Bhain an cás le hiarraidh ar rochtain phoiblí ar dhoiciméid a tarraingíodh suas i gcomhthéacs iniúchadh de chuid an Choimisiúin Eorpaigh maidir le comhlíonadh na gceanglas comhshaoil ag feirmeoirí sa Liotuáin nach mór dóibh a chomhlíonadh chun cistiú ón Aontas a fháil.

Dhiúltaigh an Coimisiún rochtain phoiblí a thabhairt ar na doiciméid agus d’áitigh sé go gcuirfeadh an nochtadh cur i gcrích rathúil an iniúchta i mbaol.

Bunaithe ar an gcigireacht ar dhoiciméid ábhartha, chinn an tOmbudsman go raibh údar maith ag an gCoimisiún rochtain phoiblí ar na doiciméid atá i gceist a dhiúltú. Dá bhrí sin, dhún sí an fiosrúchán agus chinn sí nach raibh aon drochriarachán i gceist.

É sin ráite, mar a dheimhnigh an Coimisiún idir an dá linn go bhfuil an t-iniúchadh curtha i gcrích, tá muinín ag an Ombudsman go dtabharfaidh an Coimisiún an rochtain is leithne is féidir ar na doiciméid, dá saothródh an gearánach an t-ábhar.

Bhain na trí chás leis an gcaoi ar chuir an Coimisiún Eorpach a rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr agus ceanglais nós imeachta eile i bhfeidhm agus tograí reachtacha á n-ullmhú aige maidir le dícheall cuí inbhuanaitheachta corparáidí (983/2025/MIK), smuigleáil imirceach a chomhrac (2031/2024/VB) agus an Comhbheartas Talmhaíochta (1379/2024/MIK). Mheas an Coimisiún go raibh práinn leis na tograí sin agus, dá bhrí sin, d’fhág sé céimeanna dá bhforáiltear ina rialacha ar lár, amhail measúnuithe tionchair agus comhairliúcháin phoiblí. Mheas na gearánaigh, ar eagraíochtaí sochaí sibhialta iad, gur sháraigh na heasnaimh sin rialacha an Choimisiúin maidir le Rialáil Níos Fearr. In dhá chás, d’áitigh na gearánaigh freisin gur theip ar an gCoimisiún measúnú a dhéanamh ar chomhsheasmhacht na dtograí reachtacha le spriocanna aeráide an Aontais, mar a cheanglaítear leis an Dlí Aeráide Eorpach. I gcás amháin, bhí imní ar an ngearánach freisin gur sháraigh an Coimisiún a Rialacha Nós Imeachta maidir le comhairliúcháin idirsheirbhíse.

Bunaithe ar a cuid fiosrúchán, tháinig an tOmbudsman ar easnaimh nós imeachta sa chaoi ar ullmhaigh an Coimisiún na tograí reachtacha atá i gceist, arbh ionann iad, nuair a cuireadh le chéile iad, agus drochriarachán. Chun aghaidh a thabhairt ar na heasnaimh sin, mhol an tOmbudsman don Choimisiún cur i bhfeidhm intuartha, comhsheasmhach agus neamhthreallach a rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr a áirithiú, trí chásanna ‘práinneacha’ a shainiú lena dtugtar údar le maolú ar a gceanglais, chomh maith leis na cúiseanna le haon mhaoluithe a dheonaítear a thaifeadadh agus a mhíniú. Thairis sin, i gcás ina ndeonaítear maoluithe, ba cheart don Choimisiún nós imeachta a bhunú chun a áirithiú go mbeidh ullmhú práinneach tograí reachtacha fós i gcomhréir leis na prionsabail a bhaineann le próiseas reachtóireachta trédhearcach, fianaisebhunaithe agus cuimsitheach. Chun cabhrú leis an gCoimisiún sa chúram seo, rinne an tOmbudsman ceithre mholadh maidir le feabhsú, lena n-áirítear: a rialacha comhairliúcháin le páirtithe leasmhara maidir le tograí práinneacha a shoiléiriú; a áirithiú go ndéanfar na doiciméid anailíseacha a chuirtear in ionad measúnuithe tionchair agus ina leagtar amach an fhianaise a thacaíonn lena thograí a fhoilsiú go tráthúil chun díospóireacht phoiblí a chumasú sula nglacfar an reachtaíocht; treoir a eisiúint maidir le measúnuithe comhsheasmhachta aeráide a chur chun feidhme; réasúnuithe a sholáthar agus a thaifeadadh agus tréimhsí comhairliúcháin idirsheirbhíse á ngiorrú faoi bhun tairseacha bunaithe.

Ina fhreagra ar an Ombudsman, chomhaontaigh an Coimisiún machnamh a dhéanamh ar chásanna ‘práinneacha’ a shainiú le linn an athbhreithnithe atá ar na bacáin ar na rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr, chomh maith leis na cúiseanna le haon mhaoluithe ar a gceanglais a chur i bhfeidhm a thaifeadadh agus a fhoilsiú. Gheall an Coimisiún freisin comhairliúcháin spriocdhírithe a áirithiú maidir lena thograí ‘práinneacha’, na doiciméid anailíseacha ina bhfuil fianaise a thacaíonn lena thograí a fhoilsiú laistigh de 3 mhí ón nglacadh, measúnuithe ar chomhsheasmhacht aeráide a áireamh i ndoiciméid anailíseacha agus i meabhráin mhíniúcháin araon le haghaidh tograí amach anseo agus réasúnuithe a sholáthar le haghaidh comhairliúcháin idirsheirbhíse ghiorraithe.

Mheas na gearánaigh, ina mbarúlacha maidir leis an bhfreagra ón gCoimisiún, nach bhfuil gealltanais an Choimisiúin soiléir ná nithiúil go leor chun próiseas reachtóireachta trédhearcach, cuimsitheach agus fianaisebhunaithe a ráthú.

D'fháiltigh an tOmbudsman roimh fhreagra cuiditheach foriomlán an Choimisiúin ar a cuid moltaí agus moltaí maidir le feabhsúchán. É sin ráite, ní thugann freagra an Choimisiúin dóthain soiléireachta fós maidir leis na céimeanna nithiúla atá beartaithe aige a ghlacadh chun moltaí agus moltaí an Ombudsman maidir le feabhsú a chur chun feidhme.

Dá bhrí sin, déanfaidh an tOmbudsman faireachán ar an ábhar sin bunaithe ar ghearáin amach anseo agus a luaithe a bheidh an t-athbhreithniú ar na rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr tugtha chun críche ag an gCoimisiún. Ag an gcéim seo, níl údar le haon fhiosrúcháin bhreise, agus dhún an tOmbudsman na trí chás.

Bhain an cás le hiarraidh ar rochtain phoiblí ar dhoiciméid a bhaineann le cláir forbartha caife san Aetóip. Chuir an gearánach a iarraidh faoi bhráid an Choimisiúin i mí Lúnasa 2024.

Thug an Coimisiún freagra den chéad uair i mí na Nollag 2024. Thug sé rochtain iomlán ar dhá dhoiciméad, dhiúltaigh sé rochtain ar thrí dhoiciméad ina n-iomláine agus thug sé rochtain pháirteach ar na 31 dhoiciméad eile. Agus an méid sin á dhéanamh aige, d’áitigh an Coimisiún go bhféadfadh nochtadh (iomlán) an bonn a bhaint de chosaint chuspóir na gcigireachtaí, na n-imscrúduithe agus na n-iniúchtaí, de chosaint sonraí pearsanta agus leasanna tráchtála, chomh maith le cosaint leas an phobail a mhéid a bhaineann le caidreamh idirnáisiúnta.

Chuir an gearánach i gcoinne chinneadh an Choimisiúin trí ‘iarratas daingniúcháin’ a dhéanamh i mí Eanáir 2025. In éagmais freagra, chuaigh an gearánach i dteagmháil leis an Ombudsman i mí na Bealtaine 2025.

I mí an Mheithimh 2025, d’oscail an tOmbudsman fiosrúchán agus d’iarr sé ar an gCoimisiún freagra a thabhairt ar an ngearánach a luaithe is féidir.

Tar éis roinnt malartuithe leis an gCoimisiún maidir leis an ábhar, an 20 Aibreán 2026, sheol an tOmbudsman meabhrúchán deiridh chuig an gCoimisiún, inar áitíodh air cinneadh daingniúcháin a ghlacadh faoin 12 Bealtaine 2026 ar a dhéanaí. Níor éirigh leis an gCoimisiún é sin a dhéanamh.

Ós rud é nár thug an Coimisiún freagra fós ar iarratas dearbhúcháin an ghearánaigh níos mó ná 15 mhí tar éis don amlíne reachtúil a bunaíodh le Rialachán 1049/2001 dul in éag, dhún an tOmbudsman an fiosrúchán le cinneadh go raibh drochriarachán ann.

Baineann na trí chás leis an gcaoi ar chuir an Coimisiún Eorpach a rialacha ‘Rialáil Níos Fearr’ agus a cheanglais nós imeachta eile i bhfeidhm agus tograí reachtacha á n-ullmhú aige maidir le dícheall cuí inbhuanaitheachta corparáidí (983/2025/MAS), smuigleáil imirceach a chomhrac (2031/2024/VB) agus an Comhbheartas Talmhaíochta (1379/2024/MIK). Mheas an Coimisiún go raibh práinn leis na tograí sin agus, dá bhrí sin, d’fhág sé céimeanna dá bhforáiltear ina rialacha ar lár, amhail measúnuithe tionchair agus comhairliúcháin phoiblí. Mheas na gearánaigh, ar eagraíochtaí sochaí sibhialta iad, gur sháraigh na heasnaimh sin rialacha an Choimisiúin maidir le ‘Rialáil Níos Fearr’. In dhá chás, d’áitigh na gearánaigh freisin gur theip ar an gCoimisiún seiceáil a dhéanamh ar chomhsheasmhacht na dtograí reachtacha le spriocanna aeráide an Aontais, mar a cheanglaítear leis an Dlí Aeráide Eorpach. I gcás amháin, bhí imní ar an ngearánach freisin gur sháraigh an Coimisiún a Rialacha Nós Imeachta maidir le comhairliúcháin idirsheirbhíse.   

Chuir an tOmbudsman tús le fiosrúcháin maidir leis na trí chás. Fuair sí freagra i scríbhinn ón gCoimisiún i ngach ceann de na trí chás, rinne sí cigireacht ar chomhaid ábhartha an Choimisiúin agus bhuail a foirne fiosrúcháin le hionadaithe ón gCoimisiún i gcomhthéacs dhá fhiosrúchán.

D’fhreagair an Coimisiún nach dlí ceangailteach iad na rialacha maidir le ‘Rialáil Níos Fearr’ ach gur tacar uirlisí ceaptha beartas iad chun faisnéis ábhartha a bhailiú ar cheart iad a chur i bhfeidhm ar bhealach comhréireach. D’áitigh sé freisin gur bhailigh sé an fhianaise ábhartha uile sular ghlac sé na tograí reachtacha atá i gceist, gur chuaigh sé i gcomhairle le páirtithe leasmhara agus go ndearna sé na measúnuithe ar chomhsheasmhacht aeráide agus an comhairliúchán idirsheirbhíse i gcomhréir leis na rialacha is infheidhme.

Bunaithe ar a cuid fiosrúchán, d’aimsigh an tOmbudsman roinnt easnamh nós imeachta sa chaoi ar ullmhaigh an Coimisiún na tograí reachtacha arb ionann iad, nuair a chuirtear le chéile iad, agus drochriarachán.

Go háirithe, chinn an tOmbudsman gur ghlac an Coimisiún léirmhíniú leathan ar ‘phráinn’ agus gur theip air údar leordhóthanach a thabhairt le ‘práinn’ na dtograí reachtacha i leith an phobail agus a mhaoluithe ar na rialacha is infheidhme maidir le Rialáil Níos Fearr a dhoiciméadú. Chinn an tOmbudsman freisin nach bhfuil nós imeachta curtha i bhfeidhm ag an gCoimisiún lena n-áiritheofaí, mar a cheanglaítear leis na Conarthaí agus leis an gcásdlí, ullmhúchán trédhearcach, fianaise-bhunaithe agus cuimsitheach de thograí reachtacha ‘práinneacha’. Chinn an tOmbudsman freisin, toisc nár choimeád sé taifid chuí ar sheiceálacha comhsheasmhachta éigeantacha ar a thograí le spriocanna aeráide an Aontais, gur theip ar an gCoimisiún gníomhú ar bhealach cuntasach.

Chun aghaidh a thabhairt ar na heasnaimh sin, rinne an tOmbudsman dhá mholadh. Mhol an tOmbudsman gur cheart don Choimisiún cur i bhfeidhm intuartha, comhsheasmhach agus neamhthreallach a rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr a áirithiú, trí chásanna ‘práinneacha’ a shainiú a thugann údar le maolú ar na ceanglais a leagtar amach sna rialacha. Thairis sin, i gcás ina ndeonaítear maoluithe, ba cheart don Choimisiún nós imeachta a bhunú chun a áirithiú go mbeidh ullmhú práinneach tograí reachtacha fós i gcomhréir leis na prionsabail a bhaineann le próiseas reachtóireachta trédhearcach, fianaisebhunaithe agus cuimsitheach. Chun cabhrú leis an gCoimisiún sa chúram seo, rinne an tOmbudsman ceithre mholadh, lena n-áirítear soiléiriú a dhéanamh ar a rialacha comhairliúcháin le páirtithe leasmhara maidir le tograí práinneacha agus a chinntiú go bhfoilsítear an fhianaise a thacaíonn lena thograí in am trátha chun díospóireacht phoiblí a chumasú sula nglactar reachtaíocht.

Bhain an cás le coinbhleacht leasa líomhnaithe a raibh baint ag an gCoimisinéir Talmhaíochta léi. Rinne an gearánach, eagraíocht a dhéanann ionadaíocht ar fheirmeoirí Polannacha, gearán um shárú maidir le reachtaíocht talmhaíochta na Polainne. Chuir an gearánach an Coimisiún Eorpach ar an eolas ina dhiaidh sin go raibh deartháir an Choimisinéara um Thalmhaíocht i measc chomhaltaí Pharlaimint na Polainne a mhol an reachtaíocht atá i gceist.   

Chinn an tOmbudsman go raibh an bealach ina ndearna an Coimisiún measúnú ar an gcoinbhleacht leasa lochtach. Go sonrach, níor chuir sé san áireamh go bhféadfadh tionchar diúltach a bheith ag caidreamh an Choimisinéara le ceann de na moltóirí reachtaíochta ar neamhspleáchas an Choimisiúin agus measúnú á dhéanamh aige ar an ngearán maidir le sárú atá i gceist, nó gur measadh go raibh tionchar diúltach aige ar neamhspleáchas an Choimisiúin agus measúnú á dhéanamh aige ar an ngearán maidir le sárú atá i gceist.  

Rinne an tOmbudsman moladh maidir le feabhsúchán chun aghaidh a thabhairt air sin, agus thathantaigh sí ar an gCoimisiún athbhreithniú a dhéanamh ar a chinnteoireacht maidir leis an ngearán um shárú faoi mhaoirseacht coimisinéara eile. Mar a shainaithin an tOmbudsman easnaimh nós imeachta sa chás freisin, rinne sí an dara moladh maidir le feabhsúchán chun cásanna comhchosúla a chosc amach anseo.

Dhún an tOmbudsman an fiosrúchán, ag iarraidh ar an gCoimisiún tuairisc a thabhairt ar na gníomhartha atá déanta aige chun aghaidh a thabhairt ar a cuid moltaí.