Għeżież kollegi,

Huwa kbir li tkun hawn. Ippermettuli nibda billi nesprimi r-ringrazzjament sinċier tiegħi għal din l-istedina lil Emer Finnegan, id-Direttur Ġenerali tas-Servizz Legali tal-Kunsill kif ukoll Preben Aamann, id-Direttur Ġenerali għall-Komunikazzjoni u l-Informazzjoni.

Matul l-għoxrin minuta li ġejjin, se nkun kuntent li naqsam il-ħsibijiet u l-perspettiva tiegħi bħala Ombudswoman Ewropew dwar is-suġġetti ewlenin tas-seminar, kif ukoll dwar il-kwistjoni aktar speċifika, jiġifieri l-aċċess għad-dokumenti. Wara, inkun kuntent li nwieġeb il-mistoqsijiet tiegħek.

Iżda qabel ma nagħmel dan, ippermettili nenfasizza l-importanza ta’ avvenimenti bħal dawn biex niddiskutu fostna u nirriflettu dwar l-avvanz ta’ amministrazzjoni tajba. Dan is-seminar mhux biss jirrifletti impenn intern biex jiġi rfinat it-trattament tat-talbiet għall-aċċess, iżda wkoll rieda usa’ min-naħa tal-istituzzjonijiet tal-UE li jtejbu kontinwament il-proċeduri amministrattivi tagħna għall-benefiċċju taċ-ċittadini.

Riflessjoni bħal din għall-awtotitjib tidher f'dinja dejjem aktar kaotika u inċerta, dinja li fiha ħafna nies iħossuhom mhux mismugħa jew mhux rappreżentati. Dan juri l-impenn tagħna li l-istituzzjonijiet pubbliċi Ewropej jibqgħu ddedikati għat-titjib tal-ħajja taċ-ċittadini u għall-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tagħhom, f’dan il-każ, l-aċċess pubbliku għad-dokumenti.

It-titjib fit-trattament tal-aċċess għad-dokumenti u l-għoti ta’ informazzjoni għandhom rwol partikolarment siewi fil-kisba u ż-żamma tal-fiduċja taċ-ċittadini f’soċjetà demokratika.

Id-demokrazija, wara kollox, tiddependi fuq il-kunsens kontinwu tal-gvern, u dak il-kunsens jeħtieġ informazzjoni u fehim ċar ta’ kif jittieħdu d-deċiżjonijiet.

Ma nistgħux nistennew li ċ-ċittadini jaċċettaw l-azzjonijiet tal-istituzzjonijiet pubbliċi tagħhom mingħajr ma jkunu jistgħu jsiru jafu x’inhuma dawk l-istituzzjonijiet u għaliex il-fehmiet tagħhom ma ġewx imfittxija jew ikkunsidrati. Fi kliem sempliċi, meta jittieħdu deċiżjonijiet importanti, in-nies iridu jkunu jafu min kien fuq il-mejda, x’evidenza ġiet ikkunsidrata, u f’isem min.

Fil-biċċa l-kbira, nemmen li l-istituzzjonijiet tal-UE jagħmlu biċċa xogħol tajba biex jipprovdu informazzjoni liċ-ċittadini. Iżda lkoll nafu – u kif juru l-inkjesti tal-passat imwettqa mill-Uffiċċju tiegħi – li s-sistema attwali fformalizzata lura fl-2001 bl-adozzjoni tar-Regolament 1049, għadha ’l bogħod milli tkun perfetta.

Hemm lakuni u xquq li qed jikbru li huma aktar milli viżibbli u li jistgħu jaffettwaw l-istabbiltà tal-istruttura kollha tat-trasparenza. U waħda mill-aktar dgħufijiet viżibbli fl-istabbiltà ġenerali tal-qafas tal-1049 hija mingħajr dubju l-isfidi li jiffaċċjaw kważi l-IBOAs kollha – naturalment, xi wħud aktar minn oħrajn – fir-rigward tal-kondiviżjoni tal-informazzjoni u t-tweġiba għat-talbiet taċ-ċittadini fil-ħin.

Ħamsa u għoxrin sena ilu, ir-Regolament tfassal għal dinja ta’ traċċi tal-karti, arkivji fiżiċi, u proċessi analogi. Ħamsa u għoxrin sena wara, noperaw f’era fejn is-sistemi diġitali jiddominaw kważi kompletament il-ħajja u l-ħidma tagħna ta’ kuljum, fejn in-negozjati jistgħu jseħħu permezz ta’ messaġġi testwali, fejn il-governanza tiddependi dejjem aktar fuq flussi ta’ data li ma jħallu l-ebda traċċa tradizzjonali tal-karti warajhom, u fejn id-deċiżjonijiet jistgħu saħansitra jittieħdu minn algoritmi.

Il-mod kif taħdem l-amministrazzjoni tal-UE nbidel b’mod fundamentali u irriversibbli. Ħadd ma jmur lura għal dinja bbażata fuq il-karta.

L-għodod diġitali u assistiti mill-IA ttrasformaw il-mod kif jittieħdu d-deċiżjonijiet, filwaqt li l-governanza tal-informazzjoni nbidlet minn kontroll esklużiv mill-istituzzjonijiet għal involviment dejjem akbar tad-dinja korporattiva u tal-partijiet ikkonċernati esterni.

Il-mistoqsija li għandna nistaqsu lilna nfusna hija: jista’ qafas ta’ trasparenza li nbena 25 sena ilu xorta jagħti l-obbligu ta’ rendikont fl-era diġitali l-ġdida tagħna u fl-era ċċentrata fuq l-IA?

Matul is-snin, il-Qorti tal-Ġustizzja tal-UE u l-Ombudsman Ewropew żviluppaw korp sostanzjali ta’ ġurisprudenza u “ombudsprudence”, jiġifieri l-indirizzar ta’ sfidi legali u fattwali ġodda maħluqa mid-diġitalizzazzjoni fir-rigward tal-eżerċizzju tad-dritt fundamentali ta’ aċċess pubbliku.

Mill-interpretazzjoni espansiva ta' x'jikkostitwixxi "dokument" sal-limiti li qed jevolvu tal-eċċezzjonijiet tiegħu, id-deċiżjonijiet tal-Qorti u r-rakkomandazzjonijiet u s-suġġerimenti tal-Uffiċċju tiegħi għal titjib fittxew li jadattaw qafas prediġitali għar-realtajiet tal-lum.

Madankollu, dan l-adattament imkien ma wera li kien aktar kontroversjali, jew aktar konsegwenzjali, milli fl-evalwazzjoni mill-ġdid tal-kunċett innifsu ta’ “dokument” – terminu li darba kien preżunt li huwa evidenti minnu nnifsu iżda issa jinsab fil-qalba ta’ xi wħud mill-aktar dibattiti sinifikanti fil-liġi tal-UE dwar it-trasparenza.

U dan huwa preċiżament fejn se niffoka llum: dwar kif dan il-kunċett ewlieni, ladarba jkun daqshekk sempliċi, sar battalja biex jiġu ddeterminati l-kamp ta’ applikazzjoni u l-effettività tad-dritt ta’ aċċess fl-era diġitali.

Ir-Regolament jiddefinixxi dokument f’termini magħżula apposta biex jissopravvivu l-bidla: kwalunkwe kontenut – ikun xi jkun il-mezz, il-karta, l-elettronika, il-ħoss, l-immaġni tiegħu – dwar kwistjoni relatata mal-politiki, l-attivitajiet u d-deċiżjonijiet li jaqgħu fl-isfera ta’ responsabbiltà tal-istituzzjoni.

Ħamsa u għoxrin sena wara, dik l-għażla tidher kważi profetika. Id-definizzjoni ma kellhiex għalfejn tinkiteb mill-ġdid. Dak li nbidel huwa dak kollu li hemm madwaru: kif l-istituzzjonijiet jikkomunikaw, kif jaħżnu dak li jafu, u, dejjem aktar illum, min – jew xiex – jabbozza d-deċiżjonijiet tagħhom.

Allura, x’jgħodd bħala dokument meta l-komunikazzjoni nnifisha tkun saret diġitali? Xi jfisser l-aċċess meta deċiżjoni tkun ġiet iffurmata, parzjalment, minn magna? U, tqum mistoqsija oħra: kif nistgħu niżguraw li l-attivitajiet tal-UE – kemm jekk leġiżlattivi, ta’ politika, jew purament amministrattivi – ma jitwettqux barra mir-rekords dokumentarji u s-salvagwardji relatati, u b’hekk jaħarbu mir-responsabbiltà?

Ibda bl-aktar każ sempliċi: email jew messaġġ testwali. Il-prinċipju li aħna meħtieġa napplikaw b’mod konsistenti huwa li l-kontenut jiddeċiedi, mhux mezz. Iżda, biex napplikaw dak il-prinċipju, l-ewwel jeħtieġ li nżommu f’moħħna erba’ kunċetti distinti iżda essenzjali.

Ħallini nkun ċar. Il-kontenut, ir-reġistrazzjoni, iż-żamma u l-aċċess għal dokument huma erba’ kunċetti differenti għalkemm intrinsikament marbuta.

Il-kontenut huwa dak li fil-fatt jinkiteb (madankollu wieħed jiddefinixxi l-verb “biex tikteb” – bl-idejn, jittajpja fuq tastiera, jiddetta messaġġ bil-vuċi). Hija s-sustanza nnifisha, u teżisti l-mument li tinħoloq, indipendentement minn kwalunkwe ħaġa li istituzzjoni aktar tard tiddeċiedi li tagħmel magħha. Jekk dak il-kontenut jitqiesx bħala “dokument” jiddependi fuq dak li huwa relatat miegħu – u din hija kwistjoni legali. Jiġifieri, l-eżistenza tal-kontenut ma tiddependi fuq l-ebda għażla amministrattiva, bħal jekk xi ħadd iddeċieda li jirreġistrah formalment, żammu x’imkien f’“post privat” jew sussegwentement ħassaru.

Ir-reġistrazzjoni hija att intern ta’ istituzzjoni li tippreżenta dak il-kontenut fis-sistemi taż-żamma tar-rekords tagħha – konsegwenza tar-rikonoxximent li l-kontenut jikkwalifika bħala dokument, iżda qatt ma hija prekundizzjoni għall-eżistenza ta’ dokument.

Iż-żamma hija l-kwistjoni ta’ segwitu, separata u prattika ta’ kemm idum disponibbli dak il-kontenut, meta ma jkun hemm l-ebda deċiżjoni li jiġi rreġistrat bħala dokument: għal ġranet, snin, jew xejn.

U fl-aħħar nett, l-aċċess huwa l-għażla istituzzjonali li jiġi żvelat id-dokument, kompletament jew parzjalment, jew le.

Erba’ kunċetti distinti; erba’ punti ta’ falliment potenzjali differenti.

Dan jista 'jidher ovvju fit-teorija. Fil-prattika, ġie kkontestat każ wara l-każ. Ir-reġistrazzjoni istituzzjonali u ż-żamma tar-rekords saru sfida reali għall-qafas ta’ trasparenza tal-UE.

Ħafna minn dak li se niddeskrivi fil-qosor huwa, fl-għeruq, dwar l-istituzzjonijiet li jittrattaw in-nuqqas ta’ element wieħed – normalment ir-reġistrazzjoni – daqslikieku ħassret it-tlieta l-oħra. Jidher li dokument huwa dokument mhux minħabba l-kontenut tiegħu iżda minħabba s-sempliċi att ta’ xi ħadd li jiddeċiedi li jirreġistrah.

L-eżempji.

Ġurnalist talab messaġġi testwali bejn il-President tal-Kummissjoni u CEO farmaċewtiku fl-eqqel ta’ negozjati dwar il-vaċċin li d-dinja kollha kienet qed tara. It-tfittxija li segwiet fittxet biss dak li kien diġà ġie rreġistrat – jiġifieri, kienet imfassla biex ma ssibx dak li ntalbet issib. L-Uffiċċju tiegħi sab amministrazzjoni ħażina u dik il-kawża fl-aħħar waslet għand il-Qorti Ġenerali, li kkonfermat li l-istituzzjonijiet ma jistgħux iċaħħdu minn kull sustanza d-dritt ta’ aċċess għad-dokumenti li għandhom billi jonqsu milli jirreġistraw id-dokumentazzjoni relatata mal-attivitajiet tagħhom.

Diġà din is-sena, l-Uffiċċju tiegħi fetaħ inkjesta dwar messaġġ testwali minn kap ta’ stat lill-President tal-Kummissjoni dwar negozjati kummerċjali – każ li jolqot il-kwistjoni tal-messaġġi li qed jisparixxu, il-politika taċ-ċibersigurtà, u ż-żamma tar-rekords kollha f’daqqa.

Meta l-istituzzjonijiet jittrattaw ir-reġistrazzjoni bħala prekundizzjoni għad-definizzjoni u b’hekk l-eżistenza ta’ dokument, huma jirriskjaw – tal-inqas fir-rigward tal-messaġġi testwali – li joħolqu żoni griżi ta’ responsabbiltà fejn id-deċiżjonijiet kritiċi jistgħu ma jħallu l-ebda traċċa warajhom.

L-ebda waħda minn dawn ma hija dwar in-nuqqas ta’ fiduċja tal-istituzzjonijiet u l-adozzjoni tagħhom ta’ għodod diġitali moderni. Il-messaġġi li ma jidhrux fuq l-ismartphones jeżistu għal raġunijiet reali – iċ-ċibersigurtà u l-protezzjoni tal-uffiċjali li, illum, huma miri ġenwini. L-Uffiċċju tiegħi dejjem enfasizza li t-trasparenza u s-sigurtà mhumiex opposti. Iżda r-raġunament ma jistax jimxi bil-mod l-ieħor: istituzzjoni ma tistax tħalli arkitettura tas-sigurtà tiddeċiedi b’mod kwiet x’inhu dokument fl-ewwel lok. Jekk il-kontenut ikun rilevanti għal politika u attività tal-UE, jew għall-proċess tat-teħid tad-deċiżjonijiet, dan għandu jibqa’ validu għal żmien twil biżżejjed biex jiġi vvalutat, ikun xi jkun il-mezz li jkun għadda minnu.

Din hija, fundamentalment, mistoqsija dwar ir-responsabbiltà – u dwar kif nimmaniġġjaw it-tranżizzjoni minn amministrazzjoni analoga għal waħda diġitali u lil hinn minnha. Amministrazzjoni li tħaddan għodod moderni bl-ebda mod ma tista’ tispiċċa tkun inqas responsabbli. It-tranżizzjoni għandha tkun ibbażata fuq il-prinċipji.

Iż-żamma hija eżattament fejn dawk il-prinċipji jsiru aktar konkreti. Iż-żamma ta’ kontenut rilevanti – maħluq u skambjat fil-kapaċità uffiċjali ta’ dak li jkun – għal perjodu raġonevoli mhijiex kawtela burokratika. Huwa dak li jagħmel it-traċċabbiltà possibbli, dak li jagħmel possibbli ż-żamma xierqa tar-rekords, dak li jagħmel l-imġiba ta' istituzzjoni prevedibbli aktar milli arbitrarja, u dak li jagħmel is-sorveljanza reali possibbli, kemm jekk minn dan l-Uffiċċju, mill-Qorti tal-Ġustizzja, jew mill-pubbliku nnifsu. Mingħajrha, l-ebda waħda minn dawn l-affarijiet ma tista 'taħdem, tkun kemm tkun abbozzata sew jew mgħammra l-bqija tal-qafas.

U hemm punt wieħed li dwaru nemmen bis-sħiħ li ma nistgħux nikkompromettu. Ladarba dokument, jew biċċa kontenut, ikun intalab jew id-deċiżjoni dwar l-aċċess tkun ġiet ikkontestata, dan irid jiġi ppreservat – awtomatikament, u irrispettivament minn kwalunkwe ħaġa li l-istituzzjoni fl-aħħar mill-aħħar tikkonkludi dwar jekk għandux jiġi żvelat. Huwa biss f’dan il-każ li l-kwistjoni tal-aċċess għal tali dokument tista’ tiġi diskussa, appellata, eżaminata mill-ġdid. Dak li qatt ma għandu jiġri huwa li dak id-dokument sempliċement jieqaf jeżisti waqt id-dibattitu, ir-reviżjoni tkun għaddejja.

Ma tistax tkun amministrazzjoni tajba jekk nispiċċaw b’żoni ħielsa mill-obbligu ta’ rendikont – meta kemm jekk b’disinn kif ukoll jekk b’aċċident, xejn ma jibqa’ ħaj għal żmien twil biżżejjed biex jiġi vverifikat. Amministrazzjoni li tista’ tagħmel l-imġiba tagħha stess inkontestabbli, biż-żmien tal-konfigurazzjonijiet tar-reġistrazzjoni jew taż-żamma tagħha stess, ma tkun responsabbli fl-ebda sens sinifikanti.

U minħabba li qed niffokaw fuq l-impatt tat-teknoloġija, jeħtieġ ukoll li niġbed l-attenzjoni tiegħek għal mistoqsija oħra, waħda li qed nibdew niffaċċjaw biss: x’jiġri mill-aċċess meta deċiżjoni, jew abbozz, jew sommarju, ikunu ġew prodotti bl-għajnuna tal-IA?

Hawnhekk, il-lakuni huma l-aktar qawwija. Ir-Regolament ġie adottat fuq is-suppożizzjoni li d-"dokumenti" li jaqgħu fil-kamp ta' applikazzjoni tiegħu huma ġġenerati mill-bniedem. Dan ma għadux il-każ għal kollox. It-teħid ta’ deċiżjonijiet assistit mill-IA – l-ipproċessar awtomatizzat tal-viżi, pereżempju, jew għodod regolatorji algoritmiċi – ma jista’ jiġġenera l-ebda “dokument” li jista’ jiġi rkuprat.

Meta l-algoritmi jassistu fl-abbozzar tal-liġijiet jew fit-teħid ta’ deċiżjonijiet regolatorji, xi drabi ma jkun jeżisti l-ebda “dokument” biex jintalab. U peress li l-ġurisprudenza tal-Qorti tikkonferma li l-estratti tal-bażi tad-data jgħoddu bħala dokumenti biss fejn jeżistu tfittxijiet ipprogrammati minn qabel, l-outputs tal-IA li ma jħallu l-ebda rekord fiss jistgħu jaqgħu kompletament barra mill-kamp ta’ applikazzjoni tar-Regolament.

L-Uffiċċju tiegħi għadu ma rċeviex ilment speċifikament dwar dan. Imma ma stennejniex waħda. Fl-inkjesta tagħna dwar kif il-Kummissjoni tiddeċiedi li tuża l-intelliġenza artifiċjali, ikkonkludejna li t-trasparenza u l-parteċipazzjoni pubblika ma jistgħux ikunu maħsuba wara fuq is-sistemi tal-IA – dawn iridu jitfasslu mill-bidu nett.

L-istituzzjonijiet jeħtieġ li jkunu jafu, u jkunu jistgħu jispjegaw, għaliex għodda tal-IA pproduċiet l-output li pproduċiet. Il-persunal jeħtieġ li jiġi mħarreġ biex jiddubita s-suġġerimenti tal-IA, mhux sempliċement jitħalla jikkonfermahom. U meta l-IA tkun għenet f’deċiżjoni jew fi tweġiba, il-pubbliku għandu jiġi infurmat – mhux midfun f’nota f’qiegħ il-paġna, iżda għandu jiġi ddikjarat b’mod ċar: riċerka, abbozzar, jew xi ħaġa aktar.

Huwa ċar li dan ix-xogħol għadu għaddej, iżda huwa importanti li wieħed ikun konxju.

Allura, kollox s'issa kien dwar reazzjoni tajba meta xi ħadd jistaqsi.

Iżda soluzzjoni prominenti oħra għall-ammont ta’ xogħol u l-kwistjoni tar-riżorsi f’dak li għandu x’jaqsam mal-aċċess għad-dokumenti hija t-tieni suġġett ewlieni tal-lum – it-trasparenza proattiva.

F’dawn l-aħħar snin, rajna t-tfassil tal-politika tal-UE jespandi f’varjetà ta’ oqsma ġodda jew f’żoni qodma b’modi ġodda – id-difiża, il-qafas kummerċjali internazzjonali, is-sigurtà tal-enerġija u tal-ikel, is-sovranità diġitali, l-oqsma kollha li n-nies jimpurtahom ħafna minnhom u li fihom jixtiequ li jkollhom vuċi. Ir-riżultat kien – u se jkompli jkun – żieda fid-domanda għall-informazzjoni.

Nirrikonoxxi li, bħal fil-każ tal-AI -, jiġifieri żieda fl-aċċessibbiltà – dan ukoll għamel ix-xogħol tiegħek aktar diffiċli. Iżda huwa importanti li ma titlifx il-vista ta 'l-istampa akbar. Dak li nagħmlu bħala istituzzjonijiet tal-UE huwa vitali biex niddefendu d-drittijiet taċ-ċittadini u l-ħajja demokratika tal-Unjoni tagħna.

F’dawn iċ-ċirkostanzi, l-investiment qawwi f’kultura ta’ trasparenza proattiva jista’ mhux biss jagħmel lill-istituzzjonijiet aktar miftuħa u responsabbli f’għajnejn iċ-ċittadini iżda jgħin ukoll biex jitnaqqas il-piż amministrattiv tat-trattament tat-talbiet għall-aċċess.

Huwa importanti li l-istituzzjonijiet, il-korpi, l-uffiċċji u l-aġenziji tal-UE jantiċipaw talbiet rikorrenti jew prevedibbli. Pereżempju, meta istituzzjoni tirċievi regolarment talbiet għall-istess tipi ta’ dokumenti, hija għandha tikkunsidra l-possibbiltà li tippubblikahom b’mod proattiv aktar milli tipproċessa ripetutament talbiet individwali.

Ninsab kuntenta ngħid li rajna progress reali f’dan il-qasam matul is-snin, jiġifieri fil-Kummissjoni u fil-Kunsill.

Iżda minbarra l-pożittivi, rajna wkoll xi każijiet diffiċli li fihom aktar trasparenza, u forsi aktar trasparenza proattiva, kienet iġġustifikata iżda ma ġietx ipprovduta.

Pereżempju, l-Uffiċċju tiegħi ttratta inkjesta fejn il-Kummissjoni rrifjutat li tipprovdi aċċess għal diversi dokumenti li jikkonċernaw l-evalwazzjoni tal-pjanijiet nazzjonali ta’ żewġ Stati Membri taħt l-RRF. Hija argumentat li l-iżvelar jista’ jimmina l-politika finanzjarja, monetarja jew ekonomika mhux biss tal-UE iżda wkoll tal-Istati Membri kkonċernati. Madankollu, meta ġew ikkonsultati mill-Kummissjoni, iż-żewġ pajjiżi ma kienu identifikaw l-ebda riskju. Barra minn hekk, aktar tard huma pprovdew lill-ilmentatur b’dokumenti li jikkonċernaw il-pjanijiet tal-RRF tagħhom bi tweġiba għat-talbiet nazzjonali għall-aċċess.

Aktar reċentement, kellna każ fejn il-Kummissjoni rrifjutat li ssegwi r-rakkomandazzjoni tagħna għal divulgazzjoni possibbli ta’ rapport minn pjattaforma kbira ħafna tal-media soċjali dwar il-konformità tagħha mar-regoli diġitali tal-UE. Kien hemm diversi kwistjonijiet dwar kif ġiet ittrattata din it-talba għal aċċess, iżda dak li huwa interessanti li wieħed jinnota fil-kuntest ta’ din id-diskussjoni huwa li l-pjattaforma inkwistjoni kienet għamlet ir-rapport pubbliku, għalkemm b’redazzjonijiet, saż-żmien meta ħriġna r-rakkomandazzjoni tagħna.

Nirrikonoxxi li istituzzjonijiet jew organizzazzjonijiet differenti jista’ jkollhom opinjonijiet differenti dwar id-divulgazzjoni, iżda dawn it-tipi ta’ inkonsistenzi għandhom jiġġustifikaw rieżami tal-prattiki ta’ trasparenza attwali.

Huwa diffiċli għaċ-ċittadini li jifhmu, pereżempju, għaliex id-dokumenti li diġà huma ppubblikati xi mkien ieħor mhumiex qed jiġu żvelati mill-istituzzjonijiet tal-UE, kemm jekk dan ikun b’mod proattiv kif ukoll bi tweġiba għal talba għal aċċess.

U fil-fatt, dan jeħtieġ mhux biss bidla fil-politika iżda wkoll bidla fil-mentalità. F’ċerti sitwazzjonijiet, l-impressjoni tiegħi hija li t-trasparenza titqies bħala xkiel għall-azzjoni – li b’xi mod se timmina t-teħid tad-deċiżjonijiet jew il-kapaċità tal-istituzzjonijiet jew tal-Istati Membri li jsibu kompromess.

Għandna niftakru li, fi ħdan l-Unjoni demokratika tagħna, it-trasparenza hija dak li fil-fatt jippermetti l-azzjoni. Huwa dak li jiżgura li t-tfassil tal-liġijiet isir mhux biss għaċ-ċittadini, iżda magħhom. Huwa dak li fl-aħħar mill-aħħar jagħti l-leġittimità lit-tfassil tal-liġijiet.

Ir-Regolament 1049/2001 wera li huwa reżiljenti. Iżda r-reżiljenza mhijiex l-istess bħall-effettività. Qafas li issa sar dipendenti ħafna fuq litigazzjoni każ b’każ biex jiġi deċiż jekk messaġġ testwali huwiex dokument, jekk output tal-IA huwiex aċċessibbli jew kif għandha tiġi spjegata deċiżjoni assistita mill-IA, mhuwiex qafas legali li ċ-ċittadini jistgħu jiddependu fuqu bi kwalunkwe grad ta’ ċertezza.

Għalhekk, qabel ma nagħmel il-mistoqsijiet tiegħek, ippermettili nindirizza aspett kruċjali wieħed dwar il-futur tal-aċċess għad-dokumenti – il-ħtieġa li r-Regolament jiġi rivedut.

Nirrikonoxxi li din il-fehma tista’ tkun kemxejn kontroversjali, iżda nemmen li wasal iż-żmien għal dibattitu.

Għandna regolament li issa huwa antik għal kwart tas-seklu, u li tfassal għal ambjent tad-data li nbidel lil hinn mir-rikonoxximent. It-tfassil tal-politika tal-UE nnifsu evolva wkoll b’modi li kienu jkunu diffiċli biex jiġu previsti fil-bidu tas-seklu.

U filwaqt li ħafna mil-liġi xorta tista’ tidher tajba fuq il-karta, jeħtieġ li nammettu li mhijiex qed tiffunzjona kif suppost. Diġà tkellimt dwar l-isfidi relatati mat-teknoloġiji l-ġodda, iżda hemm problemi oħra.

Pereżempju, l-inkjesti mwettqa mill-Uffiċċju tiegħi juru li l-iskadenzi legali għat-trattament tat-talbiet għall-aċċess u l-applikazzjonijiet konfermatorji spiss ma jintlaħqux. Meta u jekk finalment jingħata l-aċċess, id-dokumenti miksuba spiss jistgħu jkunu obsoleti – għall-ġurnalisti, għall-akkademiċi, u għaċ-ċittadini li jixtiequ jsemmgħu leħinhom fit-teħid tad-deċiżjonijiet tal-UE. Din la hija amministrazzjoni tajba u lanqas tajba għal sorveljanza effettiva.

Hemm ukoll il-kwistjoni ta’ kif jintużaw l-eċċezzjonijiet. Ir-Regolament 1049 jipprevedi varjetà ta’ eċċezzjonijiet għaċ-ċaħda jew għaċ-ċaħda parzjali tal-aċċess għal ċerti dokumenti. Dawn jeżistu għal raġunijiet validi, iżda spiss jiġu interpretati b’mod wiesa’ wisq. Fl-inkjesti preċedenti tal-Ombudsman, rajna li l-istituzzjonijiet tal-UE jużaw argumenti vagi, astratti u mhux sostanzjati għall-applikazzjoni tal-eċċezzjonijiet. Rajna wkoll li jużaw raġunament li diġà ġie miċħud mill-Qorti tal-Ġustizzja, bħal dak l-iżvelar jirriżulta fi pressjoni esterna jew interpretazzjoni ħażina mill-pubbliku.

Inżid ukoll li, skont is-sistema attwali, il-piż impost fuq iċ-ċittadini biex jiksbu dokumenti li huma intitolati għalihom qed isir dejjem aktar irraġonevoli. L-istituzzjonijiet għadhom ħafna drabi jittrattaw it-talbiet mil-lenti tal-ġestjoni tar-riskju, u dan jirrikjedi li ċ-ċittadini jsibu u/jew jikkwotaw sentenzi passati tal-qorti, ir-riżultati tal-inkjesti tal-Ombudsman, u linji gwida istituzzjonali interni biss biex jagħmlu l-każ tagħhom.

Dan mhuwiex konformi mal-ispirt tal-liġi u ma jżidx it-trasparenza. Wieħed ma għandux għalfejn isir espert tad-dritt tal-UE biex jitlob b’mod effettiv aċċess għad-dokumenti miżmuma mill-amministrazzjoni tal-UE. Jew li tkun dipendenti fuq il-preżentazzjoni ta’ lment lill-Ombudsman jew li tippreżenta rikors quddiem il-Qorti Ġenerali. Iż-żewġ rotot jieħdu ħafna ħin, jużaw ħafna riżorsi, u huma legalment kumplessi.

B’mod ġenerali, is-sistema tagħna llum hija nieqsa b’mod iddisprat miċ-ċarezza – mhux biss għall-individwi iżda wkoll għall-istituzzjonijiet li qed jitħabtu bejn l-isfidi tal-interpretazzjoni u tal-governanza.

Neħtieġu regoli aktar ċari, aktar komprensivi u aktar moderni – regoli adattati għat-teknoloġija tal-lum u għal kif fil-fatt jittieħdu d-deċiżjonijiet, regoli li jistabbilixxu l-governanza tajba u t-trasparenza proattiva bħala n-norma aktar milli l-eċċezzjoni.

Naf li xi nies isibuha bi tqila biex jerġgħu jiftħu din il-leġiżlazzjoni, minħabba l-biża’ li regolament rivedut jista’ jew jimponi obbligi aktar onerużi u diffiċli biex jikkonformaw jew jirriżulta f’sistema inqas trasparenti minn dik attwali. Dawn il-biżgħat jinftiehmu, iżda jissottovalutaw ukoll l-ispejjeż fit-tul biex l-affarijiet jinżammu l-istess – il-prezz dejjem jiżdied li nħallsu għall-inerzja.

Biex nikkwota wieħed mill-missirijiet fundaturi tal-Ewropa, Jean Monnet: “L-inċertezza u l-ħtieġa, meta jiltaqgħu, m’għandhom iħallu l-ebda lok għal eżitazzjoni jew serħan.”

Naħseb li fil-fatt wasalna għall-punt fejn il-ħtieġa għal riforma saret kemm neċessarja kif ukoll ovvja. U f'ċirkostanzi bħal dawn, m'għandniex nibżgħu minn dibattitu leġiżlattiv. Minflok, għandna nħaddnu l-opportunità li nibnu qafas ta’ trasparenza ġdid u mtejjeb – wieħed li jpoġġi liċ-ċittadin u d-dritt tiegħu għall-informazzjoni fiċ-ċentru stess.

Grazzi. Nistenna bil-ħerqa l-mistoqsijiet tiegħek u d-diskussjoni.