Okoliczności powstania skargi

1. Skarga złożona przez brytyjską organizację pozarządową, która monitoruje rozwój w dziedzinie technologii genetycznych, dotyczy zarzutu, że EFSA nie zajęła się kwestiami konfliktu interesów w odniesieniu do niektórych członków grupy roboczej zajmującej się kwestią owadów zmodyfikowanych genetycznie. Skarżyła się ponadto na rzekome nieuwzględnienie przez EFSA spożycia genetycznie zmodyfikowanych owadów w ramach konsultacji publicznych w sprawie wytycznych dotyczących oceny ryzyka związanego z żywnością i paszą pochodzącą od zwierząt zmodyfikowanych genetycznie. Grupa robocza rozpoczęła prace w 2010 r., a zakończyła je w 2013 r.

W przedmiocie dochodzenia

2. Rzecznik wszczął dochodzenie w sprawie skargi i zidentyfikował następujące zarzuty i roszczenia:

Zarzuty:

1) EFSA nie rozwiązał w odpowiedni sposób kwestii konfliktu interesów podniesionych w odniesieniu do niektórych członków grupy roboczej ds. owadów zmodyfikowanych genetycznie.

2) EFSA nie odniósł się w odpowiedni sposób do kwestii spożywania genetycznie zmodyfikowanych owadów w projekcie wytycznych dotyczących oceny ryzyka dla środowiska naturalnego w odniesieniu do genetycznie zmodyfikowanych zwierząt, który wydał do konsultacji w czerwcu 2012 r.

Roszczenia:

1) EFSA powinien odtworzyć grupę roboczą ds. owadów zmodyfikowanych genetycznie i w ten sposób zapewnić, aby żaden członek nie był stronniczy ani nie znajdował się w konflikcie interesów.

EFSA powinien należycie uwzględnić kwestię połknięcia owadów zmodyfikowanych genetycznie przy opracowywaniu wytycznych dotyczących oceny ryzyka środowiskowego dla zwierząt zmodyfikowanych genetycznie.

3. W trakcie dochodzenia Rzecznik otrzymał opinię EFSA w sprawie skargi, a następnie uwagi skarżącego w odpowiedzi na opinię EFSA. Decyzja Rzecznika Praw Obywatelskich uwzględnia argumenty i opinie przedstawione przez strony.

Zarzut niewłaściwego zajęcia się kwestiami konfliktu interesów podniesionymi w odniesieniu do niektórych członków grupy roboczej ds. owadów zmodyfikowanych genetycznie i powiązane roszczenie

Argumenty przedstawione Rzecznikowi Praw Obywatelskich

4. Skarżący twierdził, że pięciu z czternastu [1] członków grupy roboczej EFSA ds. owadów zmodyfikowanych genetycznie miało powiązania z brytyjskim przedsiębiorstwem biotechnologicznym, które dąży do komercjalizacji owadów zmodyfikowanych genetycznie, w tym komarów zmodyfikowanych genetycznie i szkodników rolniczych. W szczególności skarżący stwierdził, że Uniwersytet Oksfordzki, który jest pracodawcą jednego z członków grupy roboczej, inwestuje w przedsiębiorstwo biotechnologiczne (zwane dalej „przedsiębiorstwem biotechnologicznym”), które promuje genetycznie zmodyfikowane owady. Skarżący stwierdził również, że ten konkretny członek grupy roboczej, a także niektórzy inni członkowie grupy roboczej, pracowali nad projektami badawczymi, w których przedsiębiorstwo biotechnologiczne było partnerem.

5. W swojej opinii EFSA argumentował, że zatrudnienie na uniwersytecie nigdy nie zostało uznane za konflikt interesów w EFSA. Uzasadnienie wyboru pracowników uczelni jest oczywiste. Podejście, które polegałoby na niekorzystaniu z takich osób, dyskwalifikowałoby właśnie tych pełnoetatowych naukowców i profesorów, którzy są najmniej bezpośrednio zaangażowani w działalność handlową.

6. W odniesieniu do argumentu skarżącego, że różni członkowie grupy roboczej pracowali nad projektami badawczymi, w których przedsiębiorstwo biotechnologiczne było również partnerem, EFSA stwierdził, że rozumowanie skarżącego, jeśli zostanie zastosowane, doprowadzi do wniosku, że eksperci EFSA są zobowiązani nie tylko do deklarowania, na formularzach stosowanych do składania deklaracji interesów, własnej działalności zewnętrznej, ale także do deklarowania, jakie działania zostały przeprowadzone przez partnerów w projektach, nad którymi pracowali.

7. W odniesieniu do liczby ekspertów zaangażowanych w projekty, w których przedsiębiorstwo biotechnologiczne było partnerem, EFSA zauważyła, że jedyne informacje na temat tych ekspertów podane w tle skargi dotyczą publikacji, w których pojawiają się nazwiska ekspertów i przedsiębiorstwo biotechnologiczne. EFSA stwierdził, że polityka zezwalania na takie publikacje ma na celu zapewnienie jak największej wolności wypowiedzi swoim naukowcom.

8. W swoich uwagach skarżący wskazał, że interesy finansowe uniwersytetu zatrudniającego eksperta mają znaczenie dla oceny konfliktu interesów (dotyczącego tego eksperta). Skarżący dodał, że właściwy ekspert, jako pracownik Uniwersytetu Oksfordzkiego, skutecznie prowadzi wspólne badania z przedsiębiorstwem biotechnologicznym, które promuje owady zmodyfikowane genetycznie. Podtrzymała również swoje argumenty dotyczące faktu, że członkowie grupy roboczej pracowali nad projektami badawczymi, w których spółka biotechnologiczna była również partnerem.

Ocena Rzecznika Praw Obywatelskich

9. EFSA ma obowiązek dopilnowania, aby eksperci zewnętrzni, którzy mu doradzają, zapewniali najwyższą możliwą jakość. Ma również obowiązek zapewnienia, aby eksperci ci byli i byli postrzegani jako niezależni od wszelkich wpływów stron trzecich, które mogłyby nadmiernie wpłynąć na ich zdolność i gotowość do udzielania najlepszych możliwych porad. Rzecznik podkreśla, że niezależność takich porad oraz pojawienie się takiej niezależności w oczach obywateli UE mają zasadnicze znaczenie dla budowania zaufania do ważnych prac EFSA. W związku z tym i łącznie fakt, że wszystkie instytucje UE dbają o to, by porady, które zdecydują się uzyskać, były niezależne, buduje zaufanie do UE. Jeśli takie zaufanie zostanie podważone, EFSA i UE przestaną być uprawnione w oczach obywateli.

10. Skarżący stwierdził, że jeden ekspert powołany do grupy roboczej ds. owadów zmodyfikowanych genetycznie pracował dla Uniwersytetu Oksfordzkiego oraz że Uniwersytet Oksfordzki ma powiązania handlowe z przedsiębiorstwem biotechnologicznym (według skarżącego Uniwersytet Oksfordzki jest właścicielem około 12,5 % udziałów w przedsiębiorstwie biotechnologicznym). Skarżący podkreśla, że sytuacja ta podważa zdolność tego eksperta do udzielania EFSA niezależnych porad.

11. Rzecznik zauważa, że ekspert, o którym mowa, jest, biorąc pod uwagę wyspecjalizowane stanowisko akademickie zajmowane przez niego na Uniwersytecie Oksfordzkim, wyraźnie zdolny do udzielania najwyższej jakości doradztwa naukowego w kwestii owadów zmodyfikowanych genetycznie. Chociaż Rzecznik zgadza się, że dobrą administracją jest uwzględnienie przez EFSA tak imponujących kwalifikacji akademickich przy wyborze ekspertów, konieczne jest również zapewnienie, aby dany ekspert mógł swobodnie udzielać porad bez nadmiernego wpływu zainteresowanych stron, w szczególności tych, które mają wyraźny i silny interes handlowy w odniesieniu do wniosków grupy roboczej ds. owadów zmodyfikowanych genetycznie. Należy podkreślić, że w odniesieniu do istotnej kwestii budowania zaufania do pracy EFSA oraz w odniesieniu do kwestii zapewnienia, aby EFSA zachował swoją legitymację w oczach obywateli, należy również unikać wszelkich przejawów braku niezależności.

12. Rzecznik zauważa, że uniwersytety i inne organy trzeciego szczebla coraz częściej ściśle współpracują z przedsiębiorstwami w celu prowadzenia badań i komercjalizacji wyników badań. Tradycyjne rozumienie, że środowisko akademickie jest koniecznie i automatycznie "niezależne", musi ewoluować, aby odzwierciedlić te rozwijające się głębsze relacje między środowiskiem akademickim a biznesem. Pogląd, że środowisko akademickie, instytucje akademickie i indywidualni pracownicy akademiccy są niezależni od działalności gospodarczej, nie może opierać się na żadnych z góry przyjętych założeniach, lecz raczej na badaniu konkretnych istotnych faktów.

13. EFSA nie kwestionuje twierdzenia, zgodnie z którym Uniwersytet Oksfordzki, jako akcjonariusz, odniesie pośrednie korzyści z komercjalizacji produktów spółki biotechnologicznej. Odnosi się on do tego bezspornego twierdzenia, stwierdzając, że „zatrudnienie na uniwersytecie nigdy nie było uznawane za konflikt interesów w EFSA”. Dodaje, że „uzasadnienie tego wyboru jest oczywiste: takie podejście dyskwalifikowałoby właśnie tych pełnoetatowych naukowców i profesorów, którzy są najmniej bezpośrednio zaangażowani w działalność komercyjną". Rzecznik nie zgadza się z tym podejściem, które odzwierciedla tradycyjne, a obecnie przestarzałe, rozumienie uniwersytetów. Rzecznik uważa, że może być możliwe, a nawet prawdopodobne, że wiele uniwersytetów i pracowników uniwersyteckich pozostanie niezależnych od wpływów osób trzecich. Jednakże kwestia, czy w danym przypadku uniwersytet i jego pracownicy są niezależni od wpływów osób trzecich, będzie zależeć od dokładnego stosunku, jaki uniwersytet utrzymuje z takimi osobami trzecimi, oraz od mechanizmów, za pomocą których ten stosunek jest zarządzany przez uniwersytet.

14. W odniesieniu do stosunków między Uniwersytetem Oksfordzkim a przedsiębiorstwem biotechnologicznym Rzecznik zauważa, że Uniwersytet Oksfordzki ma bezpośredni interes finansowy w sukcesie handlowym tego przedsiębiorstwa. Interes ten nie jest nieistotny; EFSA nie zakwestionowała również twierdzenia skarżącego, że przedsiębiorstwo biotechnologiczne jest światowym liderem w dziedzinie owadów zmodyfikowanych genetycznie, która to dziedzina ma oczywisty ogromny potencjał handlowy. Wydaje się zatem, że University of Oxford może znacznie zyskać, jeśli firma odniesie sukces.

15. Sukces tej firmy wydaje się być w dużym stopniu uzależniony od przezwyciężenia wyzwań naukowych, przezwyciężenia wyzwań związanych z uzyskaniem zezwoleń regulacyjnych i przezwyciężenia wyzwania, jakim jest zdobycie zaufania opinii publicznej do jej produktów. W tym kontekście przedsiębiorstwo, a co za tym idzie Uniwersytet Oksfordzki, może zyskać, jeśli organy publiczne, takie jak EFSA, przychylnie spojrzą na kwestię owadów zmodyfikowanych genetycznie.

16. W tym kontekście właściwe byłoby, aby uniwersytet, jeżeli chce inwestować w przedsięwzięcia komercyjne, a jednocześnie chce zapewnić, że on i jego pracownicy pozostaną niezależni od wpływów wynikających z tych inwestycji, ustanowił mechanizmy, takie jak "chińskie mury"[2], w celu uniemożliwienia komunikacji i instrukcji ze strony ramienia inwestycyjnego uniwersytetu wpływających na ramię akademickie.

17. Rzecznik jest zdania, że EFSA powinna była zwrócić się do zainteresowanego eksperta o przedstawienie EFSA szczegółowych informacji na temat stosunków, jakie Uniwersytet Oksfordzki miał z przedsiębiorstwem biotechnologicznym, oraz mechanizmów, które Uniwersytet Oksfordzki wprowadził w celu zapewnienia, aby stosunki te nie zagrażały niezależności eksperta, przed powołaniem go do grupy roboczej ds. owadów zmodyfikowanych genetycznie. Komisja powinna była następnie zbadać te szczegóły w celu ustalenia, czy były one wystarczające, aby usunąć nawet pozory konfliktu interesów. EFSA tego nie uczyniła. Nie zapewniając tego, nie upewniła się, że istnieją mechanizmy niezbędne do zapewnienia niezależności biegłego. Był to przypadek niewłaściwego administrowania, w odniesieniu do którego Rzecznik Praw Obywatelskich zwróci uwagę krytyczną.

18. W tym kontekście Rzecznik zauważa również, że EFSA nie uwzględniła w odpowiedni sposób zmieniającego się charakteru uniwersytetów w swoich przepisach dotyczących konfliktu interesów i formularzach deklaracji interesów. W związku z powyższym Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosi odpowiednią dodatkową uwagę.

19. Skarżący twierdzi również, że wspomniany ekspert pracował nad konkretnym projektem na uniwersytecie we współpracy z przedsiębiorstwem biotechnologicznym. Rzecznik zauważa, że EFSA faktycznie uzyskała od eksperta szczegółowe wyjaśnienia dotyczące dokładnego charakteru tej współpracy z przedsiębiorstwem biotechnologicznym. Z wyjaśnień tych wynika, że przedmiotowe projekty nie były finansowane ani finansowane przez przedsiębiorstwo biotechnologiczne. Zostały one raczej sfinansowane przez organ publiczny, a mianowicie brytyjską krajową instytucję finansującą. Rzecznik nie zgadza się, że rozwiązanie to oznaczało utratę niezależności eksperta. Składająca petycję nie widzi mechanizmu wynikającego z tego porozumienia, zgodnie z którym przedsiębiorstwo uzyskałoby jakąkolwiek dźwignię finansową lub wpływ na eksperta. Rzecznik uważa zatem, że nie doszło do niewłaściwego administrowania w odniesieniu do tego aspektu skargi.

20. Skarżący twierdzi również, że inni eksperci z danej grupy roboczej pracowali wraz z przedsiębiorstwem biotechnologicznym nad projektami, w szczególności nad projektem Światowej Organizacji Zdrowia, w którym przedsiębiorstwo biotechnologiczne było również partnerem. Rzecznik zauważa jednak, że przedmiotowe projekty nie były finansowane ani w inny sposób finansowane przez przedsiębiorstwo biotechnologiczne (zostały zorganizowane i sfinansowane przez Światową Organizację Zdrowia) oraz że projekty te nie miały bezpośredniego celu komercyjnego. Okoliczność, że spółka biotechnologiczna również uczestniczyła w tym projekcie, nie mogła sama w sobie racjonalnie sugerować, że uzyskała ona jakikolwiek wpływ na ekspertów, którzy również zostali wezwani do udziału w projekcie organizowanym i finansowanym przez Światową Organizację Zdrowia. Rzecznik uważa zatem, że nie doszło do niewłaściwego administrowania w odniesieniu do tego aspektu skargi.

21. Skarżący wydaje się również twierdzić, że niektórzy członkowie grupy roboczej ds. owadów zmodyfikowanych genetycznie współtworzyli prace naukowe z osobami pracującymi dla przedsiębiorstwa biotechnologicznego. Rzecznik jest zdania, że współautorstwo artykułów w czasopiśmie naukowym nie oznacza, wobec braku powiązań handlowych między poszczególnymi autorami, że przedsiębiorstwo biotechnologiczne uzyskało jakikolwiek wpływ lub wpływ na ekspertów. Rzecznik uważa zatem, że dalsze dochodzenie w sprawie tego aspektu skargi nie jest uzasadnione.

22. W odniesieniu do twierdzenia skarżącego o ponownym powołaniu grupy roboczej Rzecznik zauważa, że grupa robocza zakończyła prace w 2013 r. Tym samym nie można już zaradzić niewłaściwemu administrowaniu wskazanemu w pkt 17 powyżej. Jednak w przyszłości Rzecznik wzywa EFSA do przyjęcia innego podejścia, tak aby obiektywnie EFSA nie mogła być kwestionowana w odniesieniu do ekspertów, których powołuje do swoich grup. Rzecznik pragnie w tym kontekście docenić ogromne wysiłki, jakie EFSA włożyła w poprawę swoich przepisów dotyczących konfliktu interesów. W świetle powyższego wydaje się jednak konieczne, aby Komisja dołożyła dodatkowych starań w celu zapewnienia, aby jej przepisy odzwierciedlały zmieniający się charakter środowiska akademickiego [3].

Zarzut niewłaściwego zajęcia się kwestią połknięcia owadów zmodyfikowanych genetycznie w projekcie wytycznych dotyczących oceny ryzyka środowiskowego dla zwierząt zmodyfikowanych genetycznie

Argumenty przedstawione Rzecznikowi Praw Obywatelskich

23. Skarżący twierdzi, że larwy owadów zmodyfikowanych genetycznie, które obumierają wewnątrz owoców i warzyw, mogą być spożywane przez ludzi. Według skarżącego odniesienie do takich larw należało zatem uwzględnić w projekcie wytycznych dotyczących oceny ryzyka środowiskowego dla zwierząt zmodyfikowanych genetycznie. Skarżący twierdzi jednak, że EFSA nie uwzględniła tego faktu przy opracowywaniu projektu wytycznych dotyczących oceny ryzyka dla środowiska naturalnego w odniesieniu do zwierząt zmodyfikowanych genetycznie.

24. EFSA utrzymywał, że skarżący odniósł się do wersji projektu wytycznych, która nie została jeszcze sfinalizowana i która została wydana przed konsultacjami publicznymi. EFSA zauważył, że ostateczna wersja wytycznych, wydana po konsultacjach publicznych, zawierała bardziej szczegółowy i obszerny ustęp dotyczący kwestionowanej kwestii. EFSA zauważył, że ustęp ten odzwierciedla wyniki konsultacji publicznych, do których wniósł wkład skarżący. Skarżący w swoich uwagach twierdził zasadniczo, że przeprowadzono niewystarczające konsultacje w odniesieniu do ostatecznej wersji wytycznych i chociaż w tej wersji udzielono porady na temat procesu (dla wnioskodawców), który należy zastosować, ostateczna wersja nie była wyczerpująca, tj. nadal nie wymieniała wyraźnie martwych genetycznie zmodyfikowanych larw owadów w żywności.

Ocena Rzecznika Praw Obywatelskich

25. Rzecznik uważa, że EFSA przedstawił odpowiednie wyjaśnienie swojego stanowiska w odniesieniu do tego zarzutu. Rzecznik Praw Obywatelskich przeanalizował również ostateczną opinię naukową EFSA i zauważa, że EFSA rzeczywiście odniósł się do tej kwestii w dokumencie końcowym, który stanowi:

„Owady zmodyfikowane genetycznie wprowadzane do obrotu w UE i uwalniane do środowiska (w rozumieniu niniejszego dokumentu; zob. rozdział 1) zasadniczo nie są przeznaczone do stosowania jako żywność lub pasza. W związku z tym w niniejszej sekcji niniejszych wytycznych uwzględniono przede wszystkim wpływ owadów zmodyfikowanych genetycznie na zdrowie ludzi poprzez drogi narażenia inne niż spożycie lub spożycie; obejmują one narażenie oczu i nosa, a także narażenie poprzez kontakt ze skórą i wdychanie. Wnioskodawcy powinni jednak ocenić prawdopodobieństwo narażenia ludzi drogą pokarmową na owady zmodyfikowane genetycznie lub ich produkty, które nie są przeznaczone do stosowania w żywności lub paszy. Jeżeli takie narażenie jest prawdopodobne, a spożycie lub spożycie nastąpi na poziomach, które mogłyby potencjalnie narazić ludzi na ryzyko, wnioskodawcy powinni stosować procedury oceny opisane w wytycznych EFSA dotyczących oceny ryzyka związanego z żywnością i paszą pochodzącą od zwierząt zmodyfikowanych genetycznie oraz aspektów związanych ze zdrowiem i dobrostanem zwierząt (EFSA, 2012a). [4]”

26. Rzecznik uważa zatem, że EFSA "rozwiązał" tę kwestię i że żadne dalsze dochodzenia nie są uzasadnione w odniesieniu do tego zarzutu. Rzecznik podkreśla, że nie zajmuje ona stanowiska w sprawie naukowych zalet stanowiska EFSA.

Wnioski

Na podstawie dochodzenia w sprawie tej skargi Rzecznik zamyka ją następującą uwagą krytyczną:

EFSA nie zapewniła, aby eksperci pracujący w środowisku akademickim zgłaszali EFSA wszystkie istotne informacje.

Skarżący i EFSA zostaną poinformowani o tej decyzji.

Dalsza uwaga

EFSA powinien dokonać przeglądu swoich przepisów dotyczących konfliktu interesów oraz związanych z nimi instrukcji i formularzy, których używa do składania deklaracji o braku konfliktu interesów.

Emily O'Reilly

Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich

Strasburg, 30 stycznia 2015 r.

[1] EFSA wskazuje 15 ekspertów naukowych i 2 ekspertów ds. wysłuchań.

[2] "Chiński mur" to termin biznesowy opisujący barierę informacyjną w organizacji, która jest budowana w celu zapobiegania wymianom lub komunikacji, które mogłyby prowadzić do konfliktów interesów.

[3] Rzecznik Praw Obywatelskich prowadzi obecnie dochodzenie z własnej inicjatywy (OI/6/2014/NF) w sprawie składu grup ekspertów ustanowionych przez Komisję Europejską. Dochodzenie ma się zakończyć jeszcze w tym roku. Chociaż dochodzenie koncentruje się na grupach ekspertów ustanowionych przez Komisję, jego wnioski mogą mieć również szersze zastosowanie do agencji UE w ujęciu bardziej ogólnym.

[4] Zob. http://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/doc/3200.pdf