Skarga dotyczyła odpowiedzi Komisji Europejskiej na europejską inicjatywę obywatelską „Stop wiwisekcji”, w której wezwano do stopniowego wycofywania testów na zwierzętach. Skarżący, organizatorzy inicjatywy, uznali, że Komisja udzieliła niewystarczającej odpowiedzi na inicjatywę i szczegółowe propozycje przedstawione w jej kontekście.

Rzecznik zbadał tę kwestię i stwierdził, że Komisja wyjaśniła w jasny, zrozumiały i szczegółowy sposób swoje stanowisko i wybory polityczne, których dokonała w odniesieniu do celów inicjatywy. Komisja rozpoczęła również realizację szeregu konkretnych działań w odpowiedzi na tę inicjatywę. Chociaż skarżący są zrozumiale rozczarowani, ponieważ życzyli sobie, aby Komisja poszła dalej w swoich działaniach, Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził, że Komisja nie dopuściła się niewłaściwego administrowania.

Okoliczności powstania skargi

1. Skarga dotyczy odpowiedzi Komisji Europejskiej i działań następczych w związku z europejską inicjatywą obywatelską [1] (EIO) „Stop wiwisekcji”[2]. Celem europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Stop wiwisekcji” było „uchylenie dyrektywy 2010/63/UE w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych [3] i przedstawienie nowego wniosku mającego na celu stopniowe wycofanie praktyki eksperymentów na zwierzętach, wprowadzenie obowiązku wykorzystywania – w badaniach biomedycznych i toksykologicznych – danych bezpośrednio istotnych dla gatunku ludzkiego”[4] (podkreślenie dodane).

2. W okresie od czerwca 2012 r. do listopada 2013 r. europejska inicjatywa obywatelska „Stop wiwisekcji” zebrała ponad milion podpisów [5], co umożliwiło organizatorom przedłożenie inicjatywy Komisji w celu jej zbadania i udzielenia odpowiedzi. W maju 2015 r. Komisja spotkała się z organizatorami europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Stop wiwisekcji”, a organizatorzy przedstawili również swoją inicjatywę podczas wysłuchania publicznego zorganizowanego w Parlamencie Europejskim [6]. Jednocześnie organizatorzy dostarczyli Komisji dokumentację [7], w której zwrócili się do Komisji z dziesięcioma wnioskami:

1. Należy wprowadzić przepisy UE mające na celu stopniowe wycofywanie doświadczeń na zwierzętach;

2. Stwierdzenie „wykorzystywanie żywych zwierząt jest nadal konieczne do ochrony zdrowia ludzkiego” powinno zostać usunięte z prawodawstwa UE;

3. Co dwa lata powinna być organizowana konferencja na ten temat;

4. Dostępne metody alternatywne powinny być obowiązkowe z mocy prawa;

5. Priorytetem powinny być badania nad metodami alternatywnymi;

6. Metody alternatywne należy jak najszybciej poddać walidacji;

7. Metody alternatywne nie powinny być walidowane przez porównanie z danymi dotyczącymi zwierząt;

8. Na arenie międzynarodowej UE powinna odgrywać wiodącą rolę w promowaniu potrzeby stopniowego wycofywania testów na zwierzętach;

9. Koszty walidacji metod alternatywnych powinny być ponoszone przez UE, a nie przez naukowców;

10. Należy sporządzać roczne sprawozdania zawierające wykaz metod badań na zwierzętach i głównych alternatyw dla nich. W przypadku gdy dostępne są alternatywy dla danej techniki, powinny one być obowiązkowe.

3. Zgodnie z przepisami dotyczącymi EIO [8] Komisja udzieliła odpowiedzi na EIO „Stop wiwisekcji” w czerwcu 2015 r.[9].

4. Organizatorzy europejskiej inicjatywy obywatelskiej, którzy nie byli zadowoleni z odpowiedzi Komisji i działań następczych, złożyli skargę do Rzecznika Praw Obywatelskich w październiku 2016 r.

W przedmiocie dochodzenia

5. Rzecznik wszczął dochodzenie w sprawie obaw skarżących, że odpowiedź Komisji na europejską inicjatywę obywatelską „Stop wiwisekcji” była nieodpowiednia i niezgodna z przepisami dotyczącymi europejskich inicjatyw obywatelskich [10].

6. W trakcie dochodzenia Rzecznik Praw Obywatelskich należycie uwzględnił informacje zawarte w skardze. W szczególności Rzecznik przeprowadził dogłębną analizę korespondencji, która miała miejsce między Komisją a skarżącymi, zanim skarżący zwrócili się do Rzecznika.

Adekwatność odpowiedzi Komisji

Argumenty przedstawione przez skarżących

7. Skarżący twierdzili, że w odpowiedzi na europejską inicjatywę obywatelską w czerwcu 2015 r. Komisja nie wyjaśniła jasno powodów, dla których nie kontynuowano prac nad dziesięcioma wnioskami przedstawionymi w dokumentacji skarżących. Zdaniem skarżących było to sprzeczne z duchem prawodawstwa dotyczącego europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

8. Skarżący twierdzili również, że stanowisko Komisji jest niespójne: chociaż wydaje się, że Komisja zgadza się z celem europejskiej inicjatywy obywatelskiej, nie zaproponowała żadnych zmian w dyrektywie 2010/63/UE w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych, aby osiągnąć ten cel.

9. Ponadto skarżący twierdzili, że nie ma znaczącej różnicy między odpowiedzią Komisji na pytanie poselskie, jej uwagami dotyczącymi petycji skierowanej do Parlamentu Europejskiego a odpowiedzią na europejską inicjatywę obywatelską „Stop wiwisekcji”.

Ocena Rzecznika Praw Obywatelskich

10. Europejska inicjatywa obywatelska, dostępna od 2012 r., umożliwia grupie co najmniej miliona obywateli UE wezwanie Komisji do zaproponowania nowych przepisów UE [11]. Chociaż Komisja nie jest zobowiązana do przedstawienia odpowiedniego wniosku ustawodawczego, musi między innymi „przedstawić w komunikacie swoje prawne i polityczne wnioski dotyczące inicjatywy obywatelskiej, ewentualne działania, jakie zamierza podjąć, oraz powody podjęcia lub niepodjęcia tych działań”[12] (podkreślenie dodane).

11. W tej kwestii Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił już uwagę Komisji na potrzebę szczegółowego i przejrzystego wyjaśnienia opinii publicznej wyborów politycznych, jakich dokonuje w odpowiedzi na europejską inicjatywę obywatelską, która uzyskała niezbędne podpisy [13]. Chociaż wybory polityczne są czasami trudne i nie mogą zadowolić wszystkich, Rzecznik jest jednak przekonany, że obywatele zasługują na prawdę [14].

12. Należy zatem ustalić, czy w odpowiedzi na europejską inicjatywę obywatelską „Stop wiwisekcji” Komisja nie wyjaśniła swoich wyborów politycznych w sposób jasny, zrozumiały i szczegółowy. W przeciwnym razie odpowiedź Komisji stałaby się rzeczywiście niewystarczająca.

13. Odpowiedź Komisji na europejską inicjatywę obywatelską „Stop wiwisekcji” zawiera szczegółową ocenę celu europejskiej inicjatywy obywatelskiej, którym jest zasadniczo przedstawienie przez Komisję przepisów przewidujących stopniowe wycofywanie badań na zwierzętach.

14. W odpowiedzi Komisja stwierdziła, że „podziela przekonanie inicjatywy obywatelskiej, że należy stopniowo wycofywać testy na zwierzętach. Jest to ostateczny cel prawodawstwa UE.

„Komisja nie podziela jednak poglądu, że zasady naukowe unieważniają „model zwierzęcy”. W rzeczywistości, pomimo różnic w stosunku do ludzi, modele zwierzęce były kluczowymi czynnikami naukowymi do opracowania prawie wszystkich istniejących skutecznych i bezpiecznych metod leczenia i środków zapobiegawczych w odniesieniu do chorób ludzi i zwierząt. W opracowywaniu leków modele zwierzęce były bardzo skuteczne w usuwaniu potencjalnych leków, które mogły być niebezpieczne dla ludzi, gdy były testowane w późniejszych fazach klinicznych. Na obszarach o dużej złożoności biologicznej, gdzie istniejące alternatywy nie zapewniają jeszcze wystarczającej mocy prognostycznej, modele zwierzęce są nadal potrzebne do rozszyfrowania złożonych mechanizmów biologicznych prowadzących do zaobserwowanego efektu lub do dostarczenia informacji niezbędnych do zapewnienia bezpieczeństwa produktu.”[15]

„Komisja podkreśla, że obecnie eksperymenty na zwierzętach pozostają ważne dla ochrony zdrowia ludzi i zwierząt oraz dla utrzymania nienaruszonego środowiska. Dążąc do osiągnięcia ostatecznego celu, jakim jest pełne zastąpienie zwierząt, dyrektywa 2010/63/UE jest niezbędnym narzędziem na szczeblu UE służącym ochronie tych zwierząt, które są nadal wymagane.

Dyrektywa wdraża zasadę 3R - aby zastąpić, ograniczyć i udoskonalić wykorzystanie zwierząt w Europie - a Komisja podkreśla znaczenie ciągłych wysiłków wszystkich podmiotów, od państw członkowskich po środowisko naukowe, na rzecz osiągnięcia tych celów.

Jednocześnie dyrektywa 2010/63/UE jest katalizatorem rozwoju i stosowania podejść alternatywnych, co jest zgodne z wnioskiem zawartym w niniejszej inicjatywie.

W związku z tym Komisja nie zamierza przedkładać wniosku w sprawie uchylenia dyrektywy 2010/63/UE i nie zamierza proponować przyjęcia nowych ram prawnych”[16] (podkreślenie dodane).

15. Z odpowiedzi Komisji wynika, że nie zgadza się ona ze stanowiskiem europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Stop wiwisekcji”, zgodnie z którym należy uchylić i zastąpić dyrektywę 2010/63/UE w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych. Komisja popiera swoje stanowisko, argumentując, że w niektórych obszarach nadal konieczne są badania na zwierzętach. Wbrew temu, co twierdzą skarżący, stanowisko Komisji – zgodnie z którym testy na zwierzętach powinny być ostatecznie stopniowo wycofywane, ale w okresie przejściowym są nadal konieczne – nie jest niespójne.

16. Ponadto Komisja przedstawiła szereg działań, które zamierza podjąć w odpowiedzi na europejską inicjatywę obywatelską: (i) przyspieszenie postępów w stosowaniu zasady „trzech R” poprzez dzielenie się wiedzą; (ii) opracowywanie, walidacja i wdrażanie podejść alternatywnych; (iii) egzekwowanie zgodności z zasadą 3R i dostosowanie odpowiednich przepisów sektorowych; oraz (iv) nawiązanie dialogu ze środowiskiem naukowym i odpowiednimi zainteresowanymi stronami poprzez zorganizowanie konferencji na temat sposobów wykorzystania postępów w nauce do opracowania naukowo uzasadnionych podejść niewymagających wykorzystania zwierząt.

17. Rzecznik zauważa, że Komisja rozpoczęła realizację działań przedstawionych w odpowiedzi na europejską inicjatywę obywatelską „Stop wiwisekcji”. Wspólne Centrum Badawcze Komisji opublikowało sprawozdanie „Science for Policy”[17] na temat pierwszego działania – dzielenia się wiedzą – obejmujące badanie publiczne, które również udostępniono skarżącym [18]. Trwają działania związane z drugim działaniem – opracowywaniem, walidacją i wdrażaniem podejść alternatywnych – na przykład poprzez projekty finansowane przez UE, takie jak EU-ToxRisk [19] i VAC2VAC [20]. Czwarte działanie – konferencja – odbyło się w dniach 6–7 grudnia 2016 r.[21] i obejmowało sesję poświęconą postępom w realizacji pozostałych trzech działań [22].

18. Choć nie udało się doprowadzić do natychmiastowego zakończenia testów na zwierzętach, czego życzyliby sobie organizatorzy europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Stop wiwisekcji”, rzeczywiście wydaje się, że inicjatywa ta „Stop wiwisekcji” miała wpływ na działania Komisji w tej dziedzinie. Rzecznik oczekuje, że wyniki działań podjętych w odpowiedzi na europejską inicjatywę obywatelską zostaną również uwzględnione w przeglądzie dyrektywy 2010/63/UE w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych, który ma zostać przeprowadzony do listopada 2017 r.[23].

19. Biorąc to pod uwagę, Rzecznik nie zgadza się z argumentem skarżących, że nie ma znaczącej różnicy między odpowiedzią Komisji na europejską inicjatywę obywatelską a jej odpowiedziami na pytanie poselskie [24] lub jej uwagami dotyczącymi petycji przedłożonej Parlamentowi Europejskiemu [25]. W szczególności dopiero w odpowiedzi na europejską inicjatywę obywatelską „Stop wiwisekcji” Komisja ogłosiła konkretne działania.

20.  Komisja jest zobowiązana przedstawić swoje prawne i polityczne wnioski dotyczące udanej inicjatywy obywatelskiej w sposób szczegółowy i przejrzysty. Komisja nie była jednak zobowiązana do szczegółowego wyjaśnienia swojego stanowiska w sprawie każdego z dziesięciu wniosków przedłożonych jej przez organizatorów po zarejestrowaniu EIO i po tym, jak uzyskała ona poparcie co najmniej miliona obywateli UE. Niemniej jednak odpowiedź Komisji zawiera informacje na temat jej stanowiska w sprawie dziesięciu wniosków. Z odpowiedzi wynika, że Komisja nie uważa obecnie za możliwe zakazanie badań na zwierzętach (propozycje 1 i 2). Jak wspomniano powyżej, Komisja zorganizowała konferencję, chociaż organizatorzy nie zgodzili się z jej zakresem i organizacją (wniosek 3). Zdaniem Komisji istnieje już prawny obowiązek stosowania zatwierdzonych metod alternatywnych zamiast testów na zwierzętach [26], który to obowiązek muszą egzekwować państwa członkowskie (wniosek 4). Ponadto w odpowiedzi Komisji przedstawiono wysiłki w dziedzinie badań, walidacji i promowania metod alternatywnych wobec testów na zwierzętach, w tym poprzez wykorzystanie funduszy UE (wnioski 5–10).

21. Wydaje się, że skarżący są niezadowoleni z tempa postępów poczynionych przez Komisję w zakresie stopniowego wycofywania badań na zwierzętach. Skarżący mogą nawet nie zgadzać się, z naukowego lub etycznego punktu widzenia, z rozumowaniem, na którym oparła się Komisja przy ustalaniu swojego stanowiska (skarżący kwestionują założenie, że badania na zwierzętach mogą być wykorzystywane do oceny wpływu na ludzi). Oczywiście godne ubolewania jest to, że organizatorzy europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Stop wiwisekcji” są niezadowoleni z jej wyniku, biorąc pod uwagę, że inicjatywa ta uzyskała poparcie znacznej liczby obywateli europejskich.

22. W związku z powyższym Rzecznik stwierdza jednak, że Komisja wywiązała się z obowiązku wyjaśnienia w jasny, zrozumiały i szczegółowy sposób swojego stanowiska i wyborów politycznych dotyczących celów europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Stop wiwisekcji”. Rzecznik nie uważa, aby Komisja naruszyła ducha i logikę zasad europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Komisja nie dopuściła się zatem niewłaściwego administrowania.

Wnioski

Na podstawie dochodzenia w sprawie tej skargi Rzecznik zamyka je następującym wnioskiem:

Komisja Europejska nie dopuściła się niewłaściwego administrowania.

Skarżący i Komisja zostaną poinformowani o tej decyzji.

 

Emily O'Reilly
Europejska Rzecznik Praw Obywatelskich

 

Strasburg, 18 kwietnia 2017 r.

 

 

[1] Europejska inicjatywa obywatelska to wniosek do Komisji Europejskiej o zaproponowanie przepisów w sprawach, w których UE może stanowić prawo. Inicjatywa musi być poparta przez co najmniej milion obywateli UE, pochodzących z co najmniej 7 z 28 państw członkowskich. W każdym z tych siedmiu państw członkowskich wymagana jest minimalna liczba sygnatariuszy. Więcej informacji na temat europejskiej inicjatywy obywatelskiej można znaleźć na stronie internetowej: http://ec.europa.eu/citizens-initiative/public/welcome oraz http://www.europarl.europa.eu/atyourservice/en/20150201PVL00039/Citizen's-initiative

[2] Więcej informacji na temat europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Stop wiwisekcji” można znaleźć na stronie internetowej: http://ec.europa.eu/citizens-initiative/public/initiatives/successful/details/2012/000007

[3] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/63/UE z dnia 22 września 2010 r. w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych, Dz.U. 2010, L 276, s. 33.

[4] http://ec.europa.eu/citizens-initiative/public/documents/43

[5] Więcej informacji na temat procedury można znaleźć na stronie internetowej: http://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/3/2015/EN/3-2015-3773-EN-F1-1-ANNEX-1.PDF

[6] Nagranie wideo z wysłuchania publicznego jest dostępne pod adresem: http://www.europarl.europa.eu/committees/en/envi/events-citizint.html?id=20150424CHE00301

[7] Dostępne pod adresem: http://www.stopvivisection.eu/sites/default/files/dossier_-11_may_2015.pdf

[8] Artykuł 10 ust. 1 lit. c) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 211/2011 z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie inicjatywy obywatelskiej, Dz.U. 2011, L 65, s. 1.

[9] Odpowiedź Komisji jest dostępna pod adresem: http://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/3/2015/EN/3-2015-3773-EN-F1-1.PDF

[10] Rozporządzenie 211/2011.

[11] Prawo do wszczęcia europejskiej inicjatywy obywatelskiej jest określone w art. 11 ust. 4 Traktatu o Unii Europejskiej.

[12] Art. 10 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 211/2011.

[13] Decyzja Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich zamykająca dochodzenie z własnej inicjatywy OI/9/2013/TN dotyczące Komisji Europejskiej, pkt 23, dostępna pod adresem: https://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/decision.faces/en/59205/html.bookmark

[14] Działania następcze w związku z wytycznymi dotyczącymi dalszych usprawnień, wydanymi Komisji Europejskiej przy zamykaniu dochodzenia z własnej inicjatywy OI/9/2013/TN w sprawie funkcjonowania europejskiej inicjatywy obywatelskiej (EIO), s. 2, dostępnymi pod adresem: https://www.ombudsman.europa.eu/rest/medias/byPath?path=1460365434547_FOLLOW_UP_CFR_REPLY_201302371_20160308_102940.pdf&type=pdf&download=true&lang=en

[15] Odpowiedź Komisji, s. 7.

[16] Odpowiedź Komisji, s. 10.

[17] Dostępne pod adresem: https://ec.europa.eu/jrc/en/publication/eur-scientific-and-technical-research-reports/accelerating-progress-replacement-reduction-and-refinement-animal-testing-through-better

[18] https://ec.europa.eu/jrc/en/news/public-survey-alternatives-animal-testing-launched

[19] http://cordis.europa.eu/project/rcn/198787_en.html

[20] https://ec.europa.eu/jrc/en/news/launch-research-project-vac2va-develop-animal-free-methods-quality-control-vaccines

[21] https://ec.europa.eu/jrc/en/news/european-commission-scientific-conference-non-animal-approaches-forward

[22] Niezadowoleni z organizacji i organizacji konferencji organizatorzy europejskiej inicjatywy obywatelskiej „Stop wiwisekcji” postanowili nie brać w niej udziału.

[23] Art. 58 dyrektywy 2010/63/UE.

[24] Dostępne pod adresem: http://www.europarl.europa.eu/sides/getAllAnswers.do?reference=E-2014-006155&language=EN

[25] Petycja 1833/2013.

[26] Art. 13 dyrektywy 2010/63/UE.