Καλησπέρα σας.

Σας ευχαριστώ που με καλέσατε να μιλήσω στη γενική σας συνέλευση σήμερα.

Αποστολή μου ως Ευρωπαίας Διαμεσολαβήτριας είναι η προώθηση της χρηστής διοίκησης στα θεσμικά και λοιπά όργανα και τους οργανισμούς της ΕΕ, ώστε να διασφαλίζεται ότι οι αποφάσεις της ΕΕ λαμβάνονται κατά τρόπο διαφανή, υπεύθυνο, χωρίς αποκλεισμούς και πάντα προς το δημόσιο συμφέρον.

Αυτό περιλαμβάνει όχι μόνο την εξέταση του τρόπου με τον οποίο εφαρμόστηκαν συγκεκριμένοι κανόνες και διαδικασίες, αλλά και τη διερεύνηση του ποιος είχε και ποιος δεν είχε την ευκαιρία να συμμετάσχει στη διαδικασία λήψης αποφάσεων — και τι επιπτώσεις θα μπορούσε να έχει αυτό στο αποτέλεσμα.

Με άλλα λόγια, εξετάζω την επιρροή. Και αν είναι αδικαιολόγητο.

Γνωρίζω ότι όταν αυτή η λέξη εμφανίζεται στα μέσα ενημέρωσης ή στον λαϊκό λόγο, τείνει να εξετάζεται με αρνητικό τρόπο —να τονίζεται η απόσυρση ή η αποδυνάμωση συγκεκριμένων κανονισμών λόγω της πίεσης της βιομηχανίας ή να τίθεται το ερώτημα αν μια συγκεκριμένη απόφαση ελήφθη πραγματικά με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον.

Πρόκειται για βάσιμες ανησυχίες. Και υπογραμμίζουν την ανάγκη τόσο οι δημόσιοι οργανισμοί όσο και ο κλάδος των δημόσιων υποθέσεων να διατηρούν και να επιβάλλουν ισχυρούς κανόνες σύγκρουσης συμφερόντων και δεοντολογίας — κάτι που είναι ακριβώς αυτό που μας ενώνει σήμερα.

Ωστόσο, αναγνωρίζω επίσης πλήρως τη σημασία της δυνατότητας της κοινωνίας των πολιτών και των επιχειρήσεων να εκφράζουν αποτελεσματικά τις απόψεις τους και να συμμετέχουν ουσιαστικά στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Το καλά ρυθμισμένο και διαφανές έργο στον τομέα των δημόσιων υποθέσεων δεν αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία — αποτελεί έκφρασή της. Διασφαλίζει ότι οι φωνές των ζωτικών οικονομικών τομέων ακούγονται και γίνονται κατανοητές. Παρέχει στους δημόσιους υπαλλήλους την εμπειρογνωμοσύνη και τα δεδομένα που χρειάζονται για να εγκρίνουν κανόνες και κανονισμούς που βασίζονται στην πραγματικότητα και εξυπηρετούν καλά το κοινό. Και δίνει νομιμότητα σε αποτελέσματα που επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπους σε ολόκληρη την ήπειρο.

Εσείς, ως επαγγελματίες λομπίστες, είστε μέρος αυτής της διαδικασίας. Και η ποιότητα αυτής της διαδικασίας έχει τεράστια σημασία.

Σήμερα θέλω να σας μιλήσω για τρεις δυσκολίες που πιστεύω ότι αξίζουν τη συλλογική προσοχή μας — τρεις τομείς στους οποίους οι συνθήκες για υγιή, νόμιμη και αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα υφίστανται πιέσεις.

Η πρώτη δυσκολία είναι αυτή που μπορεί να αισθάνεστε ήδη στην καθημερινή σας εργασία: έχει καταστεί σημαντικά δυσκολότερη η ουσιαστική συμμετοχή στη διαδικασία λήψης αποφάσεων της ΕΕ.

Δεν αναφέρομαι μόνο στους πολίτες και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Αναφέρομαι επίσης στις επιχειρήσεις κάθε μεγέθους και στις εμπορικές ενώσεις που τις εκπροσωπούν. Ο χώρος για δομημένη, ουσιαστική δέσμευση περιορίζεται — και ο κύριος οδηγός είναι η ταχύτητα.

Η διοίκηση της ΕΕ βρίσκεται υπό αυξανόμενη πίεση για ταχεία αναθεώρηση των υφιστάμενων κανόνων ως απάντηση σε ένα ολοένα και πιο αβέβαιο γεωπολιτικό περιβάλλον. Αλλά η ταχύτητα έχει ένα κόστος και το κόστος αυτό συχνά βαρύνει εκείνους που θα έπρεπε να έχουν μια θέση στο τραπέζι.

Νωρίτερα φέτος, η Υπηρεσία μου ολοκλήρωσε τις έρευνές της σχετικά με την ταχεία διεκπεραίωση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τριών νομοθετικών προτάσεων — της δέσμης μέτρων Omnibus για τη βιωσιμότητα, των αλλαγών στην κοινή γεωργική πολιτική, και των νέων κανόνων για την παράνομη διακίνηση μεταναστών. Σε κάθε περίπτωση, η Επιτροπή είχε επικαλεστεί τον επείγοντα χαρακτήρα της παράλειψης των συνήθων μέτρων θέσπισης κανόνων: οι δημόσιες διαβουλεύσεις παραλείφθηκαν, οι εκτιμήσεις επιπτώσεων περιορίστηκαν και ο διαρθρωμένος διάλογος με τα ενδιαφερόμενα μέρη συμπιέστηκε ή εξαλείφθηκε.

Διαπιστώσαμε ότι αυτό ισοδυναμούσε με κακοδιοίκηση. Η Επιτροπή δεν είχε αιτιολογήσει επαρκώς τον επείγοντα χαρακτήρα της κατάστασης στο κοινό ούτε είχε τεκμηριώσει δεόντως τις παρεκκλίσεις της από τους δικούς της κανόνες για τη βελτίωση της νομοθεσίας. Θέλω να είμαι σαφής: η ανάληψη ταχείας δράσης είναι μερικές φορές πραγματικά αναγκαία. Αλλά το επείγον δεν είναι λευκή επιταγή.

Ο αποκλεισμός των ενδιαφερόμενων μερών —ακόμη και προσωρινά— έχει σοβαρές συνέπειες. Τροφοδοτεί την αντίληψη ότι η διαδικασία λήψης αποφάσεων της ΕΕ είναι απομακρυσμένη και τεχνοκρατική. Υπονομεύει τη συμμόρφωση, δεδομένου ότι οι εταιρείες τηρούν τους κανόνες πολύ περισσότερο όταν πιστεύουν ότι οι κανόνες αυτοί προέκυψαν από δίκαιη διαδικασία. Και δημιουργεί ρυθμιστικό απρόβλεπτο που παράγει νικητές και ηττημένους κατά λάθος.

Ορισμένες εταιρείες που εκπροσωπείτε επένδυσαν σημαντικά στην έγκαιρη συμμόρφωση με τους κανόνες βιωσιμότητας της ΕΕ, αναμένοντας να ακολουθήσουν οι ανταγωνιστές τους. Μια ξαφνική αντιστροφή μοιάζει με τιμωρία για να κάνεις το σωστό. Αυτό δεν είναι το μήνυμα που πρέπει να στείλει η ΕΕ.

Συνέστησα στην Επιτροπή να ορίσει τι συνιστά πραγματικά επείγουσα ανάγκη, να τεκμηριώσει δεόντως τις παρεκκλίσεις και να διασφαλίσει ότι ακόμη και η ταχεία νομοθεσία παραμένει διαφανής και τεκμηριωμένη. Η Επιτροπή ανταποκρίθηκε εποικοδομητικά και η Υπηρεσία μου οριστικοποιεί τα συμπεράσματά της.

Ωστόσο, η ευρύτερη πρόκληση παραμένει. Η πίεση να νομοθετήσουμε γρήγορα δεν εξαφανίζεται. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ακεραιότητα της διαδικασίας —η διαβεβαίωση ότι όλες οι φωνές έχουν πραγματική ευκαιρία να ακουστούν— έχει μεγαλύτερη σημασία από ποτέ.

Ανέφερα εν συντομία νωρίτερα τη σημασία της αυστηρής σύγκρουσης συμφερόντων και των κανόνων δεοντολογίας όσον αφορά την εκπροσώπηση συμφερόντων. Επιτρέψτε μου να επανέλθω σε αυτό το σημείο, καθώς συνδέεται άμεσα με ορισμένες πρόσφατες εργασίες του Γραφείου μου.

Αυτό που συχνά προκαλεί τη βαθύτερη δημόσια ανησυχία σχετικά με το λόμπινγκ δεν είναι το ίδιο το λόμπινγκ. Πρόκειται για το ζήτημα της δικαιοσύνης. Μήπως μια εταιρεία ή βιομηχανία έχει το αυτί των πολιτικών πολύ περισσότερο από μια άλλη; Επωφελούνται ορισμένοι παράγοντες από την εκ των έσω γνώση σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας των θεσμικών οργάνων, τους ρυθμούς ενός νομοθετικού φακέλου, σχετικά με το ποια πόρτα να χτυπήσουν; Υπάρχουν, εν ολίγοις, ισότιμοι όροι ανταγωνισμού;

Τα ζητήματα αυτά βρίσκονται στην καρδιά της δημοκρατικής νομιμότητας. Και το επάγγελμά σας έχει άμεσο συμφέρον να απαντήσει σωστά σε αυτά — διότι όταν η απάντηση γίνεται αντιληπτή ως «όχι», συχνά το κόστος φήμης βαρύνει ολόκληρο τον κλάδο.

Ένας από τους συνηθέστερους τρόπους με τους οποίους εκδηλώνεται η αδικία είναι μέσω της περιστρεφόμενης πόρτας. Επιτρέψτε μου να είμαι σαφής σχετικά με το ποιο είναι το πρόβλημα και τι δεν είναι. Το κίνημα αυτό δεν είναι εγγενώς λανθασμένο – μπορεί να εμπλουτίσει και τους δύο κόσμους. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν οι μεταβάσεις δεν αντιμετωπίζονται σωστά, δημιουργώντας διαύλους προνομιακής πρόσβασης, επιτρέποντας τη χρηματική αποτίμηση εμπιστευτικών γνώσεων ή δημιουργώντας την εντύπωση ότι ένα ρυθμιστικό αποτέλεσμα διαμορφώθηκε από μια μελλοντική προοπτική απασχόλησης. Σε αυτό το σημείο, η εμπιστοσύνη καταρρέει.

Πιο πρόσφατα, η Υπηρεσία μου ολοκλήρωσε ευρεία αυτεπάγγελτη έρευνα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο 15 οργανισμοί της ΕΕ διαχειρίζονται το ζήτημα αυτό, εξετάζοντας 54 συγκεκριμένες υποθέσεις. Διαπιστώσαμε ορθές πρακτικές, αλλά και σημαντικές αποκλίσεις . Μόνο οι μισοί περίπου από τους οργανισμούς που εξετάστηκαν είχαν θεσπίσει κανόνες σχετικά με τις δραστηριότητες των μελών των διοικητικών συμβουλίων μετά τη λήξη της θητείας τους. Μόνο το ένα τέταρτο περίπου παρακολουθεί τη συμμόρφωση του πρώην προσωπικού με τους μεταϋπηρεσιακούς περιορισμούς. Σημειώθηκαν επίσης σημαντικές διαφορές όσον αφορά την κατάρτιση, τη διαφάνεια και τα μέτρα μετριασμού.

Η ασυνέπεια γεννά υποψίες. Όταν παρόμοιες υποθέσεις αντιμετωπίζονται διαφορετικά μεταξύ των θεσμικών οργάνων, ούτε ο δημόσιος ούτε ο ιδιωτικός τομέας μπορούν να γνωρίζουν ποιοι είναι στην πραγματικότητα οι κανόνες.

Σε απάντηση, το Γραφείο μου δημοσίευσε κατευθυντήριες γραμμές ορθής πρακτικής που οργανώθηκαν γύρω από τέσσερις αρχές: σαφείς διαδικασίες, συνεπή λήψη αποφάσεων, διαφάνεια και αποτελεσματική επιβολή. Σκοπεύω να τις εφαρμόσω ως σημείο αναφοράς σε μελλοντικές υποθέσεις.

Για εσάς ως λομπίστες, οι ισχυρότεροι και συνεπέστεροι κανόνες δεοντολογίας δεν αποτελούν περιορισμό. Αποτελούν εγγύηση της ακεραιότητάς σας. Η αξιοπιστία σας εξαρτάται από το κοινό που πιστεύει ότι η πρόσβαση που έχετε κερδίζεται μέσω της ποιότητας των επιχειρημάτων σας – όχι μόνο μέσω πλεονεκτήματος που προκύπτει από προηγούμενο ρόλο σας ως δημόσιου υπαλλήλου. Το σημερινό συνονθύλευμα κανόνων δεν εξυπηρετεί κανέναν καλά. Ούτε το κοινό, ούτε οι δημόσιοι υπάλληλοι, ούτε οι επαγγελματίες των οποίων η δουλειά είναι να ασχολούνται καθημερινά με ιδρύματα.

Οι ισχυροί κανόνες, ωστόσο, είναι τόσο αποτελεσματικοί όσο και ο πολιτισμός που τους περιβάλλει. Και αυτό με φέρνει στην τρίτη δυσκολία μου: η πρόκληση της οικοδόμησης πραγματικής πρόληψης και ευαισθητοποίησης – της μετάβασης από τη συμμόρφωση στα χαρτιά στην ακεραιότητα στην πράξη.

Επιτρέψτε μου να το εξηγήσω αυτό με δύο συγκεκριμένα παραδείγματα.

Το πρώτο αφορά την άσκηση πίεσης από ομάδες συμφερόντων στον τομέα του καπνού.

Ως συμβαλλόμενο μέρος της σύμβασης-πλαισίου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τον έλεγχο του καπνού, η ΕΕ είναι νομικά υποχρεωμένη να περιορίσει τις αλληλεπιδράσεις της με την καπνοβιομηχανία σε εκείνες που είναι απολύτως αναγκαίες για κανονιστικούς σκοπούς —και να διασφαλίσει ότι οι αλληλεπιδράσεις αυτές είναι διαφανείς και δημόσια τεκμηριωμένες.

Δεν πρόκειται για ήσσονος σημασίας διαδικαστική απαίτηση. Αντικατοπτρίζει μια θεωρούμενη διεθνή δέσμευση, βασισμένη σε δεκαετίες αποδεικτικών στοιχείων σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η καπνοβιομηχανία προσπάθησε ιστορικά να διαμορφώσει, να καθυστερήσει και να αποδυναμώσει τη ρύθμιση της δημόσιας υγείας. Η διαφάνεια εδώ δεν είναι γραφειοκρατική διατύπωση. Πρόκειται για διασφάλιση.

Ωστόσο, μια αυτεπάγγελτη έρευνα που διεξήγαγε το Γραφείο μου αποκάλυψε ένα σημαντικό χάσμα μεταξύ δέσμευσης και πρακτικής. Μόνο δύο υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής —οι αρμόδιες για την υγεία, τη φορολογία και τα τελωνεία— δημοσίευσαν προορατικά αρχεία των αλληλεπιδράσεων των υπαλλήλων της ΕΕ με εκπροσώπους ομάδων συμφερόντων στον τομέα του καπνού, ανεξάρτητα από την αρχαιότητα του εμπλεκόμενου προσωπικού. Άλλες υπηρεσίες δημοσιοποιούν μόνο προορατικά συνεδριάσεις στις οποίες συμμετέχουν ανώτεροι υπάλληλοι ή Επίτροποι.

Αυτό σημαίνει ότι σε μεγάλο μέρος της Επιτροπής, οι συνήθεις αλληλεπιδράσεις με εκπροσώπους ομάδων συμφερόντων στον τομέα του καπνού θα μπορούσαν να αποκαλυφθούν —όχι επειδή κάποιος έχει αποφασίσει ότι θα πρέπει να αποκρύπτονται, αλλά επειδή κανείς δεν δημιούργησε τα συστήματα και τις συνήθειες για να τα καταστήσει ορατά. Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα με μια κουλτούρα που επικεντρώνεται στους κανόνες χωρίς να επενδύει εξίσου στην ευαισθητοποίηση.

Μετά τη δημοσίευση των διαπιστώσεών μας, η Επιτροπή προέβη σε αξιολόγηση της έκθεσης των υπηρεσιών της στην άσκηση πίεσης ή επιρροής από ομάδες συμφερόντων στον τομέα του καπνού και ανέφερε αυξημένη ευαισθητοποίηση του προσωπικού σχετικά με τις υποχρεώσεις συμμόρφωσής του στον εν λόγω τομέα. Αυτό είναι ένα βήμα προς τα εμπρός. Αλλά η αύξηση της ευαισθητοποίησης είναι μια αρχή, όχι ένα τέλος.

Το δεύτερο παράδειγμα αφορά τον ανεξάρτητο φορέα δεοντολογίας της ΕΕ — μια εξέλιξη που παρακολούθησα εκ του σύνεγγυς και πιστεύω ότι έχει τεράστια σημασία για όλους σε αυτήν την αίθουσα.

Μετά από χρόνια συζητήσεων, το όργανο αυτό φαίνεται τώρα να είναι πιο κοντά στο να τεθεί τελικά σε λειτουργία. Είμαι πραγματικά αισιόδοξος ότι θα συμβάλει στην αύξηση των προτύπων δεοντολογίας σε ολόκληρη τη διοίκηση της ΕΕ και στην επίτευξη μεγαλύτερης ομοιομορφίας σε ένα τοπίο το οποίο, όπως περιέγραψα προηγουμένως, είναι επί του παρόντος κατακερματισμένο και ασυνεπές. Για τις εταιρείες και τους οργανισμούς που συνεργάζονται με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, η συνέπεια αυτή θα σήμαινε επίσης μεγαλύτερη σαφήνεια — γνωρίζοντας ότι οι κανόνες είναι οι ίδιοι ανεξάρτητα από την πόρτα από την οποία περνάτε.

Αλλά είναι σαφές ότι δεν έχουμε φτάσει ακόμα εκεί. Και θέλω να επισημάνω έναν σημαντικό περιορισμό που μερικές φορές παραβλέπεται στις συζητήσεις σχετικά με αυτό το σώμα: δεν θα έχει την εξουσία να λαμβάνει καταγγελίες απευθείας από τους πολίτες.

Ο ρόλος αυτός θα εξακολουθήσει να ανήκει στο γραφείο μου. Και δεσμεύομαι να διασφαλίσω ότι θα παραμείνουμε ένα αναγνωρισμένο και αποτελεσματικό σημείο αναφοράς για τη δεοντολογία και την ακεραιότητα – όχι μόνο για τους πολίτες που ζητούν έννομη προστασία, αλλά και για τα θεσμικά όργανα που ζητούν καθοδήγηση. Η πρόληψη και η ευαισθητοποίηση απαιτούν μια άγκυρα. Σκοπεύουμε να γίνουμε ένα.

Πριν απαντήσω στις ερωτήσεις σας, επιτρέψτε μου μια τελευταία σκέψη —και είναι ίσως η πιο σημαντική που θέλω να σας αφήσω σήμερα.

Μεγάλο μέρος της δουλειάς μου περιλαμβάνει την εξέταση κανόνων και διαδικασιών: αν είναι αρκετά ισχυρές, αν εφαρμόζονται σωστά, αν υπάρχουν κενά που απαιτούν προσοχή. Αυτή είναι η θεσμική διάσταση της ακεραιότητας.

Σε τελική ανάλυση, όμως, η χρηστή διακυβέρνηση είναι κάτι περισσότερο από κανόνες. Αφορά άτομα. Σχετικά με την προσωπική ευθύνη. Σχετικά με τις επιλογές που κάνουν οι άνθρωποι όταν κανείς δεν τους ελέγχει και όταν οι κανόνες αφήνουν περιθώρια διακριτικής ευχέρειας.

Αυτό ισχύει τόσο για τους εκπροσώπους συμφερόντων όσο και για τους δημόσιους υπαλλήλους.

Είπα εξαρχής ότι το έργο σας, όταν διεξάγεται με ακεραιότητα, αποτελεί πραγματική συμβολή στη συμμετοχική δημοκρατία. Φέρνει την προοπτική των ζωτικών βιομηχανιών στο δωμάτιο. Εξοπλίζει τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων με εμπειρογνωμοσύνη που διαφορετικά δεν θα διέθεταν. Μπορεί να παράγει καλύτερη νομοθεσία —νομοθεσία που προωθεί την καινοτομία, την απασχόληση και τη μακροπρόθεσμη ευημερία.

Είδαμε όμως και την άλλη πλευρά. Καλά οργανωμένες και καλά χρηματοδοτούμενες επιχειρήσεις επιρροής που έχουν επιδιώξει να υπονομεύσουν ή να διαβρώσουν βασικούς κανονισμούς της ΕΕ —για το κλίμα, την τεχνητή νοημοσύνη, τα δικαιώματα των καταναλωτών, τη δημόσια υγεία. Πράξεις οι οποίες, ανεξάρτητα από τη βραχυπρόθεσμη επιτυχία τους, έχουν αποδυναμώσει την ποιότητα της νομοθεσίας της ΕΕ και έχουν πλήξει την εμπιστοσύνη του κοινού στα θεσμικά όργανα που την παράγουν.

Με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ένωσή μας —γεωπολιτική αβεβαιότητα, κλιματική μετάβαση, τεχνολογική διαταραχή, δημοκρατική αστάθεια— αυτό είναι ένα κόστος που απλά δεν μπορούμε να αντέξουμε οικονομικά να συνεχίσουμε να πληρώνουμε.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο θέλω να σας ζητήσω, άμεσα και ειλικρινά, να εξετάσετε το έργο σας στο πλαίσιο της ευρύτερης εικόνας. Οι εταιρείες και οι οργανισμοί που εκπροσωπείτε σας έχουν αναθέσει σημαντικές ευθύνες. Αλλά οι υποχρεώσεις σου δεν τελειώνουν εκεί. Έχετε επίσης υποχρεώσεις προς τους συμπολίτες σας — στην ποιότητα της δημοκρατικής διαδικασίας και στην πίστη που οι άνθρωποι τοποθετούν σε αυτήν.

Οι τρεις δυσκολίες που περιέγραψα σήμερα —ο συρρικνούμενος χώρος συμμετοχής, το συνονθύλευμα κανόνων δεοντολογίας, η ανεπαρκής νοοτροπία πρόληψης— δεν είναι προβλήματα που μπορούν να επιλύσουν μόνο τα θεσμικά όργανα. Απαιτούν έναν ιδιωτικό τομέα που απαιτεί καλύτερα, επαγγελματίες που τηρούν υψηλότερα πρότυπα και μια βιομηχανία που κατανοεί ότι η μακροπρόθεσμη νομιμότητά της εξαρτάται από την υγεία του συστήματος στο οποίο λειτουργεί.

Ελπίζω ότι θα μεταφέρετε αυτή την κατανόηση στο έργο σας. Και ελπίζω ότι η υπεράσπισή σας όχι μόνο θα εξυπηρετήσει τα συμφέροντα όσων εκπροσωπείτε, αλλά και θα συμβάλει σε μια ισχυρότερη Ευρώπη και σε ένα πιο βιώσιμο μέλλον για όλους μας.

Σας ευχαριστώ.