- PL Polski
Tłumaczenia maszynowe mogą zawierać błędy potencjalnie zmniejszające zrozumiałość i dokładność; Rzecznik Praw Obywatelskich nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek rozbieżności. Aby uzyskać najbardziej wiarygodne informacje i pewność prawną, należy zapoznać się z następującymi informacjami wersja źródłowa na angielski, do której odnośnik znajduje się powyżej.
Więcej informacji można znaleźć w naszej polityce językowej i tłumaczeniowej.
Utrzymanie niezależności instytucji rzecznika praw obywatelskich
Przemówienie - Mówca Teresa Anjinho - Miasto Nikozja - Kraj Cypr - Data Czwartek | 12 listopada 2026
Główne wystąpienie Europejskiej Rzecznik Praw Obywatelskich Teresy Anjinho podczas dyskusji przy okrągłym stole na temat zagrożonych instytucji rzecznika praw obywatelskich podczas konferencji regionalnej w Nikozji na Cyprze
Drodzy koledzy, drodzy przyjaciele,
Bardzo inspirujące było wysłuchanie dyskusji na tej konferencji i cieszę się, że mogę dołączyć do was w tych ważnych refleksjach.
Spotykamy się w czasie, gdy wstrząsy geopolityczne, presja gospodarcza i zmiany cyfrowe zmieniają nasze społeczeństwa i zmuszają rządzących do szybkiego dostosowania się.
W tym duchu szybko dostosowałem również moje uwagi – niektóre z nich bardzo późno zeszłej nocy. Tak więc, jeśli w pewnym momencie się zatrzymam, to nie dla dramatycznego efektu – po prostu próbuję rozszyfrować własne pismo.
Takie czasy przypominają nam bardziej niż kiedykolwiek, dlaczego nasza rola ma znaczenie: zachować demokrację i stać na straży praw obywateli.
Wszyscy podzielamy proste przekonanie: władza publiczna musi być sprawowana sprawiedliwie, przejrzyście i w służbie ludu. Ale wiemy również, że możemy nadać temu przekonaniu prawdziwe znaczenie tylko wtedy, gdy jesteśmy w pełni niezależni.
Dlatego dzisiaj chcę zastanowić się nad trzema kwestiami: w jaki sposób można podważyć naszą niezależność, jak możemy ją zachować i jak możemy współpracować – we wszystkich naszych sieciach, w tym w europejskiej sieci rzeczników praw obywatelskich, którą mam przywilej koordynować – tak aby nasz wspólny głos pozostał silny i jasny.
Zacznijmy od tego, dlaczego niezależność jest tak ważna.
To właśnie sprawia, że nasza praca jest wiarygodna i zachęca ludzi do zaufania nam. Dzięki temu nasze wnioski będą zgodne z dowodami, prawem i zasadami dobrej administracji, a nie z preferencjami osób, które kontrolujemy.
A ponieważ jesteśmy istotną częścią mechanizmów kontroli i równowagi zdrowej demokracji, nasza niezależność nie jest po prostu kwestią instytucjonalną. Ma to zasadnicze znaczenie dla samej demokracji.
Jak bezpieczna jest ta niezależność w praktyce? Niezależność może być podważana na wiele sposobów – i nie zawsze poprzez bezpośrednią ingerencję polityczną.
Czasami presja ma charakter finansowy lub operacyjny. W jaki sposób można zachować niezależność, jeśli biuro jest poważnie niedofinansowane? W jaki sposób można wypełniać mandat rozszerzający bez niezbędnego personelu i wiedzy fachowej? W jaki sposób zapewnić ciągłość, gdy powołanie następcy jest opóźnione?
Sprawozdania Komisji Europejskiej na temat praworządności dokumentują niektóre z tych presji w UE: cięcia budżetowe, odrzucanie uzasadnionych wniosków o dodatkowe zasoby, szersze mandaty bez odpowiednich środków oraz opóźnienia w mianowaniu nowych rzeczników po zakończeniu mandatu – i wiem, że wielu z was, daleko poza UE, uznaje je zbyt dobrze.
W innych przypadkach presja jest bardziej bezpośrednia. Niektórzy koledzy znaleźli się pod presją, by bronić praw człowieka. Inni spotykają się z rządami niechętnymi do zaakceptowania kontroli lub zaleceń, które kwestionują ustalone praktyki.
I jest jeszcze jeden wymiar, którego nie powinniśmy pomijać: jak postrzegana jest nasza niezależność. Musimy pozostać bezstronni, nawet jeśli naturalnie współczujemy skarżącym. Musimy napędzać pozytywne zmiany, nie będąc postrzeganymi jako aktorzy polityczni lub aktywiści. Musimy być przygotowani do obrony legitymacji naszej pracy, gdy jest ona publicznie kwestionowana.
Presja ta może przybierać różne formy, w zależności od uwarunkowań krajowych i ustaleń instytucjonalnych. Ujawniają one jednak wspólną podatność na zagrożenia, a tym samym wspólną przyczynę.
Więc, co możemy zrobić?
Na początek potrzebujemy silnych gwarancji instytucjonalnych: jasnych gwarancji prawnych, przejrzystych procedur mianowania, bezpiecznych mandatów, odpowiednich i przewidywalnych zasobów oraz uprawnień niezbędnych do skutecznego wykonywania naszej pracy.
Jednak same gwarancje prawne nie wystarczą.
Niezależność jest również czymś, co budujemy i demonstrujemy każdego dnia dzięki jakości i wiarygodności naszej pracy.
Wymaga to od nas, abyśmy byli rygorystyczni w naszych dochodzeniach, konsekwentni w naszym rozumowaniu, przejrzysti w naszych procedurach i uczciwi w naszych kontaktach z organami publicznymi. Wymaga to od nas jasnego wyjaśnienia naszych ustaleń, w tym wtedy, gdy są one trudne lub niepopularne.
Musimy również ponosić odpowiedzialność. Niezależność nie oznacza bycia poza kontrolą. Wręcz przeciwnie, otwartość na nasze metody, decyzje i wyniki wzmacnia naszą legitymację.
Ale jest jeszcze jedna kwestia, którą chcę podkreślić: żaden rzecznik praw obywatelskich nie powinien bronić swojej niezależności w pojedynkę. Regionalnie za pośrednictwem AOM, globalnie za pośrednictwem IOI, w całej UE za pośrednictwem ENO. Każda z naszych sieci ma swoją własną historię, własną geografię i swoje mocne strony. Żaden z nich nie jest substytutem innych; razem tworzą sieć solidarności, której żadna instytucja nie mogłaby splatać sama.
Pochwalam decyzję o umieszczeniu współpracy i solidarności między naszymi instytucjami w programie tej konferencji – i dziękuję AOM, również naszemu gospodarzowi, za tak wierne ucieleśnienie tego ducha w całym regionie Morza Śródziemnego. Region, w którym spotyka się tak wiele naszych wyzwań.
Pozwól mi mówić o sieci, którą znam od wewnątrz. Robię to nie po to, by traktować to jako wzór, ale by dzielić się jednym doświadczeniem z wieloma – w nadziei, że będzie ono współbrzmiało z waszymi i że wasze może wzbogacić nasze.
Jako koordynator ENO – z którego jestem niezmiernie dumny – pragnę wyrazić uznanie dla tego, co zbudowaliśmy w ciągu ostatnich trzydziestu lat.
Kilka tygodni temu, dzięki wkładowi biur ENO w całej UE, opublikowaliśmy sprawozdanie z okazji 30-lecia naszej działalności.
Pokazuje to, że pomimo różnych rozmiarów i mandatów prawo UE jest wspólnym wątkiem, który nas łączy.
Zbudowaliśmy wspólnotę wiedzy fachowej, doświadczenia i wspólnych wartości. Uważam, że w ramach ENO powinniśmy teraz w większym stopniu korzystać z tej społeczności. Widzę co najmniej trzy sposoby i podejrzewam, że wielu z was, nawet w innych sieciach, zadaje te same pytania.
Po pierwsze, powinniśmy uczynić z ENO silniejsze forum ochrony niezależności instytucjonalnej.
W oparciu o naszą wymianę poglądów na konferencji ENO w Brukseli w listopadzie ubiegłego roku moglibyśmy opracować bardziej systematyczne podejście do wzajemnego wsparcia: wczesny dialog, gdy jedna z naszych instytucji znajdzie się pod presją; przestrzeń do wymiany doświadczeń, identyfikowania pojawiających się zagrożeń i omawiania najlepszych sposobów reagowania; oraz wymiany informacji na temat procedur mianowania, ustaleń budżetowych, gwarancji prawnych i praktycznych wyzwań związanych z nadmierną ingerencją.
W stosownych przypadkach moglibyśmy zaoferować zbiorowe wsparcie, gdy kwestionowana jest niezależność instytucji członkowskiej – poprzez oświadczenia, dialog z odpowiednimi organami europejskimi lub inne formy solidarności.
Chciałbym, abyśmy pomyśleli o ENO jako o systemie wczesnego ostrzegania i wzajemnego wsparcia.
Po drugie, moglibyśmy również bardziej systematycznie wykorzystywać ENO do praktycznej współpracy.
Już dostarczamy.
W tym roku rozpoczęliśmy dwa nowe wspólne dochodzenia. Jeden dotyczący unijnego systemu ostrzegania o bezpieczeństwie żywności, a drugi, prowadzony przez słoweńskiego Rzecznika Praw Obywatelskich, poświęcony unijnemu prawu o klimacie.
Istnieje jednak większy potencjał do zbadania: dzielenie się metodami dochodzeniowymi, wiedzą fachową i szkoleniami; rozwijanie wymiany między naszymi pracownikami; oraz określenie kwestii, w przypadku których skoordynowana praca mogłaby przynieść lepsze rezultaty niż działania indywidualne.
To również wzmacnia niezależność. Im więcej dzielimy się wiedzą fachową, tym silniejsze stają się nasze instytucje i tym lepiej jesteśmy przygotowani do kontrolowania administracji prowadzących działalność transgraniczną.
Po trzecie, powinniśmy wypracować silniejszy zbiorowy głos.
Istnieją instytucje europejskie i międzynarodowe, które odgrywają ważną rolę w ochronie niezależności instytucji rzecznika praw obywatelskich, w tym Komisja Wenecka.
Powinniśmy lepiej wykorzystywać te relacje i mówić jednym głosem, gdy stawką są wspólne zasady – również w porozumieniu z IOI lub, w stosownych przypadkach, AOM.
ENO może również lepiej wyeksponować wyzwania stojące przed poszczególnymi członkami i włączyć ich do europejskiej debaty na temat demokracji i praworządności.
Nie oznacza to jednak, że wszyscy powinniśmy mówić dokładnie w ten sam sposób. Nasza siła tkwi właśnie w naszej różnorodności. Ale jeśli chodzi o fundamentalne znaczenie niezależności, powinniśmy być w stanie stanąć razem.
Najwyraźniej nadszedł czas, aby myśleć o naszych sieciach bardziej strategicznie: społeczności, która może wzmocnić każdą z naszych instytucji, wzmocnić nasze wpływy i zaoferować tarczę ochronną każdemu biuru znajdującemu się w trudnej sytuacji.
Nic z tego nie należy tylko do jednej sieci. Presja, przed którą stoimy, nie zna granic i nasza solidarność również nie powinna istnieć. Z zadowoleniem przyjąłbym bliższą wymianę informacji między ENO, AOM i naszymi partnerami spoza Europy, abyśmy uczyli się od siebie nawzajem, a nie równolegle.
Niech to będzie rajdowe wezwanie – dla każdej z reprezentowanych tu sieci i dla nas wszystkich, którzy podzielamy to wezwanie.
Mówiłem już wcześniej, że rzecznicy praw obywatelskich są na sercu optymistami. W przeciwnym razie nie bylibyśmy w stanie wykonywać swojej pracy. Wierzymy w społeczeństwo, w którym ludzie mogą oczekiwać, że władza będzie sprawowana sprawiedliwie, że ich skargi będą traktowane poważnie, a instytucje zostaną pociągnięte do odpowiedzialności.
Nasza niezależność służy temu przekonaniu. Wzmacniając ją, wzmacniamy wiarygodność instytucji demokratycznych. Współpracując ponad granicami i wspierając się nawzajem, zwiększamy spójność i skuteczność ochrony praw.
Potrzebujemy siebie nawzajem bardziej niż kiedykolwiek: wzmocnić naszą rolę w obronie demokratycznych rządów, chronić niezależność, która umożliwia naszą pracę, oraz czerpać siłę z naszej zbiorowej odporności – tu, w basenie Morza Śródziemnego, w całej Europie i poza nią.
Cypr jest domem dla drzew oliwnych, które stały przez wieki, poprzez susze, burze i zmieniające się czasy. Głębokie korzenie, siła pacjenta i symbol pokoju: odpowiedni opis tego, czym powinna być instytucja rzecznika praw obywatelskich.
Dziękuję.