EBI-dag 2016 Presentatie van de Europese Ombudsman, Emily O'Reilly
Europees Economisch en Sociaal Comité, Brussel,
20 april 2016

Ik wil de organisatoren bedanken voor mijn derde bezoek aan de EBI-dag, georganiseerd door het Europees Economisch en Sociaal Comité. Dit is de 4e verjaardag van de activering van het EBI in april 2012, een maatregel die destijds door commissaris-vicevoorzitter Maros Sefcovic werd omschreven als potentieel baanbrekend.

Hij zei: “Deze nieuwe benadering van de Europese beleidsvorming zal naar mijn mening de Europese Unie nieuw leven inblazen, de Europese identiteit versterken en de broodnodige impuls geven aan de Europese politieke arena. We staan echt aan het begin van iets nieuws en spannends, dus laten we ervoor zorgen dat we deze kans ten volle benutten!”

Vier jaar later kunnen we in ieder geval de korte termijn uitkomst van dat optimisme beoordelen. Het is duidelijk dat het EBI nog niet aan de verwachtingen heeft voldaan en er zijn duidelijke uitingen van frustratie – zij het om verschillende redenen – geuit door de Commissie, het Parlement en aanhangers en activisten van het EBI.

In tal van verslagen wordt aanbevolen hoe van het EBI een waardevol instrument in het democratische leven van de EU kan worden gemaakt en er is algemene overeenstemming dat we nu een punt hebben bereikt waarop in wezen politieke beslissingen moeten worden genomen over de toekomst van het EBI.

Ik wil eerst iets zeggen over wat de existentiële crisis van het EBI zou kunnen worden genoemd. Critici van het feit dat het EBI tot op heden geen ingrijpende wetswijzigingen heeft doorgevoerd op elk gebied van het beleid en de bevoegdheid van de EU, hebben hun zorgen uitvoerig uiteengezet en voorstellen voor verbetering gedaan. Deze betreffen zowel logistieke als juridische kwesties, van de harmonisatie van de gegevensverzameling tot de wijze waarop de Commissie de EBI’s op het moment van registratie evalueert.

Sommige van deze kwesties kunnen in de rechtbanken worden verduidelijkt, maar zelfs uitgebreide rechterlijke uitspraken kunnen niet ingaan op wat misschien de sleutel is tot deze existentiële crisis en dat is de politiek ervan.

Vicevoorzitter Timmermans heeft herhaaldelijk gezegd dat EBI’s politiek moeten worden benaderd in plaats van strikt procedureel of juridisch, en recente opmerkingen van de Commissie over het EBI bevestigen dit.

In december werd in de notulen van een vergadering van het college van commissarissen verklaard: "... de leden betreurden het dat uit de ervaring tot nu toe is gebleken dat burgerinitiatieven niet altijd de Europese wetgeving of het Europese project vooruithelpen, maar in plaats daarvan zeer controversiële en emotioneel geladen kwesties met zich meebrachten die voor minderheden van groter belang waren dan voor de overgrote meerderheid van de EU-burgers en uiteindelijk euroscepticisme opriepen, ii) vroegen om een debat over de manier waarop deze situatie kan worden rechtgezet en iii) benadrukten dat de Commissie in de huidige Europese context rekening moet houden met de politieke gevolgen die dit mechanisme op langere termijn zou kunnen hebben."

Bepaalde EBI-voorstellen hebben inderdaad betrekking op politiek moeilijke kwesties, maar elk objectief overzicht van het soort kwesties dat tijdens dit proces aan de orde wordt gesteld, ongeacht de uitkomst, wijst op zorgen van burgers die aantoonbaar van groot belang zijn voor elke EU-burger.

Het gaat onder meer om de manier waarop we zullen worden verzorgd naarmate we ouder worden, hoe ons milieu wordt beschermd, hoe moet worden omgegaan met lidstaten die mogelijk de fundamentele waarden van onze Unie hebben geschonden, pluralisme van de media, dierenwelzijn, investeringen in onderwijs en het veiliger maken van onze wegen.

Zij vormen op zijn minst waardevolle wegwijzers voor de Commissie met betrekking tot de zorgen van de burgers en het is mijns inziens de taak van de Commissie om met de organisatoren van EBI’s samen te werken om manieren te vinden waarop deze zorgen zoveel mogelijk in het EBI-proces kunnen worden gegoten om positieve resultaten te bereiken.

De Commissie heeft gelijk dat sommige EBI's vragen om maatregelen die niet rechtstreeks op EU-niveau kunnen worden uitgevoerd, maar het is een begrijpelijke verwarring, met name in de lidstaten die het trojkaprogramma hebben meegemaakt. Hoewel de lidstaten over het algemeen als enige mogen beslissen welke begrotingsmaatregelen moeten worden genomen, ERVAREN de burgers bezuinigingen op de begrotingen voor gezondheidszorg en andere sociale bescherming als rechtstreeks gevolg van de betrokkenheid van de EU. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zij nu het bereik van de EU overschatten.

De Commissie kan alleen binnen de wet werken, maar de juridische interpretatie van de EBI-verordening verschilt. Dit kan uiteindelijk door de rechtbanken worden opgelost, maar de POLITIEKE houding van de Commissie ten opzichte van het EBI is ook van cruciaal belang en zij moet uitleggen wat de burgers uiteindelijk kunnen verwachten te bereiken.

Als de advocaten in de war zijn, hoe kan dan van de gewone burger worden verwacht dat hij complexe zaken uitwerkt?  En zelfs als de wet wordt verduidelijkt, kan de Commissie dan ook het soort politieke test verduidelijken dat in haar verklaring van december wordt geïmpliceerd?

Het belang dat burgers niet alleen het gevoel hebben dat ze een stem hebben, maar ook dat er naar hen wordt geluisterd en dat ze serieus worden genomen, was van cruciaal belang in mijn initiatiefonderzoek naar het EBI, met inbreng van EBI-organisatoren en andere groepen uit het maatschappelijk middenveld, en de standpunten van de Commissie.

Vorig jaar presenteerde ik de Commissie deze keer elf EBI-richtsnoeren.

Ik constateerde dat de Commissie een aantal positieve maatregelen had genomen, maar dat veel van de regels en procedures nog steeds administratieve en bureaucratische obstakels met zich meebrachten.

Ik heb de Commissie gevraagd duidelijker te zijn over de juridische redenen voor de afwijzing van een EBI in de ontvankelijkheidsfase en over de politieke keuzes die zij heeft gemaakt in haar reactie op een succesvol EBI om de perceptie van een willekeurig besluit te voorkomen.

Ik heb de Commissie gevraagd te zorgen voor inclusieve en transparante openbare debatten. De openbare hoorzitting in het Parlement is van bijzonder belang.

Ik merkte op dat sommige EU-burgers geen EBI kunnen ondertekenen, noch in hun eigen lidstaat, noch in de lidstaat waar zij wonen, en verzocht de Commissie dit aan te pakken.

Vorige maand heb ik de Commissie schriftelijk verzocht gevolg te geven aan haar antwoord. Ik erkende dat zij zich bewust is van de meeste, zo niet alle, problemen waarmee EBI-organisatoren worden geconfronteerd, maar plaatste vraagtekens bij haar bewering dat de EBI-procedure als geheel werkt, een verklaring die in strijd lijkt te zijn met haar negatievere opmerkingen van december.

Ondanks de positieve inspanningen van de Commissie en het Europe Direct-contactcentrum is er nog steeds frustratie over het advies dat aan EBI-organisatoren wordt gegeven over wat een EBI zou zijn dat binnen het mandaat van de Commissie valt.

Ik merk op dat de Commissie constitutionele zaken van het Europees Parlement in haar verslag over het EBI ^[1] de Commissie verzoekt te overwegen een onafhankelijk orgaan op te richten om EBI-organisatoren in de voorbereidingsfase van advies te voorzien, en ik moedig de Commissie aan dit te onderzoeken.

Organisatoren moeten de redenen voor een weigering van registratie begrijpen. Als er onvoldoende redenen worden gegeven, kan ik helpen bij het verkrijgen van meer uitgebreide uitleg.

De Commissie is van mening dat een wetgevingsvoorstel niet het enige criterium is dat het succes van een EBI bepaalt. Ik ben echter van mening dat de Commissie onvoldoende heeft uitgelegd wat dat betekent en hoe zij van plan is ervoor te zorgen dat EBI-organisatoren die geen 1 miljoen handtekeningen krijgen, nog steeds het gevoel kunnen hebben dat hun inspanningen het harde werk waard waren.

Ik vind het echter bemoedigend dat de Commissie van plan is om samen met het Europees Parlement na te gaan hoe de openbare hoorzitting kan worden verbeterd. Ik verwelkom ook haar toezegging om haar politieke keuzes beter toe te lichten in de formele reactie op een succesvol EBI.

Ik verwelkom ook haar inspanningen om de online verzamelsoftware te verbeteren en om bij de verdere ontwikkeling van het OBS rekening te houden met de behoeften van personen met een handicap.

Ik erken ook haar voortdurende inspanningen om de lidstaten aan te moedigen hun gegevensvereisten voor het verzamelen van handtekeningen te vereenvoudigen. Ik ben van plan dit onder de aandacht te brengen van mijn nationale tegenhangers in het Europees netwerk van ombudsmannen.

Ik ben ook blij dat de EBI-website van de Commissie de EBI-organisatoren informeert dat het Europees Economisch en Sociaal Comité kan helpen bij het gratis vertalen van de titel, het onderwerp en de doelstellingen van initiatieven in alle officiële EU-talen, met uitzondering van het Iers, zo lijkt het.

Tot slot verwelkom ik de verbeteringsmaatregelen die de Commissie binnen het bestaande rechtskader heeft genomen. Ik moedig zijn toezeggingen aan om verdere verbeteringen aan te brengen en ik moedig ook elke burger met een procedureel probleem met een EBI aan om zich tot mij te wenden voor hulp en een klacht in te dienen. 

Tot slot heeft de Commissie haar bezorgdheid geuit over de aanmoediging van euroscepsis via het EBI-proces. Euroscepticisme zal echter ook worden aangemoedigd als degenen die zich inzetten voor de verdragen van de Europese Unie, en die EBI's te goeder trouw organiseren, ze nooit in daadwerkelijke wetgeving zien omgezet. Zoals de Commissie zelf in haar notulen van december heeft opgemerkt, is een debat over dit alles, met open en eerlijke bijdragen van iedereen, en met name van de Commissie, op dit moment in de geschiedenis van het EBI zeer noodzakelijk.

Hartelijk dank