Goedemiddag Peter, goedemiddagvrienden en collega’s en bedankt voor de uitnodiging om u toe te spreken over het thema “Justitie voor iedereen”, een thema dat uiteraard relevant is voor ombudsmannen, maar nog relevanter nu we de gevolgen van de pandemie blijven ervaren.

Nadenkend over dit thema in de aanloop naar dit evenement, herinnerde ik me hoe ik enkele maanden geleden, tijdens een wandeling, op een opgedroogde rivierbedding was gekomen. Op een gegeven moment moet de rivier er prachtig hebben uitgezien, maar het verdwijnen van het water onthulde nu wat eronder lag, afgedankte huishoudelijke voorwerpen, fietsframes, afval van elke beschrijving, allemaal nu als waardeloos beschouwd, ontdaan van waarde, daar ongezien liggend totdat het water was teruggetrokken.

Ik ben er zeker van dat wij allemaal op deze conferentie moeite hebben gehad om ons begrip van de pandemie op een voor ons als particulieren en als ombudsmannen zinvolle manier vorm te geven. Op dit punt in zijn traject doet het me denken aan die rivierbedding. De pandemie heeft niet alleen levens en bestaansmiddelen weggenomen, maar ook veel onthuld van wat er eigenlijk onder het sociale oppervlak van ons leven ligt. Met brutale eerlijkheid liet het ons zien wat en wie wordt gewaardeerd en wie en wat wordt weggegooid.

In goede tijden, toen de rivieren vol waren, was veel ondoorzichtig. De realiteit van ongelijkheden tussen ras, geslacht, gezondheid en inkomensstatus was er en was vaak in het volle zicht, maar die realiteit kon nog steeds aan de randen worden vervaagd door ontkenning, door politieke draai, door de eenvoudige afleiding van ons drukke leven vóór de pandemie.

En toen stopte de wereld.  En in de paniek die volgde trokken de wateren zich terug en werd het weggooien van vergeten en gemarginaliseerde mensen geïntensiveerd.

Oudere mensen werden achtergelaten zonder de nodige bescherming, vaak stervend in verpleeghuizen als gevolg daarvan, gevangenen vaak naar de achterkant van de wachtrij voor mededogen geduwd. Migranten werden nog steeds ondergebracht in accommodaties die de dodelijke kracht van het virus vergrootten. Armere kinderen vielen achter in virtuele scholen, terwijl armere werknemers werden blootgesteld op werkplekken die degenen ondersteunden die zich veilig konden terugtrekken naar hun huizen.

De cijfers en rapporten die deze toename van ongelijkheid benadrukken, zijn grimmig.

In de EU kan 74 % van de best betaalde werknemers thuis werken, tegenover slechts 3 % van de laagst betaalde werknemers.

De COVID-19-sterfte in de meest behoeftige 10 % van de gebieden in Engeland is twee keer zo hoog als die in de minst behoeftige 10 %. Soortgelijke trends zijn gemeld in Frankrijk, Brazilië, Nepal, Spanje en India.

Zwarte en Aziatische mensen in het Verenigd Koninkrijk en de VS bleken veel vatbaarder te zijn voor het virus, een fenomeen dat een scherp licht werpt op het probleem van gezondheidsonrechtvaardigheid waarbij mensen ziek worden door systemen die sociale factoren in staat stellen de gezondheidsresultaten te beïnvloeden.

In Europa hebben Romagemeenschappen geen veilige huizen, waardoor quarantaine onmogelijk is en ze het risico lopen besmet te raken. Dertig procent van de Roma heeft geen toegang tot leidingwater en 80 procent woont in dichtbevolkte wijken en overvolle woningen.

Intiem geweld, het misbruik van voornamelijk vrouwen door hun partners, versnelde zo snel dat de WHO zich genoodzaakt voelde om er binnen enkele maanden na het begin van de pandemie verslag over uit te brengen.

De wonderbaarlijke komst van vaccins, amper een jaar na het begin van de pandemie, onthulde meer van die uitgedroogde rivierbedding. Terwijl ik dit begin mei schrijf, hebben tien van de rijkste landen ter wereld 75% van de vaccins ontvangen. Volgens de huidige trends bereiken arme landen pas in 2024 massavaccinatie.

De wereld is dankbaar voor het ongekende niveau van wetenschappelijke samenwerking en van private, publieke en filantropische financiering die deze vaccins heeft geproduceerd.

We mogen echter niet vergeten dat de drie belangrijkste armoedegerelateerde ziekten tuberculose, malaria en hiv/aids nog niet de magische kogel hebben gevonden die ze mogelijk ook zou kunnen uitroeien.

In de afgelopen weken zijn vooral de scènes uit India ondraaglijk geweest in hun horror en in hun verdriet. Terwijl rijke landen de relatieve verdiensten van uitstekende vaccins overwegen, smeken en ruilen onze armere buren om zuurstof en kunnen ze nauwelijks hun doden begraven.

De afgelopen weken hebben ook de VS en de EU gediscussieerd over de voordelen van het opschorten van intellectuele-eigendomsrechten voor vaccins. De voor- en nadelen zijn complex, de betrokken belangen zijn moeilijk te ontwarren, maar zelfs nu het debat over de stroom van vaccins ongehinderd doorgaat in zowel de EU als de VS, heeft de EU onlangs 2 miljard doses van het Pfizer-vaccin besteld om tegemoet te komen aan de behoefte aan boostershots voor haar burgers.

Jullie zijn allemaal getuige geweest van de politiek van de pandemie en ik zeg politiek omdat een groot deel van het traject van de pandemie precies door de politiek is geïnformeerd.

In de EU, net als in de rest van de wereld, hebben we goede politieke instincten en acties zien concurreren met de niet zo goede. Er waren

moedige maatregelen om in te stemmen met een hoog niveau van financiering om de lidstaten te ondersteunen bij het herstellen van de gevolgen van de pandemie en om de instincten van sommige lidstaten te beteugelen om het alleen te doen als het gaat om de aankoop van vaccins. Bovendien hebben de EU EXPORTS-vaccins, terwijl de VS en het VK tot op heden nauwelijks hebben geëxporteerd.

Er is nu een gerechtvaardigde morele druk op de EU om nog meer te doen om vaccins over de hele wereld te verspreiden en haar rijkste bondgenoten aan te moedigen hetzelfde te doen.

De Unie heeft soms moeite om de waarden die zijn verankerd in haar verdragen en in het Handvest van de grondrechten tot leven te brengen, maar de pandemie biedt haar de kans om wereldwijd moreel leiderschap te tonen en haar zachte macht buiten haar eigen grenzen te laten gelden.

Jullie hebben allemaal binnen jullie respectieve mandaten geprobeerd niet alleen een licht te werpen op ongelijkheden die door de pandemie in scherpe opluchting zijn gebracht, maar ook om jullie overheden aan te moedigen actie te ondernemen om ze te overwinnen. Terwijl we ons werk doen en proberen onze rol te spelen bij het verzachten van de ergste gevolgen van de pandemie, zijn we ons nog meer bewust geworden van de manier waarop politiek en cultuur zo'n enorme rol hebben gespeeld in het traject van deze crisis. Armoede en uitsluiting ja rijden de ziekte, maar ze zijn niet de enige determinanten.

Schrijven in de Financial Times in februari van dit jaar, de wetenschap schrijver en filosoof Yuri Noah Hariri zei:

“Epidemieën zijn niet langer oncontroleerbare natuurkrachten. De wetenschap heeft er een beheersbare uitdaging van gemaakt. Waarom is er dan zoveel dood en lijden geweest? Wegens slechte politieke beslissingen."

In sommige landen werd het virus geen gezondheidsprobleem dat moest worden opgelost, maar eerder een extra, levensverloochenend, giftig ingrediënt in de zogenaamde cultuuroorlogen. In de Verenigde Staten is het dragen van een masker

de eenvoudigste van de fundamentele gezondheidsmaatregelen – werd een embleem van politieke trouw.

Sommige leiders kozen ervoor om de gevaren van het virus af te wijzen om een verwrongen mannelijkheid te bevestigen of om autoritaire macht te tonen.

Evenzo moesten lockdowns, quarantaine, testen, grenssluitingen, elk van deze kwesties eerst door het specifieke politieke en culturele prisma van een land gaan voordat beslissingen werden genomen over het al dan niet opleggen ervan.

Na de wetenschap bleek dat het niet de neutrale daad was die we ons naïef hadden voorgesteld.

Maar er moeten ook vragen worden gesteld aan de volksgezondheidsautoriteiten. Waarom duurde het bijvoorbeeld zo lang voordat zelfs de WHO inzag dat COVID-19 zich via kleine aerosolen verspreidde, terwijl de snelle verspreiding ervan duidelijk suggereerde dat dit het geval moest zijn?

Waarom was er zo'n terughoudendheid onder toonaangevende ziektebestrijdingscentra, waaronder het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding, om het gebruik van gezichtsmaskers aan te bevelen?

Deze pandemie heeft ons bewust gemaakt van de menselijke factoren die zelfs de wetenschap informeren. Het heeft ook de vele en complexe factoren blootgelegd die tot het ontstaan van ongelijkheden leiden, juist door te observeren hoe die ongelijkheden worden vergroot en zich voordoen tijdens een pandemie.

Het virus kan de moordenaar zijn, maar politieke en administratieve beslissingen hebben, zoals ik hierboven heb opgemerkt, het pad beïnvloed dat het heeft genomen.

Ik benijd niemand die belast is met het nemen van die beslissingen, met het afwegen van meerdere behoeften, meerdere druk, meerdere belangen

maar wanneer het stof is neergedaald, wanneer deze pandemie zich terugtrekt tot een punt waarop we allemaal een redelijk normaal leven kunnen hervatten, is het belangrijk dat die besluitvorming wordt onderzocht en ik denk dat deze ombudsmannengemeenschap een cruciale rol zou kunnen spelen bij dat onderzoek.

De pandemie heeft laboratoriumomstandigheden geschapen voor het gedetailleerde onderzoek van administratieve maatregelen en dat speelt uiteraard in op onze sterke punten en op onze fundamentele verplichtingen als ombudsmannen.

Niet elke Ombudsman heeft de bevoegdheid om eigen initiatief te nemen, maar ik zou willen voorstellen dat het eenvoudig samenstellen en analyseren van COVID-19-gerelateerde klachten een vergelijkbaar resultaat zou kunnen opleveren.

Als Europese Ombudsman voerde ik een groot onderzoek uit naar het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding, waarbij ik conclusies trok over de lacunes in zijn capaciteit om het effectieve agentschap te zijn dat zijn naam impliceert, en suggesties deed aan de EU-wetgevers over wat er moet worden gedaan om het een robuust agentschap te maken.

Ik heb ook transparantie in de EU-besluitvorming tijdens de pandemie bevorderd en aangemoedigd. Het vertrouwen van de burger, zo heb ik betoogd, is geen abstracte entiteit, maar een concreet en vitaal instrument in de wapenrusting van elke regering die het virus probeert te bestrijden.

Collega's, dit is en blijft een uitdagende tijd voor ons allemaal, voor onze families, voor onze gemeenschappen en voor de mensen die we proberen te dienen. Maar het is een tijd die ons ook de mogelijkheid biedt om de waarde van onze unieke instelling te demonstreren en te bewijzen door te helpen de weg te wijzen naar een positievere en humanere nasleep van de pandemie.

Zoals de Indiase schrijver Arundhati Roy heeft geschreven;

“Van oudsher hebben pandemieën mensen gedwongen om met het verleden te breken en zich hun wereld opnieuw voor te stellen. Deze is niet anders. Het is een portaal, een toegangspoort tussen de ene wereld en de volgende”.

Ik hoop dat we individueel en collectief kunnen helpen om onze wereld opnieuw in te beelden, om door dat portaal te stappen naar een plek die beschermt en niet weggooit, naar een plek die net zo mooi is onder de oppervlakte als boven.

Tot slot wil ik Peter Tyndall en alle leden van de IOI-raad en hun teams bedanken en feliciteren met het belangrijke werk dat zij gedurende deze periode hebben verricht, met name bij het organiseren van deze wereldwijde conferentie. Ik kijk uit naar de discussie van vanmiddag en ik dank u voor uw aandacht.