Εισαγωγή

Είμαι ευτυχής που έχω την ευκαιρία να απευθυνθώ σε ένα κοινό συναδέλφων αποφοίτων με την ευκαιρία του 27ου Ετήσιου Συνεδρίου του Fulbright Association που πραγματοποιείται εδώ στην Αθήνα.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω την κυρία Άντερσον που μου απηύθυνε μια πρόσκληση να είμαι εδώ σήμερα, και που μου έδωσε την ευκαιρία να ανανεώσω παλιές και να κάνω νέες φιλίες μέσα στον κόσμο του Fulbright.

Σημειώνω ότι ο σκοπός του συνεδρίου είναι να γιορτάσει το ήθος του Fulbright. Κατά τη γνώμη μου, αυτό το ήθος περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, μια δέσμευση για διεθνή κατανόηση, για δημόσια υπηρεσία και για την ενδυνάμωση των πολιτών.

Υπό την έννοια αυτή, θεωρώ απολύτως φυσικό ένας απόφοιτος του Fulbright να μπορεί να κατέχει τη θέση του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή, μια θέση αφιερωμένη στην προώθηση της ποιότητας της δημόσιας υπηρεσίας στις σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τους πολίτες της στα 25 κράτη μέλη.

Θεωρώ επίσης φυσικό ότι μια διάλεξη για τον Διαμεσολαβητή αποτελεί κατάλληλο θέμα για τους Fulbrighters.

Στη διάλεξή μου θα προσπαθήσω να καταδείξω τον τρόπο με τον οποίο ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής μπορεί να συμβάλει στην προώθηση της ποιότητας των δημόσιων υπηρεσιών στην ΕΕ λειτουργώντας ως «Φύλακας χρηστής διοίκησης» στην Ευρωπαϊκή Ένωση (σημείωση: κατ’ αναλογία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία είναι ο «θεματοφύλακας των Συνθηκών»).

Θα εξηγήσω τους διάφορους τρόπους με τους οποίους ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής όχι μόνο προσπαθεί να διασφαλίσει, αλλά και να προωθήσει τη χρηστή διοίκηση στα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δηλαδή τους αντιδραστικούς και προορατικούς ρόλους του Διαμεσολαβητή.

Επιτρέψτε μου επίσης να προσθέσω αμέσως ότι βλέπω τον Διαμεσολαβητή όχι μόνο ως ανεξάρτητο θεσμικό όργανο που ασκεί εξωτερικό έλεγχο επί της ευρωπαϊκής δημόσιας διοίκησης, αλλά και ως πολύτιμο πόρο για τους διαχειριστές του δημόσιου τομέα. Θεωρώ ότι πρόκειται για τον διττό ρόλο του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή.

Συνολικά, πιστεύω ότι αυτές οι πτυχές του θεσμού του Διαμεσολαβητή του επιτρέπουν να συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση της ποιότητας της διοίκησης και στην ενίσχυση του κράτους δικαίου και της δημοκρατίας στις σύγχρονες κοινωνίες.

Ο θεσμός του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή

Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής ιδρύθηκε με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, στο τμήμα της Συνθήκης ΕΚ που αφορά την ιθαγένεια της Ένωσης (άρθρο 21).

Ως εκ τούτου, η καταγγελία στον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή αποτελεί ένα από τα βασικά δικαιώματα που συνδέονται με τη Συνθήκη για την ιθαγένεια της Ένωσης.

Η ιδέα αυτή διατηρήθηκε και μάλιστα ενισχύθηκε στη Συνταγματική Συνθήκη, όπου το θεσμικό όργανο του Διαμεσολαβητή αναφέρεται τέσσερις φορές, και συγκεκριμένα 1) στον τίτλο για τα θεμελιώδη δικαιώματα και την ιθαγένεια της Ένωσης, 2) στον τίτλο για τη δημοκρατική ζωή της Ένωσης, 3) στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (μέρος ΙΙ της Συνθήκης) και, τέλος, 4) στις διατάξεις που διέπουν τα θεσμικά όργανα, ειδικότερα στο τμήμα για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Ο πρώτος Διαμεσολαβητής εξελέγη τον Ιούλιο του 1995 και άρχισε τις δραστηριότητές του τον Σεπτέμβριο του 1995, πράγμα που σημαίνει ότι το θεσμικό όργανο λειτουργεί εδώ και 9 χρόνια.

Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι η Συνθήκη ΕΚ εξουσιοδοτεί τον Διαμεσολαβητή να διερευνά καταγγελίες μόνο κατά θεσμικών οργάνων και οργανισμών της ΕΕ (με εξαίρεση τα δύο δικαστήρια στο πλαίσιο του δικαστικού τους ρόλου). Ως εκ τούτου, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής δεν είναι αρμόδιος να εξετάζει καταγγελίες κατά των εθνικών αρχών των κρατών μελών.

Ως εκ τούτου, και δεδομένου του τεράστιου όγκου καταγγελιών που έλαβα κατά των εθνικών διοικήσεων, συνεργάζομαι με τους ομολόγους μου και στα 25 κράτη μέλη μέσω του ευρωπαϊκού δικτύου διαμεσολαβητών. Το δίκτυο περιλαμβάνει επίσης διαμεσολαβητές στα υποψήφια κράτη και στην ευρύτερη περιοχή του Shengen, οι οποίοι φιλοξενούν περισσότερα από 90 γραφεία σε 30 χώρες.

Το δίκτυο διασφαλίζει ότι οι καταγγελίες απευθύνονται ταχέως στον αρμόδιο διαμεσολαβητή και ότι, αντιστρόφως, οι καταγγελίες που υποβάλλονται στους εθνικούς διαμεσολαβητές αλλά εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του εκτελεστικού διευθυντή διαβιβάζονται σε αυτόν. Διευκολύνει επίσης την ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τις βέλτιστες πρακτικές και τις εξελίξεις στο ευρωπαϊκό δίκαιο.

Αυτό γίνεται μέσω διαφόρων μέσων που έχουν αναπτυχθεί από το γραφείο μου, όπως το Ενημερωτικό Δελτίο των Ευρωπαίων Διαμεσολαβητών, η ηλεκτρονική εφημερίδα «Ombudsman Daily News», μια σύνοδος κορυφής «EU-OMB», όπου οι διαμεσολαβητές μπορούν να θέτουν ερωτήσεις και να λαμβάνουν πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης ενός συγκεκριμένου προβλήματος σε άλλα γραφεία διαμεσολαβητών, καθώς και η διοργάνωση των διετών διασκέψεων των Ευρωπαίων Διαμεσολαβητών, η επόμενη από τις οποίες θα πραγματοποιηθεί στη Χάγη το 2005.

Ο εκ των υστέρων ρόλος του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή

Η κύρια λειτουργία της Ευρωπαίας Διαμεσολαβήτριας είναι να διερευνά και να υποβάλλει εκθέσεις σχετικά με καταγγελίες για εικαζόμενες περιπτώσεις κακοδιοίκησης από τα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της ΕΕ. Αυτός είναι ο ρόλος αντίδρασης του Διαμεσολαβητή.

Από την έναρξη λειτουργίας του θεσμικού οργάνου τον Σεπτέμβριο του 1995, ο Διαμεσολαβητής έχει λάβει περισσότερες από 16 000 καταγγελίες. Το 2004, σημειώθηκε αύξηση κατά 67 % των καταγγελιών σε σύγκριση με το 2003, με αύξηση των παραδεκτών καταγγελιών κατά 67 %.

Σε αντίθεση με μια δικαστική απόφαση, οι αποφάσεις του Διαμεσολαβητή που περατώνουν υποθέσεις δεν είναι νομικά δεσμευτικές. Ωστόσο, αυτό δεν αποτελεί ενόχληση, διότι όπου το κράτος δικαίου και η δημοκρατία είναι ισχυρά, οι δημόσιες αρχές συνήθως ακολουθούν τις συστάσεις του Διαμεσολαβητή.

Από την άλλη πλευρά, σε σύγκριση με τις αυστηρές, σύνθετες, χρονοβόρες και δαπανηρές διαδικασίες ενώπιον των δικαστηρίων, η διαδικασία του Διαμεσολαβητή έχει το πλεονέκτημα ότι είναι ευέλικτη, ταχύτερη και δωρεάν για τον καταγγέλλοντα.

Επίσης, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής έχει τη δυνατότητα να καταλήξει σε λύσεις στις οποίες και τα δύο μέρη είναι ικανοποιημένα, μέσω του μηχανισμού φιλικών λύσεων, ενώ μεταξύ των μερών που αντιμετωπίζουν το ένα το άλλο στο δικαστήριο, θα υπάρχει πάντα ένας νικητής και ένας ηττημένος.

Αλλά ίσως η πιο σημαντική διαφορά μεταξύ του Διαμεσολαβητή και του δικαστηρίου είναι ότι ο Διαμεσολαβητής μπορεί να ενεργήσει με προορατικό τρόπο, ενώ ένα δικαστήριο μπορεί να παρέμβει σε μια υπόθεση μόνο όταν μια υπόθεση παραπέμπεται ενώπιόν του. Αυτό είναι ίσως το κύριο πλεονέκτημα του θεσμού του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή.

Ο προορατικός ρόλος του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή

Στην παρούσα ενότητα θα εξηγήσω τους διάφορους τρόπους με τους οποίους ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής διαδραμάτισε προορατικό ρόλο στην προώθηση της χρηστής διοίκησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ο Διαμεσολαβητής προώθησε ενεργά τη χρηστή διοίκηση 1) διεξάγοντας διάφορες αυτεπάγγελτες έρευνες, 2) υποβάλλοντας ουσιαστικές προτάσεις στους συντάκτες του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και 3) στους συντάκτες της Συνταγματικής Συνθήκης και 4) διοργανώνοντας εκστρατείες ενημέρωσης των πολιτών σχετικά με τα δικαιώματά τους και τον τρόπο χρήσης τους.

Έρευνες ιδίας πρωτοβουλίας

Η δυνατότητα του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή να διενεργεί έρευνες με δική του πρωτοβουλία είναι ίσως το σημαντικότερο και αποτελεσματικότερο προορατικό μέσο που έχει στη διάθεσή του.

Παρέχει πράγματι στον Διαμεσολαβητή την ελευθερία να κινήσει έρευνα που υπερβαίνει το πεδίο μιας μεμονωμένης καταγγελίας και να προσπαθήσει να επιτύχει σημαντικές αλλαγές στην επαναλαμβανόμενη και διαρθρωτική κακοδιοίκηση στα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της ΕΕ, οι οποίες τίθενται υπόψη του, για παράδειγμα μέσω πολυάριθμων καταγγελιών για το ίδιο θέμα.

Το μέσο αυτό - το οποίο είναι κυριολεκτικά προσαρμοσμένο στην «προώθηση» της χρηστής διοίκησης - θεσμοθετήθηκε σοφά με το άρθρο 195 της Συνθήκης ΕΚ, το οποίο προβλέπει ότι ο Διαμεσολαβητής διεξάγει έρευνες «(…) είτε με δική του πρωτοβουλία είτε βάσει καταγγελιών». Το άρθρο ΙΙΙ-237 της Συνταγματικής Συνθήκης επαναλαμβάνει την ίδια διάταξη.

Ορισμένα από τα κύρια επιτεύγματα και βελτιώσεις της Διαμεσολαβήτριας στη διοίκηση των θεσμικών οργάνων της ΕΕ επιτεύχθηκαν χάρη στην αυτεπάγγελτη έρευνα. Παρακάτω παραθέτω μερικά παραδείγματα από αυτά που θεωρώ ότι είναι μερικά από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα που επιτεύχθηκαν μέσω αυτής της λειτουργίας:

Πρόσβαση σε έγγραφα

Η πρώτη αυτεπάγγελτη έρευνα του Διαμεσολαβητή, η οποία ξεκίνησε μετά την παραλαβή πολυάριθμων καταγγελιών σχετικά με την πρόσβαση σε έγγραφα, είχε ως στόχο όλα τα θεσμικά όργανα και οι οργανισμοί της Κοινότητας να εγκρίνουν έναν κώδικα πρόσβασης στα έγγραφα, ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν ποιοι κανόνες ισχύουν όταν ζητούν πρόσβαση σε ένα έγγραφο.

Όλα τα θεσμικά όργανα και οι οργανισμοί έχουν εγκρίνει κώδικες κατόπιν σύστασης του Διαμεσολαβητή και οι κώδικες αυτοί εξακολουθούν να ισχύουν σήμερα, με εξαίρεση την Επιτροπή, το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο, για τα οποία εφαρμόζεται πλέον ο κανονισμός 1049/2001/ΕΚ σχετικά με την πρόσβαση στα έγγραφα.

Ο Ευρωπαϊκός Κώδικας Ορθής Διοικητικής Συμπεριφοράς

Σε μία από τις σημαντικότερες αυτεπάγγελτες έρευνές του, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής συνέστησε σε όλα τα κοινοτικά θεσμικά όργανα και οργανισμούς να υιοθετήσουν έναν κώδικα ορθής διοικητικής συμπεριφοράς, ο οποίος θα καθορίζει τις αρχές που πρέπει να τηρούν οι υπάλληλοι των κοινοτικών θεσμικών οργάνων στις σχέσεις τους με το κοινό.

Όλα τα κοινοτικά θεσμικά όργανα και οργανισμοί ακολούθησαν τη σύσταση του Διαμεσολαβητή και ενέκριναν τέτοιους κώδικες. Οι κώδικες αυτοί έλαβαν διάφορες μορφές και ορισμένοι από αυτούς συντάχθηκαν περισσότερο ως κατευθυντήριες γραμμές παρά ως νομικά δεσμευτικά έγγραφα. Προκειμένου να υπάρχουν ενιαίοι κανόνες για όλα τα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της Κοινότητας, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής υπέβαλε ειδική έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητώντας ένα ευρωπαϊκό διοικητικό δίκαιο που θα ισχύει εξίσου για όλα τα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς στις σχέσεις τους με τους πολίτες.

Σε ψήφισμα του Σεπτεμβρίου 2001, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε τον κώδικα που είχε καταρτίσει ο Διαμεσολαβητής, κάλεσε τον Διαμεσολαβητή να εφαρμόζει τον εν λόγω κώδικα στην καθημερινή του εργασία και κάλεσε επίσης την Επιτροπή να υποβάλει πρόταση για ευρωπαϊκό διοικητικό δίκαιο.

Ο Διαμεσολαβητής έχει δημοσιεύσει το κείμενο του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ορθής Διοικητικής Συμπεριφοράς με τη μορφή φυλλαδίου και το έχει διανείμει σε όλους τους ενδιαφερόμενους. Ορισμένοι διαμεσολαβητές στα νέα κράτη μέλη και στις υποψήφιες χώρες έχουν μεταφράσει τον κώδικα στις γλώσσες τους και τον χρησιμοποιούν ως πόρο για τη βελτίωση της ποιότητας της δημόσιας διοίκησης στις χώρες τους. Πρόσφατα επίσης, κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μου στην Ελλάδα, ο Έλληνας Υπουργός Εσωτερικών έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τον Κώδικα και ανακοίνωσε την πρόθεσή του να τον λάβει υπόψη κατά τη σύνταξη νομοθεσίας που περιλαμβάνει νέο Κώδικα για την ελληνική δημόσια διοίκηση.

Άλλα παραδείγματα επιτυχών ερευνών ιδίας πρωτοβουλίας

Ο Διαμεσολαβητής, αφού έλαβε αρκετές καταγγελίες σχετικά με το θέμα, ζήτησε από την Επιτροπή να εξασφαλίσει μεγαλύτερη διαφάνεια και να ενημερώσει καλύτερα τους καταγγέλλοντες κατά το διοικητικό στάδιο της διαδικασίας επί παραβάσει (άρθρο 226 της συνθήκης ΕΚ), την οποία κινεί η Επιτροπή όταν ένας πολίτης καταγγέλλει ότι ένα κράτος μέλος παραβιάζει το κοινοτικό δίκαιο. Σε συνέχεια αυτής της αυτεπάγγελτης έρευνας και των ερευνών σχετικά με μεταγενέστερες καταγγελίες, η Επιτροπή εξέδωσε τον Μάρτιο του 2002 «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή σχετικά με τις σχέσεις με τον καταγγέλλοντα όσον αφορά παραβάσεις του κοινοτικού δικαίου». Μετά την έρευνά μου και την ανωτέρω ανακοίνωση, διαπίστωσα σημαντική βελτίωση στην ενημέρωση των πολιτών που έχουν υποβάλει καταγγελίες για παραβίαση του δικαίου της ΕΕ. Αυτό εξηγεί επίσης γιατί έχουμε λάβει λιγότερες καταγγελίες από ό, τι στο παρελθόν για το θέμα αυτό.

Ο Διαμεσολαβητής ξεκίνησε επίσης αυτεπάγγελτη έρευνα σχετικά με τα προβλήματα που δημιουργεί η συστηματική καθυστέρηση πληρωμών από την Επιτροπή προς τους πιστωτές της. Αντιδρώντας στην έρευνα, η Επιτροπή έλαβε διάφορα μέτρα για την αποφυγή καθυστερήσεων στις πληρωμές στο μέλλον. Μετά την έρευνα αυτή, σημειώθηκε σημαντική μείωση του αριθμού των καταγγελιών σχετικά με καθυστερήσεις πληρωμών.

Στο τέλος του περασμένου έτους άνοιξα μια άλλη έρευνα ιδίας πρωτοβουλίας, συγκεκριμένα σχετικά με τα μέτρα που έχει λάβει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την ένταξη των ατόμων με αναπηρία. Η έρευνα αυτή εκκρεμεί ακόμη.

Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων

Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής παρακολούθησε εκ του σύνεγγυς την εξέλιξη του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων που διακηρύχθηκε στη Νίκαια τον Δεκέμβριο του 2000. Ως παρατηρητής στη Συνέλευση που είναι αρμόδια για τη σύνταξη του Χάρτη, υπό την προεδρία του Roman Herzog, ο Διαμεσολαβητής διαδραμάτισε προορατικό ρόλο στη σύνταξη του τελικού κειμένου.

Η πρωτοβουλία αυτή μπορεί κάλλιστα να αποτελέσει το καλύτερο παράδειγμα περίπτωσης στην οποία η προώθηση της χρηστής διοίκησης από τον Διαμεσολαβητή ήταν πιο αποτελεσματική, δεδομένου ότι οδήγησε στην επίσημη αναγνώριση του «δικαιώματος χρηστής διοίκησης».

Ο πρώτος Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής ζήτησε ο Χάρτης να περιλαμβάνει, εκτός από τα λεγόμενα «κλασικά» θεμελιώδη δικαιώματα, και τα δικαιώματα των πολιτών σε μια ανοικτή, υπεύθυνη και προσανατολισμένη στις υπηρεσίες διοίκηση. Ως αποτέλεσμα της παρούσας πρότασης, το άρθρο 41 του Χάρτη περιέχει το θεμελιώδες «δικαίωμα χρηστής διοίκησης», το οποίο προβλέπει ότι κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην αμερόληπτη, δίκαιη και εντός ευλόγου προθεσμίας εξέταση των υποθέσεών του από τα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης.

Ο Διαμεσολαβητής ήταν ένα από τα πρώτα θεσμικά όργανα που έκανε ρητή αναφορά στον Χάρτη και τον εφάρμοσε στις αποφάσεις του. Ανέφερε επίσης ότι η παράλειψη ενός κοινοτικού οργάνου ή οργανισμού να σεβαστεί τα δικαιώματα που περιέχονται στον Χάρτη συνιστά περίπτωση κακοδιοίκησης.

Θα ήθελα να αναφέρω ένα σημαντικό παράδειγμα όπου ο Διαμεσολαβητής εφάρμοσε τον Χάρτη. Αφορούσε την εφαρμογή ορίων ηλικίας στους γενικούς διαγωνισμούς που διοργανώνουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ. Σε συνέχεια προηγούμενης αυτεπάγγελτης έρευνας στην οποία ο Διαμεσολαβητής επέκρινε την πρακτική αυτή, τα κοινοτικά θεσμικά όργανα και οργανισμοί αύξησαν τα όρια ηλικίας για τη συμμετοχή σε διαγωνισμούς από 35 σε 45 έτη.

Τέλος, ο Διαμεσολαβητής ζήτησε από την Επιτροπή, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να καταργήσουν τα όρια ηλικίας στους διαγωνισμούς τους, παραπέμποντας στην αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω ηλικίας, η οποία περιλαμβάνεται όχι μόνο στο άρθρο 13 της Συνθήκης ΕΚ, αλλά πλέον και στο άρθρο 21 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Αντιδρώντας στην έρευνα, τόσο η Επιτροπή όσο και το Κοινοβούλιο ανακοίνωσαν τον Απρίλιο του 2002 ότι θα απαγορεύσουν τα όρια ηλικίας από όλους τους μελλοντικούς διαγωνισμούς με άμεση ισχύ και θα αντιταχθούν επίσης στη χρήση των ορίων ηλικίας στους διαγωνισμούς που διοργανώνει η EPSO.

Το Σύνταγμα

Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής διαδραμάτισε προορατικό ρόλο στη συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης, εστιάζοντας την προσοχή των συντακτών της Συνταγματικής Συνθήκης στους πολίτες και όχι μόνο στα μείζονα διαρθρωτικά ζητήματα που σχετίζονται με την κατανομή των εξουσιών μεταξύ και μεταξύ των διαφόρων θεσμικών οργάνων.

Όπως και στη Συνέλευση για τον Χάρτη, η Ευρωπαία Διαμεσολαβήτρια συμμετείχε ως παρατηρητής στη Συνέλευση για το Μέλλον της Ευρώπης. Θα ήθελα να περιγράψω σύντομα ποιες ήταν οι διάφορες συνεισφορές του.

Πρώτον, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής υποστήριξε ένθερμα την ενσωμάτωση του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στη μελλοντική Συνταγματική Συνθήκη. Από την ίδια τη διακήρυξη αυτού του Χάρτη, ο Διαμεσολαβητής έκρινε ότι θα πρέπει να είναι νομικά δεσμευτικός στο δίκαιο της ΕΕ. Αυτό αποτελεί πλέον πραγματικότητα, καθώς ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων εισάγεται ως μέρος ΙΙ στη Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης.

Δεύτερον, ο Διαμεσολαβητής ζήτησε το Σύνταγμα να προβλέπει νόμο για τη χρηστή διοίκηση (ή διοικητικό δίκαιο) που θα εφαρμόζεται σε όλα τα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης. Η έκκληση αυτή απαντήθηκε στο άρθρο ΙΙΙ-304 του Συντάγματος, το οποίο προβλέπει ότι «κατά την εκπλήρωση της αποστολής τους, τα θεσμικά και λοιπά όργανα και οι οργανισμοί της Ένωσης έχουν την υποστήριξη μιας ανοικτής, αποτελεσματικής και ανεξάρτητης ευρωπαϊκής διοίκησης» και ότι «(…) οι ευρωπαϊκοί νόμοι θεσπίζουν ειδικές διατάξεις για τον σκοπό αυτό». Ο Γενικός Γραμματέας της Επιτροπής ανέφερε το 2006 ως πιθανή ημερομηνία για να υποβάλει η Επιτροπή σχέδιο πρότασης διοικητικού νόμου.

Τέλος, τόσο ο προκάτοχός μου όσο και εγώ προτείναμε να συμπεριληφθεί στη Συνταγματική Συνθήκη ένα κεφάλαιο για τα ένδικα μέσα. Ένα τέτοιο κεφάλαιο θα έπρεπε να αποσαφηνίσει στους ευρωπαίους πολίτες τις δυνατότητες τόσο δικαστικής όσο και εξωδικαστικής προσφυγής όταν δεν γίνονται σεβαστά τα δικαιώματα που απορρέουν από το κοινοτικό δίκαιο. Εκτός από την ενημέρωση των πολιτών σχετικά με το δικαίωμά τους για πρόσβαση στα δικαστήρια, το κεφάλαιο θα έπρεπε να αναφέρει ότι οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να υποβάλλουν καταγγελία σε διαμεσολαβητή ή παρόμοιο φορέα σε κάθε κράτος μέλος σχετικά με τη μη τήρηση των ατομικών δικαιωμάτων βάσει του κοινοτικού δικαίου.

Όσον αφορά τα ένδικα μέσα, τα άρθρα Ι-28 και ΙΙ-47 απαντούν στην έκκληση του Διαμεσολαβητή προς το Σύνταγμα να ενημερώνει τους πολίτες για το δικαίωμά τους να προσφεύγουν σε εθνικό δικαστήριο. Το άρθρο I-28 απαιτεί από τα κράτη μέλη να προβλέπουν «δικαιώματα προσφυγής επαρκή για τη διασφάλιση αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας στους τομείς που καλύπτονται από το δίκαιο της Ένωσης» και το άρθρο II-47 προβλέπει ότι «κάθε πρόσωπο του οποίου παραβιάστηκαν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που διασφαλίζονται από το δίκαιο της Ένωσης έχει δικαίωμα πραγματικής προσφυγής ενώπιον δικαστηρίου (…)».

Ο ρόλος του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή κατοχυρώνεται επίσης έντονα στη Συνταγματική Συνθήκη, όπου, όπως επισημάνθηκε ανωτέρω, αναφέρεται τέσσερις φορές. Το άρθρο Ι-48 καθιστά ιδιαίτερα σαφές ότι ο Διαμεσολαβητής εκλέγεται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και δεν διορίζεται όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενο σχέδιο.

Δυστυχώς, ούτε η ίδια η Συνέλευση ούτε η Διακυβερνητική Διάσκεψη (ΔΚΔ) βρήκαν χρόνο να ενεργήσουν σχετικά με την άλλη πρόταση του Διαμεσολαβητή να συμπεριληφθεί στο Σύνταγμα αναφορά για τους πολίτες σε εξωδικαστικά μέσα έννομης προστασίας.

Ωστόσο, παραμένω πεπεισμένος ότι οι διαμεσολαβητές σε όλα τα επίπεδα μπορούν να διαδραματίσουν ζωτικό ρόλο στη διασφάλιση της πλήρους και ορθής εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης. Ως εκ τούτου, θα συνεχίσω να υπερασπίζομαι αυτήν την ιδέα.

Ενημέρωση των πολιτών για τα δικαιώματά τους

Μια πολύ σημαντική πτυχή του προορατικού ρόλου του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή είναι η διάδοση πληροφοριών στους πολίτες σχετικά με τα δικαιώματά τους και τον τρόπο άσκησής τους.

Από τότε που ανέλαβα τα καθήκοντά μου τον Απρίλιο του περασμένου έτους, έχω καταστήσει την ενημερωτική εκστρατεία μία από τις κορυφαίες προτεραιότητες της θητείας μου.

Ο Διαμεσολαβητής, ο οποίος εξακολουθεί να είναι ένα νέο θεσμικό όργανο 9 ετών, μπορεί φυσικά να είναι χρήσιμος για πιθανούς καταγγέλλοντες μόνο εάν γνωρίζουν την ύπαρξή του. Αποφάσισα, συνεπώς, να διαδώσω τα νέα σχετικά με το θεσμικό όργανο σε μια πολύ εντατική ενημερωτική περιοδεία μεταξύ Σεπτεμβρίου 2003 και Μαΐου 2004, έτσι ώστε όλοι οι πολίτες, ιδίως από τα 10 νέα κράτη μέλη, να έχουν πλήρη επίγνωση των δικαιωμάτων που συνδέονται με την ευρωπαϊκή ιθαγένεια, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος υποβολής καταγγελίας στον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή.

Αυτή η ενημερωτική περιοδεία, η οποία μέχρι τον επόμενο μήνα θα μου έχει επιτρέψει να επισκεφθώ και τα 25 κράτη μέλη συν δύο υποψήφιες χώρες, υπήρξε αρκετά αποτελεσματική, λαμβάνοντας υπόψη την απότομη αύξηση των καταγγελιών, ιδίως από τον Ιανουάριο του 2004.

Ταυτόχρονα με την ενημέρωση των δυνητικών καταγγελλόντων σχετικά με το θεσμικό όργανο, ενίσχυσα επίσης περαιτέρω τη συνεργασία μου με τους εθνικούς και περιφερειακούς διαμεσολαβητές στα κράτη μέλη.

Άλλες προορατικές πρωτοβουλίες

Εκτός από ορισμένες άλλες προορατικές πρωτοβουλίες, επιτεύχθηκαν ορισμένα άλλα συγκεκριμένα επιτεύγματα που αξίζει να αναφερθούν:

Η Επιτροπή συμφώνησε καταρχήν να καταβάλει αποζημιώσεις ex gratia σε εξαιρετικές περιστάσεις, δηλαδή όταν η κακοδιοίκηση δεν μπορεί πλέον να διορθωθεί.

Η Επιτροπή συμφώνησε να θεσπίσει νέα διαδικασία για την ενημέρωση των απορριφθέντων προσφερόντων σε διαδικασίες υποβολής προσφορών και να προβλέψει εύλογη καθυστέρηση πριν από την υπογραφή της σύμβασης, ώστε να προσβάλει την απόφαση μέσω δικαστικής διαδικασίας.

Τόσο η Επιτροπή όσο και το Κοινοβούλιο απάντησαν θετικά στην πρότασή μου για συντόμευση της προθεσμίας απάντησης στις καταγγελίες όσον αφορά την πρόσβαση σε έγγραφα.

Η Επιτροπή ανταποκρίθηκε θετικά στην πρόταση του Διαμεσολαβητή να επεκταθεί η παροχή πληροφοριών σχετικά με τον Διαμεσολαβητή στους αιτούντες και τους αποδέκτες επιχορηγήσεων και επιδοτήσεων.

Ο διττός ρόλος του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή

Ο Διαμεσολαβητής είναι καταρχάς ένα μέσο εξωτερικού ελέγχου επί των δημόσιων αρχών και, όσο αναγκαίοι και αν είναι οι έλεγχοι αυτοί, έχουν ορισμένες αρνητικές πτυχές.

Ο υποκείμενος τόνος μιας καταγγελίας είναι εξ ορισμού αρνητικός και, ως εκ τούτου, μπορεί να δημιουργήσει ορισμένες εντάσεις με τη διοίκηση, ιδίως όταν ο Διαμεσολαβητής θεωρεί τελικά ότι ο καταγγέλλων είχε δίκιο και διατυπώνει σύσταση για την επανόρθωση της πράξης κακοδιοίκησης.

Ωστόσο, εκτός από την άσκηση ελεγκτικής λειτουργίας, οι διαμεσολαβητές αποτελούν επίσης πολύτιμο πόρο για τους διαχειριστές του δημόσιου τομέα, ιδίως εκείνους που προσπαθούν να δημιουργήσουν ή να διατηρήσουν μια οργανωτική νοοτροπία που δίνει έμφαση στην εξυπηρέτηση των πολιτών και επικεντρώνεται στην ποιότητα των αποτελεσμάτων.

Οι καταγγελίες, για παράδειγμα, μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμη πηγή πληροφοριών για τη διοίκηση ενός μεγάλου οργανισμού. Επιτρέπουν στους διαχειριστές να εμβαθύνουν στις οργανώσεις τους, να επικεντρωθούν στην ποιότητα των αποτελεσμάτων από συγκεκριμένες μονάδες και να λάβουν διορθωτικά μέτρα όπου και εάν είναι απαραίτητο.

Εάν υπάρχουν ελλείψεις, η έρευνα του διαμεσολαβητή παρέχει στη διοίκηση τη δυνατότητα να τις διορθώσει και, κυρίως, να λάβει τα εύσημα για την ενέργεια αυτή.

Επιπλέον, η αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτίων της κακοδιοίκησης αποφέρει διπλό όφελος: όχι μόνο συμβάλλει στην αποφυγή μελλοντικών καταγγελιών, αλλά επιτρέπει επίσης στα θεσμικά όργανα να αυτοδιαχειρίζονται αποτελεσματικότερα και να επιτυγχάνουν καλύτερα αποτελέσματα, στο πλαίσιο της διαδικασίας που συμβάλλει άμεσα στη νομιμότητα.

Τέλος, ένα αρκετά υψηλό ποσοστό ερευνών του Διαμεσολαβητή δεν αποκαλύπτει κακοδιοίκηση. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι η έρευνα ήταν χάσιμο χρόνου και προσπάθειας, είτε για τον πολίτη είτε για τη διοίκηση.

Μια έρευνα παρέχει στη διοίκηση την ευκαιρία να εξηγήσει αποτελεσματικά στους πολίτες τι έχει κάνει και ο Διαμεσολαβητής μπορεί να βοηθήσει εν προκειμένω.

Για παράδειγμα, ένας καταγγέλλων απέστειλε πρόσφατα επιστολή με την οποία με ευχαριστούσε για μια απόφαση που τον βοήθησε να κατανοήσει και να αποδεχθεί τις ενέργειες της Επιτροπής στην υπόθεσή του, παρόλο που, κατά μία έννοια, είχε «χάσει» την υπόθεση, επειδή δεν διαπίστωσα κακοδιοίκηση.

Συμπέρασμα

Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής βρίσκεται στο ευρωπαϊκό τοπίο εδώ και 9 χρόνια.

Στην αρχή, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής ήταν ένα νέο και πολύ μικρό θεσμικό όργανο, με προσωπικό μικρότερο των 10 ατόμων, το οποίο πολλοί άνθρωποι στην ΕΕ δεν είχαν ακούσει ποτέ πριν. Σε αυτό το νέο «μικροσκοπικό» θεσμικό όργανο ανατέθηκε από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ το καθήκον να ελέγχει την κακοδιοίκηση σε μεγάλα και ισχυρά θεσμικά όργανα όπως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Επιτροπή και το Συμβούλιο, τα οποία απασχολούν χιλιάδες υπαλλήλους.

Φυσικά, ο Διαμεσολαβητής έπρεπε να αγωνιστεί για να αναγνωριστεί, ιδίως όταν οι απόψεις του σε ορισμένα ζητήματα ήταν αντίθετες με την κυβερνητική πολιτική ή πρακτική. Αυτό συνέβαινε τακτικά, καθώς ο πρώτος Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής προερχόταν από κράτος μέλος με μακρά παράδοση στη διαφάνεια και τον ανοικτό χαρακτήρα της διοίκησής του.

Ωστόσο, βάσει των αποφάσεών του, οι οποίες εξετάζονται πάντα προσεκτικά και λαμβάνουν υπόψη τη νομολογία των κοινοτικών δικαστηρίων, και βάσει της καλής συνεργασίας που αναπτύχθηκε με την πάροδο των ετών με όλα τα θεσμικά όργανα, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής κατόρθωσε ελάχιστα να κερδίσει τον σεβασμό ως θεσμικό όργανο της ΕΕ μεταξύ των άλλων, με καθήκον που κατοχυρώνεται πλέον στη Συνταγματική Συνθήκη.

Μόνο στη βάση της συνεργασίας με τα θεσμικά όργανα που ελέγχει μπορεί ο Διαμεσολαβητής να εδραιώσει περαιτέρω το θεσμικό όργανο και να επιτύχει θετικά αποτελέσματα για τους πολίτες που αποφασίζουν να απευθυνθούν σε αυτόν. Τελικά, ο Διαμεσολαβητής μπορεί να φέρει τον πολίτη πιο κοντά στην ΕΕ και να μειώσει το χάσμα, το οποίο πολύ συχνά υπάρχει μεταξύ των θεσμικών οργάνων και των πολιτών που εξυπηρετούν.

Θα ήθελα να πιστεύω ότι αυτοί είναι στόχοι που εγγράφονται αβίαστα μέσα στο ευρύτερο σύμπαν των αξιών που ενημερώνουν, μεταξύ άλλων, το ήθος Fulbright, το οποίο είναι το κεντρικό θέμα αυτού του συνεδρίου.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο είμαι ευγνώμων στους διοργανωτές που μου έδωσαν την ευκαιρία να μοιραστώ τις σκέψεις και τους στοχασμούς μου μαζί σας και

Σας ευχαριστούμε για την υπομονή και την προσοχή σας!