Uwagi wstępne

Panie Przewodniczący, Szanowni Panowie Posłowie, pragnę podziękować za możliwość wystąpienia na temat europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

Jestem przekonany, że inicjatywa obywatelska może i powinna wnieść istotny wkład we wzmocnienie pozycji obywateli europejskich.

Aby tak się stało, konieczne jest nie tylko mądre opracowanie przyszłego rozporządzenia, ale także jego właściwe stosowanie.

W związku z tym przedstawiłem swój wkład w konsultacje publiczne Komisji w sprawie inicjatywy obywatelskiej, w ramach których starałem się przewidzieć aspekty przyszłej roli Komisji, które mogą prowadzić do skarg. Następnie przedstawiłem sugestie, które zostały opracowane w celu promowania dobrej administracji przez Komisję, aby pomóc zapewnić powodzenie tego cennego nowego instrumentu dla obywateli.

To, co chciałbym zrobić dziś wieczorem, to wyjaśnić Panu kwestie, które zidentyfikowałem, i pokrótce skomentować, w jaki sposób projekt rozporządzenia zaproponowany przez Komisję odnosi się do nich lub nie odnosi się do nich.

Kwestie

Moje uwagi dotyczyły następujących kwestii:

• rejestracja i dopuszczalność inicjatyw;
• ewentualne skargi dotyczące przejrzystości inicjatyw;
• terminy, które powinny mieć zastosowanie do Komisji; oraz
• nadzór nad reakcjami Komisji na inicjatywy.

Rejestracja i dopuszczalność inicjatyw

Rejestracja

Uważam, że rolą Komisji w procesie rejestracji powinno być ułatwienie obywatelom korzystania z prawa inicjatywy. Rejestracja inicjatyw nie powinna stać się przeszkodą biurokratyczną ani polityczną. Nie należy również stawiać Komisji w sytuacji, w której mogłaby zostać oskarżona o blokowanie lub faworyzowanie określonych inicjatyw.

Z tych powodów byłem zdania, że rozporządzenie nie powinno uzależniać dopuszczalności od rejestracji inicjatywy obywatelskiej.

Art. 4 ust. 3 i 4 proponowanego rozporządzenia zobowiązuje Komisję do odmowy rejestracji inicjatyw, które można racjonalnie uznać za niewłaściwe, ponieważ stanowią nadużycie lub są pozbawione wagi, lub które są w sposób oczywisty sprzeczne z wartością Unii.

Przepisy te wydają się wystarczająco rozsądne. W przypadku sporu dotyczącego ich wniosku organizator z pewnością będzie mógł zwrócić się do Rzecznika Praw Obywatelskich i może również skorzystać ze środka ochrony prawnej przed sądem, mimo że projekt rozporządzenia nie stanowi wyraźnie, że odmowa rejestracji miałaby formę decyzji skierowanej do organizatora.

Dopuszczalność

Jeżeli chodzi o dopuszczalność, można przewidzieć, że obywatele będą mogli zwrócić się do Komisji o opinię przed rejestracją inicjatywy, w momencie jej rejestracji lub podczas zbierania podpisów.

Zasugerowałem zatem, że Komisja będzie musiała zająć się kwestiami dopuszczalności na długo przed zbadaniem zakończonej inicjatywy i że byłoby pomocne zarówno dla obywateli, jak i dla samej Komisji, aby była ona zobowiązana do wydania opinii w sprawie dopuszczalności inicjatywy po jej rejestracji.

Takie podejście byłoby pomocne dla obywateli. Dla dobrych stosunków między Unią a jej obywatelami korzystne może być jedynie to, że organizatorzy inicjatywy nie będą musieli poświęcać czasu i wysiłku na zbieranie podpisów, jeżeli na wczesnym etapie otrzymają należycie uzasadnione informacje, że inicjatywa jest niedopuszczalna.

Zaproponowałem również, aby wspierała dobrą administrację, zapewniając Komisji jasne ramy do przedstawiania obywatelom swoich poglądów na temat dopuszczalności, ale nie dając Komisji uprawnień do zapobiegania postępowi inicjatywy, które posiadałaby, gdyby jej pozytywna decyzja w sprawie dopuszczalności była warunkiem rejestracji inicjatywy.

W art. 8 projektu rozporządzenia zobowiązano by organizatora do wystąpienia z wnioskiem o wydanie decyzji w sprawie dopuszczalności, gdy liczba podpisów osiągnie 300 000. Komisja będzie musiała podjąć decyzję w ciągu dwóch miesięcy.

Próg 300 000 jest oczywiście rozwiązaniem pośrednim, co może doprowadzić Komisję do rozczarowania dość dużej liczby sygnatariuszy, jeśli ich inicjatywa zostanie odrzucona ze względu na dopuszczalność.

W art. 8 wyraźnie zobowiązano Komisję do działania w drodze decyzji, co oznacza, że dostępne środki odwoławcze obejmowałyby, w zależności od przypadku, skargi o stwierdzenie nieważności lub zaniechanie działania, a także skargi do Rzecznika Praw Obywatelskich na podstawie art. 228 TFUE.

W brzmieniu art. 8 nie wydaje się uniemożliwiać organizatorowi zwrócenia się do Komisji o opinię na temat dopuszczalności na wcześniejszym etapie. Każdy taki wniosek musiałby oczywiście zostać rozpatrzony zgodnie z zasadami dobrej administracji.

Ewentualne skargi dotyczące przejrzystości inicjatyw

Oczywiście w interesie demokratycznej odpowiedzialności leży zapewnienie maksymalnej przejrzystości procesu inicjatywy obywatelskiej. Organizatorzy takich inicjatyw powinni udzielać informacji, w szczególności na temat organizacji finansujących i wspierających inicjatywę. Informacje te mogłyby zostać włączone do rejestru.

Oznacza to jednak również, że musi istnieć odpowiednio określona i przejrzysta procedura składania skarg, która może być stosowana w przypadku, gdy informacje przekazane przez organizatorów inicjatyw są kwestionowane przez osoby trzecie. Wydaje się właściwe, aby obywatele składali skargi do Komisji (jak ma to miejsce na przykład w przypadku rejestru przedstawicieli grup interesu).

Projekt rozporządzenia (art. 13) zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, aby organizatorzy ponosili odpowiedzialność cywilną lub karną m.in. za fałszywe oświadczenia. Wątpię jednak, czy przepis ten uniemożliwi obywatelom zwracanie się do Komisji, jeśli uważają, że istnieje brak przejrzystości w odniesieniu do finansowania lub organizacji inicjatywy.

Oczywiście osoby, które składają skargę do Komisji i są niezadowolone ze sposobu, w jaki Komisja rozpatruje ich skargę, mogą następnie zwrócić się do Rzecznika Praw Obywatelskich ze skargą dotyczącą niewłaściwego administrowania przez Komisję.

Terminy, które powinny mieć zastosowanie do Komisji

Moja trzecia sugestia dotyczyła rozsądnego, ale ustalonego terminu, w którym Komisja powinna zbadać inicjatywę obywatelską i publicznie na nią zareagować.  Byłoby to w interesie dobrej administracji i dobrych stosunków z obywatelami.

Pragnę zauważyć, że rozporządzenie rzeczywiście przewiduje taki termin, zobowiązując Komisję do przedstawienia w terminie czterech miesięcy swoich wniosków dotyczących inicjatywy, ewentualnych działań, które zamierza podjąć, oraz powodów takiego działania.

Nadzór nad reakcjami Komisji na inicjatywy

Wreszcie dopuszczalność inicjatywy powinna moim zdaniem być rozpatrywana jako kwestia prawna. Na przykład proponowanie przepisów naruszających prawa podstawowe określone w Karcie praw podstawowych lub w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie wchodziłoby w zakres uprawnień Komisji. Inicjatywa wzywająca do przyjęcia przepisów, które naruszałyby prawa podstawowe, byłaby zatem niedopuszczalna.

Jak już wspomniałem, projekt rozporządzenia przewiduje decyzję w sprawie dopuszczalności, co oznacza wybór środka odwoławczego - Trybunału lub Rzecznika Praw Obywatelskich.

Wnioski merytoryczne Komisji dotyczące wniosku zawartego w inicjatywie mogą jednak dotyczyć głównie kwestii politycznych. Parlament Europejski, który bezpośrednio reprezentuje obywateli na szczeblu Unii, jest najlepiej przygotowany do nadzorowania Komisji w tym zakresie.

W celu ułatwienia skutecznego nadzoru nad Komisją zasugerowałem zatem, aby rozporządzenie zostało opracowane w taki sposób, aby w miarę możliwości Komisja przedstawiała swoje wnioski prawne dotyczące dopuszczalności oddzielnie od swoich wniosków politycznych dotyczących istoty inicjatywy.

Cieszę się, że projekt rozporządzenia w ten sposób rozdzielił te kwestie.  Ponadto art. 11 stanowi, że Komisja przedstawia swoje wnioski w publicznym komunikacie skierowanym nie tylko do organizatora, ale także do Parlamentu Europejskiego i Rady.

Parlament będzie zatem mógł sprawować nadzór polityczny nad decyzjami politycznymi Komisji dotyczącymi działań następczych w związku z ukończonymi inicjatywami.

Dziękuję za uwagę.