Καλησπέρα και σας ευχαριστώ πολύ που με καλέσατε σήμερα.

Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω αποτίοντας φόρο τιμής στον λαό της Ουκρανίας αυτή τη στιγμή και να αναγνωρίσω τον αδιανόητο πόνο που βιώνει. Ούτε οι νέοι ούτε οι ηλικιωμένοι, οι υγιείς ή οι άρρωστοι, έχουν γλιτώσει από την αγριότητα της ρωσικής επίθεσης και καθημερινά βλέπουμε σκηνές που νομίζαμε ότι είχαμε από καιρό περάσει στην ιστορία.

Χαίρομαι που η Ουκρανή Επίτροπος για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, κα Lyudmyla Denisova, αποδέχθηκε την πρόσκλησή μου να μιλήσει στην ετήσια διάσκεψη του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαμεσολαβητών που θα πραγματοποιηθεί στο Στρασβούργο την επόμενη εβδομάδα.

Σήμερα βρίσκομαι εδώ για να συζητήσω ένα ζήτημα που συνδέεται με την προάσπιση των ευρωπαϊκών δημοκρατικών ιδανικών και, ως εκ τούτου, με την προάσπιση της αξιοπιστίας και της νομιμότητας της ΕΕ στα μάτια των πολιτών της: διαφάνεια και, ειδικότερα, πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα της ΕΕ. Η πρόσβαση από μόνη της δεν αποτελεί πανάκεια για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε σήμερα, αλλά αναγνωρίζεται στις Συνθήκες της ΕΕ ως το μέσο με το οποίο οι πολίτες μπορούν να ασκούν το δικαίωμά τους να συμμετέχουν στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης. Σε μια εποχή που τόσοι πολλοί άνθρωποι σε όλο τον κόσμο στερούνται αυτό το δικαίωμα, μπορούμε επομένως να δούμε τη σημασία του στην αρχιτεκτονική αυτού του δημοκρατικού βίου της ΕΕ.

Η πρώτη συνθήκη που ανέφερε το δικαίωμα πρόσβασης του κοινού στα έγγραφα ήταν η Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992. Η ίδια Συνθήκη καθιέρωσε επίσης την ιθαγένεια της ΕΕ και το αξίωμα του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή.

Το 2001, οι συννομοθέτες ενέκριναν τον κανονισμό 1049 για την πρόσβαση, ο οποίος επιτρέπει στους πολίτες που δεν έχουν αποκτήσει πρόσβαση σε έγγραφα να υποβάλλουν καταγγελία στον Διαμεσολαβητή.

Κάθε χρόνο, περίπου το ένα τέταρτο των ερευνών των Γραφείων μου αφορούν τη διαφάνεια της ΕΕ και την πρόσβαση σε έγγραφα.

Οι καταγγελίες τείνουν να εμπίπτουν σε μία από τις ακόλουθες κατηγορίες:

1. Το ερώτημα αν κάτι είναι έγγραφο,

2. εξαιρέσεις από την πρόσβαση σε έγγραφα, και

3. διαδικαστικά ζητήματα, ιδίως καθυστερημένη πρόσβαση.

Πρώτον, ο ορισμός του εγγράφου.

Δύο δεκαετίες μετά το 1049 που τέθηκε σε ισχύ ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούμε τόσο προσωπικά όσο και επαγγελματικά έχει υποστεί ριζικές αλλαγές. Όταν σκεφτόμαστε τα έγγραφα σήμερα, σπάνια σκεφτόμαστε φύλλα χαρτιού και συνδετικά.

Νέοι δίαυλοι επικοινωνίας χρησιμοποιούνται πλέον στη διαδικασία χάραξης πολιτικής και εφαρμογής, συμπεριλαμβανομένων των άμεσων μηνυμάτων και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Οι έρευνές μου δείχνουν ότι τα θεσμικά όργανα ασχολούνται με τον τρόπο εφαρμογής των υποχρεώσεών τους να καταγράφουν και να δημοσιοποιούν έγγραφα στις νέες τεχνολογίες. Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για την προμήθεια εμβολίων κατά της νόσου COVID-19, αναφέρθηκε ότι πραγματοποιήθηκαν ανταλλαγές μεταξύ της Προέδρου της Επιτροπής και των φαρμακευτικών εταιρειών μέσω υπηρεσιών άμεσης ανταλλαγής μηνυμάτων. Το γραφείο μου εξετάζει καταγγελία σχετικά με το θέμα αυτό, αφού ένας δημοσιογράφος ενημερώθηκε ότι δεν υπήρχαν αρχεία επειδή τα μηνύματα αυτά είναι εξ ορισμού «βραχύβια».

Ωστόσο, ο κανονισμός θεωρεί ότι «οποιοδήποτε περιεχόμενο, ανεξαρτήτως μέσου» είναι έγγραφο, εφόσον αφορά το έργο των θεσμικών οργάνων. Ο ορισμός αυτός επιτρέπει νέες μορφές επικοινωνίας και είναι αγνωστικιστικός στις τεχνολογικές αλλαγές.

Ενώ αυτό ακούγεται πολύ σαφές, συχνά προκύπτουν πρακτικά ερωτήματα. Ο κανονισμός εφαρμόζεται στα έγγραφα που «διακρατούνται» από το θεσμικό όργανο, αλλά τι γίνεται αν τα έγγραφα φυλάσσονται σε διακομιστή δεδομένων υπολογιστικού νέφους που ανήκει σε ιδιωτική πολυεθνική εταιρεία;

Τι σημαίνει όταν τα θεσμικά όργανα αναφέρονται σε κάτι που είναι «βραχύβιο»;

Πώς καταγράφουν και διατηρούν τα θεσμικά όργανα νέες μορφές επικοινωνίας;

Πώς μπορούν να παρέχουν πρόσβαση σε αυτά χωρίς τεράστιο διοικητικό κόστος;  

Η διοίκηση της ΕΕ πρέπει να αναπτύξει νομικές και τεχνικές λύσεις για να συμβαδίσει με αυτές τις εξελίξεις.

Πρόσφατα ζήτησα από τα θεσμικά όργανα της ΕΕ να με ενημερώσουν σχετικά με τα μέτρα που εφαρμόζουν για την τεκμηρίωση κειμένων και άμεσων μηνυμάτων που σχετίζονται με την εργασία. Στόχος είναι η κατάρτιση καταλόγου ορθών πρακτικών για την καθοδήγηση της διοίκησης της ΕΕ επί του θέματος.

Δεύτερον, επιτρέψτε μου να αναφερθώ στις εξαιρέσεις από την πρόσβαση του κοινού.

Το δικαίωμα πρόσβασης σε έγγραφα έχει περιορισμούς:  τα θεσμικά όργανα μπορούν να αρνηθούν την πρόσβαση σε ορισμένα έγγραφα για την προστασία σημαντικών δημόσιων συμφερόντων, δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, επιχειρηματικών συμφερόντων, εν εξελίξει ερευνών και της διαδικασίας λήψης αποφάσεων.

Το Δικαστήριο έχει εκδώσει εκτενή νομολογία για την ερμηνεία των εν λόγω εξαιρέσεων, η οποία πρέπει να λαμβάνεται υπόψη για την κατανόηση του πεδίου εφαρμογής τους.  

Πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι η πρόσβαση σε έγγραφα της ΕΕ αποτελεί δικαίωμα, την προεπιλεγμένη επιλογή, και, ως εκ τούτου, η άρνηση πρόσβασης θα πρέπει να παραμείνει σπάνιο γεγονός.

Όταν υπάρχει έντονο δημόσιο συμφέρον για πρόσβαση σε ορισμένα έγγραφα, όπως κατά τη διάρκεια της νομοθετικής διαδικασίας, οι εξαιρέσεις αυτές θα πρέπει να εφαρμόζονται με ακόμη πιο περιορισμένο τρόπο.

Έχω εξετάσει αυτό το ζήτημα σε αρκετές από τις έρευνές μου. Ένα αποτέλεσμα είναι ότι το Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και η Επιτροπή έχουν δεσμευτεί να δημιουργήσουν μια δημόσια «κοινή νομοθετική βάση δεδομένων», η οποία θα περιέχει ιδίως έγγραφα που ανταλλάσσονται κατά τη διαδικασία του τριμερούς διαλόγου.

Τρίτον, προθεσμίες και καθυστερήσεις.

Ο κανονισμός για την πρόσβαση απαιτεί από τα θεσμικά όργανα να απαντούν στις αιτήσεις πρόσβασης σε έγγραφα εντός 15 εργάσιμων ημερών.

Η προθεσμία αυτή αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι πολλές αιτήσεις πρόσβασης σε έγγραφα είναι χρονικά ευαίσθητες. Οι δημοσιογράφοι, για παράδειγμα, δεν μπορούν να περιμένουν μήνες ή χρόνια μέχρι να αποκτήσουν πρόσβαση σε ένα έγγραφο, χρειάζονται άμεση πρόσβαση. Ομοίως, ερευνητές που εργάζονται σε σημαντικούς τομείς δημόσιου συμφέροντος. Καθυστερημένη πρόσβαση σημαίνει ουσιαστικά άρνηση πρόσβασης.

Αναγνωρίζοντας αυτή την ανάγκη για ταχύτητα, το Γραφείο μου θέσπισε μια ταχεία διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας προσπαθούμε να επιλύουμε τις καταγγελίες πρόσβασης με τη διοίκηση της ΕΕ εντός 40 εργάσιμων ημερών, και χαίρομαι που τα θεσμικά όργανα συνεργάστηκαν.

Μετά από ορισμένες καταγγελίες, δρομολόγησα πρόσφατα αυτεπάγγελτη έρευνα σχετικά με την έκταση των καθυστερήσεων της Επιτροπής όσον αφορά την απάντηση στις αρχικές αιτήσεις πρόσβασης.

Όλα τα θεσμικά όργανα πρέπει να καταβάλουν μεγαλύτερες προσπάθειες για να αποτρέψουν αυτές τις καθυστερήσεις. Οι διαδικασίες πρέπει να εξορθολογιστούν και να διατεθούν επαρκείς πόροι για τη διεκπεραίωση των αιτήσεων.  Κατά τον προβληματισμό μου σχετικά με την αντίδραση της ΕΕ στην κρίση COVID-19, έλαβα υπό σημείωση το πόσο γρήγορα μπορούν να γίνουν τα πράγματα και πόσα γραφειοκρατικά εμπόδια μπορούν να απαλλαγούν από εκεί που υπάρχει βούληση να το πράξουν και ότι πιστεύω ότι είναι καίριας σημασίας όσον αφορά την πρόσβαση σε έγγραφα.

Φαίνεται ότι τα τελευταία χρόνια τα θεσμικά όργανα αυξάνουν την αποδοχή των συστάσεών μου. Σε μια σειρά υποθέσεων πρόσβασης του κοινού, τα θεσμικά όργανα και οι οργανισμοί της ΕΕ έχουν πλέον χορηγήσει ευρύτερη πρόσβαση του κοινού σε έγγραφα σύμφωνα με τις συστάσεις μου, παρά την αρχική άρνησή τους να το πράξουν. Για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε περισσότερα έγγραφα όσον αφορά την προμήθεια μασκών προσώπου κατά την έναρξη της κρίσης COVID-19, τα αρχεία ψηφοφορίας στην Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών δημοσιεύονται τώρα και έχουν δημοσιευθεί έγκυρες κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τον ΓΚΠΔ που εκδόθηκαν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων.

Τέλος, ποιο είναι το μέλλον του κανονισμού για την πρόσβαση;

Επί σχεδόν 15 έτη καταβάλλονται προσπάθειες για τη μεταρρύθμιση του κανονισμού. Το 2008, η Επιτροπή υπέβαλε την πρώτη της πρόταση μεταρρύθμισης. Σε διάσκεψη που φιλοξένησα στα τέλη του περασμένου έτους, η Αντιπρόεδρος της Επιτροπής κ. Jourova δήλωσε ότι είναι έτοιμη να αναλάβει το ρόλο της και να δρομολογήσει μια νέα διαδικασία αναθεώρησης. Η Επιτροπή, όπως γνωρίζετε, πρότεινε την απόσυρση των δύο φακέλων που αποτελούν την παλαιά προσπάθεια αναθεώρησης, αλλά το Κοινοβούλιο αντιτάχθηκε στην απόσυρση αυτή. Ως εκ τούτου, φαίνεται ότι το Κοινοβούλιο κατέχει το κλειδί για το τι θα συμβεί στη συνέχεια, ενώ φυσικά το τι τελικά θα συμβεί εξαρτάται επίσης από το Συμβούλιο.

Ενδέχεται να υπάρξει ευκαιρία ενόψει των προσεχών Προεδριών του Συμβουλίου. Αλλά αυτή είναι μια απόφαση για εσάς ως νομοθέτες.

Σε έναν κόσμο παραπληροφόρησης, ψευδών ειδήσεων και αυξανόμενης χειραγώγησης των δημοκρατικών θεσμών μέσω της χρήσης εργαλείων επικοινωνίας που δεν είχαν καν εφευρεθεί όταν ιδρύθηκε το 1049, η αποτυχία εκσυγχρονισμού του καθεστώτος διαφάνειας της ΕΕ φαίνεται να μην συμβαδίζει με την πορεία της ιστορίας.

Το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού, προτείνω με σεβασμό, θα πρέπει να είναι ευρύ, οι εξαιρέσεις από την πρόσβαση του κοινού θα πρέπει να είναι περιορισμένες και ο νόμος θα πρέπει να αντικατοπτρίζει τη σύγχρονη πραγματικότητα του τρόπου με τον οποίο επικοινωνούμε.

Εάν οι νομοθέτες δεν επιθυμούν να αναθεωρήσουν τον κανονισμό αυτή τη στιγμή, τότε ίσως η Επιτροπή θα μπορούσε να εξετάσει το ενδεχόμενο έκδοσης ανακοίνωσης σχετικά με το θέμα, ώστε να επιτρέψει στο Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να συζητήσουν το θέμα και να λάβουν κάποια γενική θέση πριν από πιθανή μελλοντική αναθεώρηση.

Ανυπομονώ να ακούσω τις ιδέες σας και το γραφείο μου είναι πάντα στη διάθεσή σας για να παράσχει τεχνικές πληροφορίες σχετικά με το θέμα, εάν το χρειαστείτε.

Σας ευχαριστώ.