawione w komunikacie.

Wyjaśnij swoje wybory polityczne społeczeństwu w szczegółowy sposób.

Umowa daje Komisji więcej czasu na sformułowanie wniosków prawnych i politycznych.

Komunikat Komisji jest kierowany do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów i jest podawany do wiadomości publicznej.

• Przedstawienie bardziej spójnego i zrozumiałego uzasadnienia odmowy rejestracji.

W terminie sześciu miesięcy od opublikowania inicjatywy i po wysłuchaniu publicznym Komisja przedstawia w komunikacie swoje prawne i polityczne wnioski dotyczące inicjatywy, ewentualne działania, jakie zamierza podjąć, oraz powody podjęcia lub niepodjęcia działań. W przypadku gdy Komisja zamierza podjąć działania w odpowiedzi na inicjatywę, w tym, w stosownych przypadkach, przyjąć co najmniej jeden wniosek dotyczący aktu prawnego Unii, w komunikacie określa się również przewidywany harmonogram tych działań.

[1] Rozporządzenie (UE) nr 211/2011 w sprawie inicjatywy obywatelskiej, dostępne pod adresem: https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:065:0001:0022:pl:PDF.

[2] Zob.: https://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/correspondence.faces/en/81311/html.bookmark?si-related-doc=1.

[3] Zob.: https://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/decision.faces/en/59205/html.bookmark#hl1.

[4] Przegląd działań podjętych w związku z sugestiami Rzecznika znajduje się w załączniku.

[5] Dostępne tutaj: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:OJ.L_.2019.130.01.0055.01.ENG&toc=OJ:L:2019:130:TOC.

[6] Zob.: https://collab.ec.europa.eu/wiki/eci/display/ECI/European+Citizens%27+Initiative+Forum.

[7] Art. 33 (Wdrażanie i monitorowanie na szczeblu krajowym) Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych obejmuje:

" […]

2. Państwa-Strony, zgodnie ze swoimi systemami prawnymi i administracyjnymi, utrzymują, wzmacniają, wyznaczają lub ustanawiają w Państwie-Stronie ramy, w tym jeden lub więcej niezależnych mechanizmów, w zależności od przypadku, w celu wspierania, ochrony i monitorowania wdrażania niniejszej konwencji. https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/CRPD/Pages/ConventionRightsPersonsWithDisabilities.aspx.

[8] Zob.: http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&language=EN&reference=P8-TA-2019-0153