Strasburg, 10 marca 2005 r.

Szanowni Panowie B. i M.,

W dniu 4 września 2003 r. złożył Pan skargę do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich przeciwko Komisji Europejskiej w związku z zarzutem niepodjęcia przez tę instytucję formalnej skargi na odmowę wydania przez władze hiszpańskie wizy na łączenie rodziny jednemu z Pana.

W dniu 27 października 2003 r. przekazałem Pani skargę przewodniczącemu Komisji. Otrzymałem opinię Komisji w dniu 17 grudnia 2003 r., którą przekazałem Panu z zaproszeniem do przedstawienia uwag. W dniu 27 stycznia 2004 r. przesłał mi Pan swoje uwagi dotyczące opinii Komisji. W dniu 9 lipca 2004 r. przekazał mi Pan dodatkowe informacje.

Piszę teraz, aby poinformować Cię o wynikach zapytań, które zostały złożone. Przepraszam za czas potrzebny na rozpatrzenie Pana skargi.

WNIOSEK

Według skarżących stan faktyczny sprawy przedstawia się w skrócie następująco:

W dniu 27 lipca 2002 r. pan B., obywatel argentyński mieszkający w Buenos Aires, złożył wniosek o wydanie wizy na łączenie rodziny w celu ponownego dołączenia do swojego partnera, pana M., obywatela hiszpańskiego mieszkającego w Madrycie. W dniu 13 sierpnia 2002 r. konsulat hiszpański w Buenos Aires oddalił wniosek ze względu na jego niezgodność z właściwymi przepisami ustawodawstwa hiszpańskiego.

W celu dochodzenia roszczeń skarżący złożyli skargę do hiszpańskiego Rzecznika Praw Obywatelskich i wnieśli skargę przeciwko hiszpańskiej administracji do Sądu Najwyższego w Madrycie. W październiku 2002 r. posłanka do PE Izquierdo Rojo poruszyła ten problem w pytaniu ustnym, które skierowała do Komisji.

Skarżący formalnie złożyli skargę do Komisji w dniu 10 października 2002 r. W skardze przeciwko władzom hiszpańskim podniosły one, że odmowa przyznania im wizy na łączenie rodziny była dyskryminująca i sprzeczna z art. 13 traktatu WE, szeregiem dyrektyw UE, kilkoma rezolucjami przyjętymi przez Parlament Europejski oraz zasadami uznanymi przez sądy wspólnotowe.

W odpowiedzi z dnia 18 listopada 2002 r. Komisja wyjaśniła, że prawo wspólnotowe nie reguluje rodzaju sytuacji, której dotyczy skarga. Instytucja zauważyła, że dyrektywa Rady Europejskiej 2000/78/WE nie ma zastosowania do sprawy rationae materiae, ponieważ obejmuje ona jedynie dyskryminację w sprawach związanych z pracą. Jeżeli chodzi o łączenie rodzin, prawo Unii dotyczyło jedynie tych obywateli europejskich, którzy skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się. Mimo że proponowana przez Komisję dyrektywa z dnia 23 maja 2001 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich rozszerza prawo do łączenia rodzin na pary niebędące w związku małżeńskim, rozszerzenie to ma zastosowanie tylko wtedy, gdy prawo krajowe danego państwa członkowskiego przyznaje parom niebędącym w związku małżeńskim takie same prawa jak parom pozostającym w związku małżeńskim. W związku z tym Komisja zaproponowała, aby skarżący skierowali sprawę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Ponieważ skarżący uznali, że rozumowanie Komisji nie było przekonujące, zwrócili się o ponowne rozważenie stanowiska instytucji w dniu 4 grudnia 2002 r. Zdaniem skarżących Komisja nie wykorzystała wszystkich swoich instrumentów prawnych, aby zapewnić, że w ich przypadku władze hiszpańskie przestrzegają obowiązku zapisanego w art. 13 Traktatu WE.

W odpowiedzi z dnia 6 lutego 2003 r. Komisja potwierdziła swoje stanowisko i uzasadniła swoje ograniczone uprawnienia do interweniowania w tej sprawie tym, że prawo Unii nie reguluje spraw z zakresu prawa rodzinnego, chyba że zagrożone są prawa do swobodnego przemieszczania się. Komisja podkreśliła, że w tej kwestii zastosowanie będzie miało wyłącznie prawo krajowe każdego państwa członkowskiego.

W świetle informacji przedstawionych przez skarżących Rzecznik zwrócił się do Komisji o wydanie opinii w sprawie następującego zarzutu:

Komisja nie rozpatrzyła należycie formalnej skargi wniesionej przez skarżących przeciwko władzom hiszpańskim, ponieważ jej służby interpretowały obowiązujące przepisy wspólnotowe, w szczególności art. 13 Traktatu WE, w sposób nadmiernie restrykcyjny.

WNIOSEK

Opinia Komisji

W swojej opinii Komisja pokrótce opisała swoje kontakty ze skarżącymi i szczegółowo wyjaśniła treść odpowiedzi udzielonych przez jej służby.

Instytucja zauważyła, że skarżący po raz pierwszy napisali do Sekretariatu Generalnego w dniu 10 października 2002 r. W piśmie tym skarżono się na odmowę wydania przez władze hiszpańskie wizy pobytowej w celu łączenia rodzin jednemu ze skarżących, panu B, obywatelowi Argentyny, który miał dołączyć do pana M, obywatela hiszpańskiego. Zdaniem skarżących odmowa opierała się na fakcie, że obaj partnerzy byli tej samej płci. W związku z tym stanowiła ona przypadek dyskryminacji zakazanej na mocy art. 13 Traktatu WE, ponieważ opierała się na orientacji seksualnej.

W odpowiedzi z dnia 18 listopada 2002 r. służby Komisji wyjaśniły, że instytucja przywiązuje dużą wagę do kwestii niedyskryminacji. W związku z tym w listopadzie 1999 r. Komisja przyjęła szereg środków na podstawie art. 13 traktatu WE w celu zwalczania tego rodzaju sytuacji. Komisja odniosła się do dwóch dyrektyw przyjętych przez Radę w 2000 r., a mianowicie dyrektywy 2000/43/WE z dnia 29 czerwca 2000 r.(1) dotyczącej dyskryminacji ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne oraz dyrektywy 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r.(2) dotyczącej równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy. Instytucja wspomniała również o decyzji Rady z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej wspólnotowy program działań w celu zwalczania dyskryminacji (2001–2006)(3).

Instytucja zauważyła, że głównym instrumentem prawnym mającym na celu zwalczanie zarówno bezpośredniej, jak i pośredniej dyskryminacji ze względu na orientację seksualną jest dyrektywa 2000/78, mimo że jej przepisy mają zastosowanie wyłącznie do kwestii związanych z zatrudnieniem. Problem, na który skarżący zwrócili uwagę Komisji, dotyczył natomiast kwestii łączenia rodzin, która nie podlega prawu wspólnotowemu i podlega prawu krajowemu każdego państwa członkowskiego.

Komisja stwierdziła, że art. 63 ust. 3 pkt 3 Traktatu WE przewiduje przyjęcie przez Radę, w okresie pięciu lat od wejścia w życie Traktatu z Amsterdamu, środków dotyczących polityki imigracyjnej. Litera a) tego przepisu stanowi, że Rada powinna przyjąć środki dotyczące warunków wjazdu i pobytu, wiz długoterminowych i dokumentów pobytowych, w tym środków dotyczących łączenia rodzin. Środki te powinny należycie uwzględniać zasadę niedyskryminacji określoną w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej.

Komisja odniosła się do wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie prawa do łączenia rodzin, który został przyjęty w dniu 20 grudnia 2003 r. Dyrektywa ustanawia warunki wykonywania prawa do łączenia rodzin przez obywateli państw trzecich, którzy legalnie zamieszkują na terytorium państw członkowskich. Na wniosek Rady Komisja usunęła przepis swojego pierwotnego wniosku, który rozszerzyłby zakres dyrektywy na obywateli państw członkowskich, nawet gdyby nie korzystali oni z prawa do swobodnego przemieszczania się. Postanowiono zatem uregulować prawo tej grupy obywateli do łączenia rodzin w drodze odrębnego wniosku ustawodawczego.

Obowiązujące prawodawstwo wspólnotowe dotyczące swobodnego przemieszczania się i pobytu obywateli Unii i członków ich rodzin uwzględnia jedynie łączenie rodzin małżonków, ale nie partnerów niepozostających w związku małżeńskim. Ponadto wykładnia sądów wspólnotowych w zakresie swobodnego przepływu nie zrównała partnera niepozostającego w związku małżeńskim z małżonkiem.

Komisja wyjaśniła, że aby zapobiec wszelkiego rodzaju dyskryminacji ze względu na preferencje seksualne, proponowana przez nią dyrektywa w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich rozszerza prawo do łączenia rodzin na partnerów niebędących w związku małżeńskim, pod warunkiem że ustawodawstwo każdego państwa członkowskiego przyznaje takie same prawa parom pozostającym w związku małżeńskim i niepozostającym w związku małżeńskim.

Na podstawie istniejących wspólnotowych instrumentów prawnych Komisja stwierdziła, że problem napotkany przez skarżących wykracza poza zakres prawa wspólnotowego na obecnym etapie jego rozwoju. W związku z tym instytucja zasugerowała, aby skarżący dochodzili swoich roszczeń na szczeblu krajowym lub przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka.

Komisja wspomniała również, że problem ten był również przedmiotem pytania ustnego skierowanego przez posłankę do PE Izquierdo Rojo. W październiku 2002 r. komisarz Vitorino odpowiedział na zapytanie tymi samymi argumentami, które Komisja przedstawiła w piśmie do skarżących z dnia 18 listopada 2002 r.

W dniu 4 grudnia 2002 r. skarżący napisali do Komisji, wyrażając sprzeciw wobec przyjętej przez instytucję interpretacji zakresu art. 13 Traktatu WE. W odpowiedzi z dnia 27 lutego 2003 r. Komisja wyjaśniła, że istniejące instrumenty prawne nie przyznają jej żadnych uprawnień w sprawach z zakresu prawa rodzinnego. Instytucja podkreśliła, że art. 13 Traktatu WE może być stosowany jedynie jako podstawa prawna w sprawach wchodzących w zakres kompetencji Wspólnoty. Ponieważ nie ma to miejsca w dziedzinie prawa rodzinnego, Komisja wyjaśniła, że nie jest uprawniona do harmonizacji treści prawa rodzinnego w państwach członkowskich. Zauważył on, że kwestia łączenia rodzin obywateli państwa członkowskiego, którzy nie skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się, pozostaje kwestią krajową podlegającą prawu krajowemu. Na tej podstawie i ponieważ kwestia ta nie dotyczyła działania lub polityki UE, lecz raczej kwestii krajowej, Komisja uznała, że postanowienia Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, w szczególności art. 20 i 21 dotyczące niedyskryminacji ze względu na orientację seksualną, nie będą miały zastosowania do tego problemu.

W swojej opinii Komisja odniosła się również do odpowiedzi udzielonej przez jej służby na petycję 1427/2003, która dotyczyła tego samego problemu. W październiku 2003 r. instytucja zaktualizowała swoje wcześniejsze informacje przekazane Parlamentowi i dodała, że projekt dyrektywy w sprawie swobodnego przepływu obywateli Unii i ich rodzin został zmieniony w celu zapewnienia równego traktowania parom pozostającym w związku małżeńskim i niepozostającym w związku małżeńskim, ale takie traktowanie byłoby uzależnione od uznania podobnego statusu w państwie członkowskim odniesienia. W takim przypadku para niepozostająca w związku małżeńskim mogłaby następnie swobodnie przemieszczać się do innego państwa członkowskiego, którego organy nie mogłyby ograniczać prawa do swobodnego przemieszczania się partnerów niepozostających w związku małżeńskim.

Komisja uznała, że właściwie wyjaśniła skarżącym, dlaczego nie mogła interweniować w ich problem. Uznał on, że jego służby prawidłowo odpowiedziały na wniosek skarżących i że w związku z tym w tym przypadku nie doszło do niewłaściwego administrowania.

Uwagi skarżących

W swoich uwagach dotyczących opinii Komisji skarżący powtórzyli zarzuty zawarte w skardze.

Ich zdaniem prawo wspólnotowe miało znaczenie dla rozwiązania ich problemu, a Komisja powinna była być skłonna zastosować odpowiednie przepisy wspólnotowe. Odnieśli się oni do dyrektywy 2000/78, w szczególności do jej klauzul 11 i 12, które stanowią, że dyskryminacja ze względu na orientację seksualną może utrudniać osiągnięcie celów traktatu WE, a zatem wszelka bezpośrednia lub pośrednia dyskryminacja ze względu na te przyczyny powinna być zakazana w całej Wspólnocie. Skarżący twierdzili, że odmowa wydania wizy przez władze hiszpańskie stanowi bezpośrednią dyskryminację ze względu na orientację seksualną i jako taka jest zakazana na mocy dyrektywy. Podobnie uznały one, że art. 20 i 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej mają również zastosowanie w niniejszej sprawie. Skarżący twierdzili wreszcie, że ich stanowisko jest zgodne z orzecznictwem sądów wspólnotowych.

DECYZJA

1 Postępowanie Komisji w sprawie skargi przeciwko władzom hiszpańskim

1.1 Skarżący złożyli formalną skargę do Komisji na decyzję władz hiszpańskich o odmowie wydania jednemu z nich wizy na łączenie rodziny. Zdaniem skarżących odmowa opierała się na fakcie, że są oni tej samej płci, a zatem stanowi dyskryminację ze względu na orientację seksualną, sprzeczną z prawem wspólnotowym.

Skarżący twierdzą, że Komisja nie rozpatrzyła prawidłowo ich skargi przeciwko władzom hiszpańskim oraz że instytucja interpretowała mające zastosowanie przepisy wspólnotowe, w szczególności art. 13 Traktatu WE, w sposób nadmiernie restrykcyjny.

W swoich uwagach skarżący podkreślili, że prawo wspólnotowe ma znaczenie dla rozwiązania ich problemu oraz że Komisja powinna była zastosować odpowiednie przepisy wspólnotowe, w szczególności art. 13 Traktatu WE, art. 20 i 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz przepisy dyrektywy 2000/78.

1.2 Komisja twierdzi, że na podstawie istniejących wspólnotowych instrumentów prawnych problem, z którym borykają się skarżący, wykracza poza zakres prawa wspólnotowego na obecnym etapie rozwoju i sugeruje, aby domagali się oni zadośćuczynienia na szczeblu krajowym lub przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka.

Instytucja wyjaśnia, że art. 13 Traktatu WE zakazujący dyskryminacji może być stosowany jedynie jako podstawa prawna w sprawach wchodzących w zakres kompetencji Wspólnoty, co nie ma miejsca w przypadku prawa rodzinnego. To samo rozumowanie ma zastosowanie do art. 20 i 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Ponadto Komisja podnosi, że dwie dyrektywy przyjęte na podstawie art. 13 traktatu WE, dyrektywy 2000/43 i 2000/78, nie mają zastosowania w niniejszej sprawie.

Komisja zauważa również, że proponowana przez nią dyrektywa w sprawie łączenia rodzin ma zastosowanie wyłącznie do obywateli państwa członkowskiego, którzy skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się. Ponadto wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich rozszerza prawo do łączenia rodzin na partnerów niepozostających w związku małżeńskim tylko wtedy, gdy ustawodawstwo danego państwa członkowskiego przyznaje identyczne prawa parom małżeńskim i niepozostającym w związku małżeńskim.

1.3 Aby ocenić, czy Komisja właściwie rozpatrzyła skargę złożoną przez skarżących przeciwko władzom hiszpańskim, Rzecznik musi najpierw zbadać, czy rozumowanie przedstawione przez instytucję w celu uzasadnienia zamknięcia sprawy, a mianowicie, że przedmiot ich skargi wykraczał poza zakres prawa wspólnotowego, wydaje się rozsądne.

1.4 Rzecznik zauważa, że zasada niedyskryminacji, w tym ze względu na orientację seksualną, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, zapisaną zarówno w Traktacie, jak i w Karcie praw podstawowych. Wydaje się jednak, że stosowanie tej zasady nie jest uniwersalne, lecz uzależnione od spełnienia szeregu warunków.

Zgodnie z art. 13 Traktatu WE Rada została upoważniona do podejmowania odpowiednich działań w celu zwalczania dyskryminacji ze względu na orientację seksualną. Uprawnienia te nie są jednak nieograniczone, ale muszą być wykorzystywane „w granicach uprawnień przyznanych Wspólnocie [Traktatem]”.

Podobnie art. 20 i 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej proklamują zasadę równości wobec prawa oraz zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu m.in. na orientację seksualną. Karta jest jednak skierowana do państw członkowskich „wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii” (art. 51).

1.5 Rzecznik zauważa również, że wdrażanie w Unii zasady niedyskryminacji opiera się na ogólnym planie działania (4), któremu towarzyszy szereg odrębnych inicjatyw ustawodawczych. Dotychczas tylko jeden instrument prawny, dyrektywa 2000/78/WE (5), dotyczy dyskryminacji ze względu na orientację seksualną. Jak określono w art. 1 i 3, dyrektywa 2000/78/WE ma zastosowanie wyłącznie do kwestii dotyczących dostępu do zatrudnienia i poradnictwa zawodowego, warunków zatrudnienia i pracy oraz członkostwa w organizacjach pracowników/pracodawców. Wydaje się zatem, że niniejsza dyrektywa nie miałaby zastosowania do przypadków obejmujących wjazd na terytorium Unii lub pobyt na jej terytorium obywateli państw trzecich, co zostało wyraźnie wyłączone w jej art. 3 ust. 2.

1.6 Rzecznik zwraca uwagę, że wydaje się, iż istnieje szereg wspólnotowych instrumentów prawnych, które mogą mieć znaczenie dla wjazdu obywatela państwa trzeciego na terytorium Unii w celu dołączenia do obywatela lub rezydenta Unii. Sytuacja ta jest obecnie rozwiązywana w systemie prawnym Unii za pomocą dwóch odrębnych instrumentów prawnych: (i) Dyrektywa 2003/86/WE (6) w sprawie prawa do łączenia rodzin wymaga od państw członkowskich zezwolenia na wjazd i pobyt na ich terytorium niektórych krewnych beneficjenta, bez dyskryminacji ze względu na orientację seksualną (7); (ii) Dyrektywa 2004/38/WE w sprawie prawa obywateli UE do swobodnego przemieszczania się (8) przyznaje prawo do przemieszczania się lub pobytu w państwie członkowskim wszystkim obywatelom Unii i członkom ich rodzin, w tym również zarejestrowanemu partnerowi, w definicji członka rodziny.

Rzecznik zwraca jednak uwagę, że przepisy tych dyrektyw nie obejmują wszystkich możliwych wniosków obywateli państw trzecich o wjazd na terytorium Wspólnoty.

W odniesieniu do dyrektywy 2003/86 art. 1 przyznaje prawo do łączenia rodzin jedynie obywatelom państw trzecich przebywającym legalnie na terytorium państw członkowskich. Ponadto, jak stanowi art. 3 ust. 3, członkowie rodziny obywatela Unii nie mogą korzystać z przepisów dyrektywy.

W odniesieniu do dyrektywy 2004/38 jej art. 3 ust. 1 wyjaśnia, że prawo do swobodnego przemieszczania się na terytorium państw członkowskich UE przyznane obywatelom Unii oraz członkom ich rodzin lub partnerom ma zastosowanie tylko wtedy, gdy obywatele ci,

„[...] przemieszczają się do innego państwa członkowskiego lub przebywają w innym państwie członkowskim niż to, którego są obywatelami”.

Jak ustaliły sądy wspólnotowe, jeżeli nie skorzystano z prawa do swobodnego przemieszczania się w obrębie Unii, rozpatrywana sytuacja nie podlega prawu wspólnotowemu, lecz prawu krajowemu (9). Ponadto należy pamiętać, że dyrektywa przyznaje szereg praw do swobodnego przemieszczania się i pobytu partnerowi obywatela UE, który skorzystał z prawa do swobodnego przemieszczania się, jeżeli tylko ustawodawstwo przyjmującego państwa członkowskiego traktuje zarejestrowany związek partnerski jako równoważny małżeństwu (10).

1.7 Rzecznik nie zna żadnych przepisów wspólnotowych regulujących prawo do łączenia rodzin obywatela Unii, który nie skorzystał z prawa do swobodnego przemieszczania się. Wobec braku takich materialnych przepisów wspólnotowych mających znaczenie w niniejszej sprawie wydaje się, że zasada niedyskryminacji ma ograniczone zastosowanie. Jak orzekły sądy wspólnotowe, poszanowanie podstawowych praw człowieka nie może skutkować rozszerzeniem zakresu postanowień Traktatu poza kompetencje Wspólnoty(11).

1.8 Na podstawie powyższych rozważań Rzecznik stwierdza, że przedstawione przez Komisję uzasadnienie odrzucenia skargi przeciwko władzom hiszpańskim (tj. że problem napotkany przez skarżących wykraczał poza zakres prawa wspólnotowego na obecnym etapie jego rozwoju) wydaje się rozsądne.

Biorąc pod uwagę, że komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie stosunków ze skarżącym w odniesieniu do naruszeń prawa wspólnotowego stanowi, że korespondencja od obywateli przedstawiająca zarzut, który wyraźnie nie wchodzi w zakres prawa wspólnotowego, nie będzie mogła być przedmiotem dochodzenia jako skarga Komisji (12), Rzecznik jest zdania, że Komisja działała w granicach swoich uprawnień prawnych, gdy postanowiła nie prowadzić dochodzenia w sprawie skarżących.

Rzecznik zauważa również, że Komisja poinformowała skarżących o powodach swojego stanowiska w dniu 18 listopada 2002 r. oraz w dalszej korespondencji.

Rzecznik doszedł zatem do wniosku, że dochodzenie nie ujawniło przypadku niewłaściwego administrowania ze strony Komisji.

2 Wnioski

Na podstawie dochodzenia Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie tej skargi wydaje się, że Komisja Europejska nie dopuściła się niewłaściwego administrowania. W związku z tym Rzecznik Praw Obywatelskich zamyka sprawę.

Przewodnicząca Komisji zostanie również poinformowana o tej decyzji. Ponieważ zgodnie z sugestią Komisji, że skarżący ubiegają się o zadośćuczynienie na szczeblu krajowym, złożyli skargę do hiszpańskiego rzecznika praw obywatelskich, kopia niniejszej decyzji zostanie również przesłana do wiadomości tej instytucji.

Z poważaniem,

 

P. Nikiforos DIAMANDOUROS

---

(1) dyrektywa Rady 2000/43/WE z dnia 29 czerwca 2000 r. wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne; Dz.U. L 180 z 19.7.2000, s. 22–26.

(2) dyrektywa Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy; Dz.U. L 303 z 2.12.2000, s. 16–22.

(3) decyzja Rady z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca wspólnotowy program działań w celu zwalczania dyskryminacji (2001–2006); Dz.U. L 303 z 2.12.2000, s. 23–28.

(4) Zob. przypis 3 powyżej.

(5) Zob. przypis 2 powyżej.

(6) dyrektywa Rady 2003/86/WE z dnia 22 września 2003 r. w sprawie prawa do łączenia rodzin; Dz.U. L 251 z 3.10.2003, s. 12–18.

(7) Natomiast klauzula num. 5.

(8) dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich; Dz.U. L 158 z 30.4.2004, s. 77–0123.

(9) sprawy połączone 35 i 36/82 Elestina Esselina Christina Morson przeciwko Niderlandom i szefowi Plaatselijke Politie; Sweradjie Jhanjan przeciwko Niderlandom (wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym), Rec. 1982, s. 03723, pkt 16–17.

(10) Artykuł 2.2.b.

(11) Sprawa C-249/96 Lisa Jacqueline Grant przeciwko South-West Trains Ltd. (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym): [1998] Rec. s. I-00621, pkt 45.

12) pkt 3 załącznika; Dz.U. 2002, C 244, s. 5.