Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής - Εναρκτήρια ομιλία
Δευτέρα, 28 Σεπτεμβρίου 2015

Καλημέρα σε όλους και καλώς ήρθατε. Χαίρομαι που τόσοι πολλοί από εσάς αποδέχθηκαν την πρόσκλησή μας σε αυτή την εκδήλωση, γεγονός που αποδεικνύει, κατά τη γνώμη μου, ότι το ενδιαφέρον της Ευρωπαίας Διαμεσολαβήτριας για το θέμα αυτό συμμερίζεται πολλοί άνθρωποι και σε πολλούς τομείς, τόσο δημόσιους όσο και ιδιωτικούς.

Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω καλωσορίζοντας τους ομιλητές μας: Κύριε Malcolm Harbour, δεν είναι ξένος προς αυτό το κτίριο, αφού εξελέγη βουλευτής για πρώτη φορά το 1999, και μάλιστα δεν είναι ξένος προς το θέμα της συζήτησής μας σήμερα, αφού προήδρευσε της Επιτροπής Εσωτερικής Αγοράς στο Κοινοβούλιο για πολλά χρόνια.

Θα ήθελα επίσης να καλωσορίσω τη Vicky Marissen από το PACT European Affairs, τον καθηγητή Ευρωπαϊκού Δικαίου Alberto Alemmano και τον Jorgo Riss, εκπρόσωπο της Greenpeace Europe. Και είμαι πολύ ευγνώμων στον James Crisp από την Euractiv που συμφώνησε να συντονίσει την εκδήλωσή μας.

Σήμερα είναι η Διεθνής Ημέρα για το Δικαίωμα στη Γνώση και αυτή είναι η 6η ετήσια εκδήλωση του Διαμεσολαβητή που σηματοδοτεί αυτή την πολύ σημαντική ημέρα στη δημοκρατική ζωή της ΕΕ. Αυτό το κτίριο αφορά τη νομοθετική διαδικασία, αλλά αυτό το γεγονός αφορά ένα πολύ συγκεκριμένο μέρος αυτού —τον τριμερή διάλογο— μια λέξη που νομίζω ότι μπορώ να δηλώσω με βεβαιότητα ότι είναι ελάχιστα γνωστή ή κατανοητή έξω από τη φούσκα που όλοι κατοικούμε. Η έρευνά μου σχετικά με τους τριμερείς διαλόγους αφορά μία μόνο πτυχή της εν λόγω διαδικασίας, τη διαφάνειά τους και το κατά πόσον η ισορροπία μεταξύ της αποτελεσματικότητας των τριμερών διαλόγων και της λογοδοσίας των τριμερών διαλόγων καθορίζεται εκεί όπου θα έπρεπε.

Οι τριμερείς διάλογοι αποτελούν πλέον βασικό μέρος της νομοθετικής διαδικασίας της ΕΕ. Μετά από πρόταση της Επιτροπής και αρχική εξέταση από τους νομοθέτες, στο πλαίσιο των τριμερών διαλόγων γίνεται τελικά διαπραγμάτευση και λήψη αποφάσεων για τη νομοθεσία. Εκεί γίνονται οι συμφωνίες που επηρεάζουν πάνω από 500 εκατομμύρια Ευρωπαίους και συχνά τις περιουσίες των επιχειρήσεων όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και παγκοσμίως. Κατά τη διάρκεια των τριμερών διαλόγων οριστικοποιούνται σημαντικές νομοθετικές πράξεις για θέματα που εκτείνονται από το επενδυτικό σχέδιο του προέδρου Γιούνκερ έως τα τέλη περιαγωγής κινητής τηλεφωνίας.

Βασική πτυχή της νομοθεσίας σε μια δημοκρατική κοινωνία είναι η διαφάνεια της διαδικασίας, η οποία αναγνωρίζεται από τις Συνθήκες της ΕΕ. Νομιμοποιεί τη νομοθετική διαδικασία διασφαλίζοντας ότι οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι μπορούν να λογοδοτούν για τις επιλογές που κάνουν εξ ονόματος των πολιτών που εκπροσωπούν. Η διαφάνεια επιτρέπει επίσης στους πολίτες να συμμετέχουν στη νομοθετική διαδικασία και, με τον τρόπο αυτό, καθίστανται μέρος της νομιμοποιητικής διαδικασίας. Οι πολίτες μιας δημοκρατίας συμφωνούν να δεσμεύονται από νόμους —στην ουσία, προσχωρούν σε νόμους— οι οποίοι έχουν αποτελέσει αντικείμενο ανοικτής διαπραγμάτευσης και έχουν συναινέσει σε αυτούς.

Μολονότι οι αρχές αυτές είναι σαφείς, ο ακριβής τρόπος με τον οποίο μπορούν να εφαρμοστούν σε μια νομοθετική διαδικασία, και συγκεκριμένα ο τρόπος με τον οποίο μπορούν να εφαρμοστούν στους τριμερείς διαλόγους, αποτελεί ανοικτό και δύσκολο ζήτημα.

Δεν θα επιχειρήσω καμία απάντηση σήμερα, αν και θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα θεσμικά όργανα της ΕΕ επιτυγχάνουν ήδη, σε γενικές γραμμές, υψηλά πρότυπα όσον αφορά τη διαφάνεια και τη δεοντολογία. Παρ 'όλα αυτά, έχω ξεκινήσει μια έρευνα, ως μια μορφή χαρτογράφησης για να δούμε αν αυτά τα ήδη υψηλά πρότυπα θα μπορούσαν να βελτιωθούν. Αυτό οφείλεται στις ανησυχίες που εκφράστηκαν, σε πολλούς τομείς, σχετικά με την εκλαμβανόμενη έλλειψη διαφάνειας στη διαδικασία.

Η ερώτησή μου μπορεί να εκληφθεί ως προσπάθεια διευκόλυνσης της συζήτησης σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι τριμερείς διάλογοι μπορούν να καταστούν πιο διαφανείς, αλλά και σχετικά με το πού πρέπει να διατηρηθεί η μη δημοσιοποίηση εγγράφων. Θα συμμετάσχω σε αυτή τη συζήτηση με ανοιχτό μυαλό και ελπίζω ότι όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη θα πράξουν το ίδιο. Προβλέπω επίσης ότι, καθώς καθίσταται αναπόφευκτη η αύξηση του ελέγχου και της ευαισθητοποίησης σχετικά με τη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ, είναι πιθανό να λάβω περισσότερες καταγγελίες για διαφάνεια στον τομέα αυτό. Επομένως, εξετάζοντας το ζήτημα συστηματικά, ελπίζω να το περιορίσω όσο το δυνατόν περισσότερο.

Ως Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής, προσπαθώ να βοηθήσω τα θεσμικά όργανα να διασφαλίσουν ότι το έργο που επιτελούν εκτελείται με τη μεγαλύτερη δυνατή διαφάνεια. Σε αυτό το έργο, καθοδηγούμαι από τις διατάξεις της Συνθήκης σχετικά με τη διαφάνεια, το θεμελιώδες δικαίωμα της πρόσβασης του κοινού στα έγγραφα, όπως περιέχεται στον Χάρτη, καθώς και από τον κανονισμό 1049/2001, ο οποίος υλοποιεί αυτό το δικαίωμα όσον αφορά τα έγγραφα που βρίσκονται στην κατοχή του Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής.

Στο πλαίσιο αυτό, έχω επίγνωση της πολύ ιδιαίτερης σημασίας που μπορεί να έχει η απόκτηση πρόσβασης σε έγγραφα σχετικά με τη θέσπιση νομοθεσίας της ΕΕ για τους πολίτες σε μια δημοκρατική έννομη τάξη, όπως η ΕΕ. Η διαφάνεια συμβάλλει στην ενίσχυση της δημοκρατίας, επιτρέποντας στους πολίτες να παρακολουθούν και να κατανοούν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων του θεσμικού οργάνου στις νομοθετικές διαδικασίες. Οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να ελέγχουν όλες τις σχετικές αποφάσεις που έχουν αποτελέσει τη βάση μιας συγκεκριμένης νομοθετικής πράξης. Οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να καθιστούν τους εκπροσώπους τους υπόλογους για τις επιδόσεις τους κατά τη διάρκεια νομοθετικής διαδικασίας. Αυτό απαιτεί γνώση και κατανόηση των διαφόρων παραμέτρων στις οποίες βασίζεται η νομοθεσία και οι οποίες θα επηρεάσουν τη ζωή τους. Αυτό είναι αναμφισβήτητα ακόμη πιο σημαντικό στο πλαίσιο της ΕΕ, δεδομένης της απόστασης που αισθάνονται ήδη οι πολίτες της ΕΕ από το κέντρο στο οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις σχετικά με αυτούς. Ο ευρωσκεπτικισμός διευκολύνεται από την έλλειψη γνώσης ή κατανόησης και η αντίδραση συχνά είναι καχυποψία, ακόμη και εχθρότητα.

Τα επιχειρήματα υπέρ της παροχής ευρύτερης πρόσβασης σε έγγραφα όταν τα θεσμικά όργανα ενεργούν υπό τη νομοθετική τους ιδιότητα είναι ιδιαίτερα πειστικά και διατυπώνονται εύγλωττα από τον γενικό εισαγγελέα P. Cruz Villalon στις προτάσεις του στην υπόθεση Access Info Europe, ως εξής:

«Η νομοθετική διαδικασία είναι μια δραστηριότητα που σε μια δημοκρατική κοινωνία μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο με τη χρήση μιας διαδικασίας που έχει δημόσιο χαρακτήρα και, υπό την έννοια αυτή, είναι «διαφανής».

«Διαφορετικά», συνεχίζει, «δεν θα ήταν δυνατόν να αποδοθεί στον «νόμο» η αρετή του να είναι η έκφραση της βούλησης εκείνων που πρέπει να την υπακούσουν, η οποία αποτελεί το ίδιο το θεμέλιο της νομιμότητάς της ως αδιαμφισβήτητου διατάγματος».

Η Επιτροπή έκανε αυτό που θα αποκαλούσα «επιχειρηματικό επιχείρημα» για μεγαλύτερη διαφάνεια στην ανακοίνωσή της για τη βελτίωση της νομοθεσίας που δημοσιεύθηκε τον Μάιο. Έλεγε:

«Το άνοιγμα της διαδικασίας χάραξης πολιτικής (...) διασφαλίζει ότι οι πολιτικές βασίζονται στα βέλτιστα διαθέσιμα στοιχεία και τις καθιστά αποτελεσματικότερες.»

Η Επιτροπή προσθέτει ότι «(...) ιδίως στα τελικά στάδια των διαπραγματεύσεων, οι συμφωνίες επιτυγχάνονται χωρίς να λαμβάνονται πλήρως υπόψη οι άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις που ενδέχεται να προκαλέσουν οι συμβιβαστικές τροποποιήσεις».

Όπως γνωρίζουν καλύτερα ο Malcolm Harbour και οι βουλευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, μπορεί επίσης να ειπωθεί ότι η διευκόλυνση μιας δημόσιας συζήτησης σχετικά με τα νομοσχέδια που προτείνει η Επιτροπή, τα οποία είναι ενίοτε αμφιλεγόμενα, αμφιλεγόμενα και περίπλοκα, δεν μπορεί παρά να είναι επωφελής για τη δημοκρατία.

Ταυτόχρονα, έχω μεγάλη επίγνωση της ανάγκης να διατηρηθεί «η αποτελεσματικότητα της διαδικασίας λήψης αποφάσεων των θεσμικών οργάνων», όπως το έθεσε ο νομοθέτης στον κανονισμό 1049/2001 για την πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα. Έχω επίσης επίγνωση του γεγονότος ότι η ΕΕ είναι μια αντιπροσωπευτική δημοκρατία, όπου οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι έχουν την ευθύνη και το προνόμιο να διαπραγματεύονται μεταξύ τους το περιεχόμενο της νομοθεσίας. Είναι σημαντικό να επιτραπεί σε αυτούς τους πολιτικούς να κάνουν τη δουλειά τους ως εκλεγμένοι αντιπρόσωποι. Για να δώσω μια απλή αναλογία: θα ήταν αντίθετο προς την ίδια την ουσία της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας να διακόπτουν οι τρίτοι, οι οποίοι επιθυμούν να συμμετάσχουν άμεσα σε κοινοβουλευτική συζήτηση, τη συμμετοχή των εκλεγμένων αντιπροσώπων τους στη συζήτηση αυτή. Υπάρχει πάντα, σε μια αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ένας προνομιακός χώρος συζήτησης που προορίζεται για τους εκλεγμένους αντιπροσώπους. Πώς μεταφράζεται η αρχή αυτή στο πλαίσιο των τριμερών διαλόγων; Η σημερινή συζήτηση ελπίζουμε ότι θα αρχίσει να προτείνει κάποιες απαντήσεις.

Στο τέλος, φυσικά, κάνω μόνο συστάσεις. Εναπόκειται στους δημοκρατικά εκλεγμένους βουλευτές του ΕΚ, στα κράτη μέλη στο Συμβούλιο και στην Επιτροπή, σύμφωνα με τους αντίστοιχους ρόλους τους βάσει των Συνθηκών, να καθορίσουν σε ποιο βαθμό δημοσιοποιούν έγγραφα που σχετίζονται με τους τριμερείς διαλόγους. Εξετάζουν το ζήτημα αυτό στις συζητήσεις τους με στόχο την επίτευξη νέας διοργανικής συμφωνίας για τη βελτίωση της νομοθεσίας. Καλωσορίζω και ενθαρρύνω αυτές τις προσπάθειες.

Στο πλαίσιο αυτό, έχω μεγάλη επίγνωση του ειδικού ρόλου που έχω εκλεγεί από το Κοινοβούλιο για να εκπληρώσω βάσει της Συνθήκης και του Χάρτη. Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής αναμένεται, στο πλαίσιο της εντολής του, να στηρίξει την αναδυόμενη ευρωπαϊκή ιθαγένεια. Η διαφάνεια, η δημοκρατική λογοδοσία και η εμπιστοσύνη του κοινού βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της ιδιότητας του πολίτη. Ο κανονισμός 1049/2001, ο οποίος αναθέτει συγκεκριμένα στον Διαμεσολαβητή να εξετάζει ζητήματα πρόσβασης του κοινού σε έγγραφα που βρίσκονται στην κατοχή των τριών κύριων θεσμικών οργάνων, δίνει ο ίδιος μεγαλύτερη έμφαση στη διαφάνεια της νομοθετικής διαδικασίας.

Όσον αφορά τη συγκεκριμένη έρευνα, βρισκόμαστε στις πρώτες ημέρες. Περιέγραψα αυτή την πρώτη φάση ως «χαρτογράφηση», η οποία θα επιτρέψει στο Γραφείο μου, ως ανεξάρτητο θεσμικό όργανο, να εντοπίσει τα έγγραφα που σχετίζονται με τους τριμερείς διαλόγους και να αποκτήσει πλήρη επισκόπηση αυτών. Οι απόψεις των θεσμικών οργάνων που ελπίζουμε να λάβουμε σύντομα θα συμπληρώσουν αυτή τη διαδικασία χαρτογράφησης. Χωρίς την πραγματική και εποικοδομητική συμβολή των θεσμικών οργάνων που εργάζονται για την υποστήριξη της διαδικασίας των τριμερών διαλόγων σε καθημερινή βάση, δεν θα είμαι σε θέση να προσφέρω εποικοδομητικές συστάσεις για βελτίωση. Χαιρετίζω επίσης φυσικά κάθε συμβολή βουλευτών του Κοινοβουλίου ή εκπροσώπων των κρατών μελών.

Και στη συνέχεια ελπίζω επίσης να λάβω πολλές απαντήσεις στη δημόσια διαβούλευση που θα ξεκινήσουμε στη συνέχεια. Θα ήθελα να εκμεταλλευτώ αυτή την ευκαιρία για να σας καλέσω όλους όχι μόνο να εκφράσετε τις σκέψεις σας σήμερα, αλλά και να συμμετάσχετε σε αυτή τη διαδικασία. Τότε, και μόνο τότε, θα είμαι σε θέση να πάρω μια καλά ενημερωμένη θέση για το θέμα αυτό και να κάνω εποικοδομητικές συστάσεις.

Νομίζω, ωστόσο, ότι είναι χρήσιμο να δηλώσω ήδη τώρα ότι η έρευνά μου δεν επιδιώκει την πλήρη αποκάλυψη κάθε εγγράφου που σχετίζεται με κάποιο τρόπο με τη διαδικασία. Αυτό δεν θα ήταν χρήσιμο και δεν είναι αυτό που προβλέπει ο νόμος. Η έρευνα δεν έχει ως στόχο να διασφαλίσει ότι όλα όσα συζητούνται στους τριμερείς διαλόγους τεκμηριώνονται, καταγράφονται ή σημειώνονται με άλλο τρόπο. Αυτό είναι παράλογο, καθώς πρόκειται για διαπραγματεύσεις.

Επίσης, η έρευνα δεν επιδιώκει να διαμορφώσει τον τρόπο οργάνωσης των τριμερών διαλόγων. Εάν οι διαπραγματευτές θέλουν να συζητήσουν με 3, 30 ή 300 συμμετέχοντες στην αίθουσα, ακόμη και στις τρεις το πρωί, αυτό δεν με αφορά. Εναπόκειται στους δημοκρατικά εκλεγμένους βουλευτές του ΕΚ, στα κράτη μέλη στο Συμβούλιο και στην Επιτροπή, σύμφωνα με τους αντίστοιχους ρόλους τους βάσει των Συνθηκών, να καθορίσουν τον τρόπο οργάνωσης των τριμερών διαλόγων.

Όπως έχω ήδη τονίσει, βρίσκομαι σε διερευνητική αποστολή για τη διαφάνεια και έχω ανοιχτό μυαλό. Και σήμερα, ελπίζω να μάθω από εσάς για ορισμένα από αυτά τα θέματα, για παράδειγμα:

1. Σε ποιο στάδιο της διαδικασίας θα μπορούσαν να δημοσιοποιηθούν ορισμένα έγγραφα, αν όχι καθόλου;

2. Θα μπορούσε πράγματι η αύξηση της διαφάνειας όσον αφορά τους τριμερείς διαλόγους να αποβεί επιζήμια για τη διαδικασία τριμερούς διαλόγου;

3. Υπάρχει κίνδυνος η μεγαλύτερη διαφάνεια, σε λάθος χρόνο, να προσφέρει απλώς μεγαλύτερες ευκαιρίες άσκησης πίεσης από ομάδες συμφερόντων για καλά χρηματοδοτούμενα ιδιωτικά συμφέροντα εις βάρος του μέσου πολίτη; Ή να επιβραδύνει τη διαδικασία ή να την σταματήσει εντελώς σε ορισμένες περιπτώσεις;

4. Σε ποιο βαθμό είναι δυνατόν να υποβληθούν χρήσιμες προτάσεις σε σχέση με τους τριμερείς διαλόγους, δεδομένου ότι περιλαμβάνουν μια ad hoc διαδικασία η οποία μπορεί να ποικίλλει από τριμερή διάλογο σε τριμερή διάλογο ανάλογα με την κοινοβουλευτική επιτροπή, την Προεδρία του Συμβουλίου ή ακόμη και τη ΓΔ της Επιτροπής που συμμετέχει;

5. Είναι η έλλειψη διαφάνειας περισσότερο προφανής παρά πραγματική; Προκύπτει η εμφάνιση περιορισμένης διαφάνειας από το γεγονός ότι τα τρία θεσμικά όργανα δημοσιεύουν χωριστά σχετικές πληροφορίες και έγγραφα που αφορούν μια πολύ συχνά και κατ’ ανάγκη πολύπλοκη διαδικασία; Θα μπορούσε μια ενιαία διαδικτυακή πύλη που θα περιέχει πληροφορίες σχετικά με τη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ να επιτρέψει στους πολίτες να αποκτήσουν πρόσβαση σε νομοθετικά έγγραφα και να τα κατανοήσουν καλύτερα, όπως έχουν ήδη ζητήσει πολλοί εντός των θεσμικών οργάνων;

6. Τι διαφορά μπορεί να κάνει η τεχνολογία; Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων ανέπτυξε τη δική του εφαρμογή για έξυπνα τηλέφωνα, ώστε να μπορούν τα ενδιαφερόμενα μέλη του κοινού να παρακολουθούν τις εξελίξεις στο πλαίσιο της εν εξελίξει συζήτησης για τη μεταρρύθμιση της προστασίας των δεδομένων. Υπάρχουν δυνατότητες εκεί;

Αυτά είναι μόνο μερικά από τα πιθανά ερωτήματα που πρέπει να τεθούν. Είμαι βέβαιος ότι θα προσδιορίσετε περισσότερα, και είμαι βέβαιος ότι η ομάδα θα έχει επίσης κάποιες εξαιρετικές συνεισφορές. Ανυπομονώ για τη συζήτηση.

Τέλος, ελπίζω ότι μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι υπάρχουν πιθανές βελτιώσεις στη διαδικασία του τριμερούς διαλόγου. Ας ελπίσουμε ότι μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι, ενώ η νομοθετική μηχανή της ΕΕ λειτουργεί, συμφωνώντας με επιτυχία σε πολύπλοκη νομοθεσία, αυτό τελικά αποτελεί ζήτημα εμπιστοσύνης του κοινού.

Δεδομένων των γεγονότων στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια, όλοι γνωρίζουμε ότι η εμπιστοσύνη του κοινού στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πιο σημαντική από ποτέ.

Σας ευχαριστώ και πάλι για την παρουσία σας.

Τώρα παραδίδω στον Τζέιμς, τον συντονιστή μας.