Spotkanie z szefami agencji UE
czwartek, 13 lutego 2014 r., w godz. 15.15–15.45
Crowne Plaza Le Palace, 3 Ginestre Street, 8. piętro „Clarity & vision”.
Uwagi wstępne Europejskiej Rzecznik Praw Obywatelskich
Emily O'Reilly

Obywatelstwo w kryzysie

Dzień dobry i dziękuję za poświęcenie dziś czasu w programie na wymianę poglądów z Europejskim Rzecznikiem Praw Obywatelskich.

Zamierzam wyjaśnić, w jaki sposób postrzegam swoją rolę Rzecznika Praw Obywatelskich i w jaki sposób uważam, że ta rola odnosi się do agencji UE. Z niecierpliwością oczekuję również na Państwa opinie. W szczególności mam nadzieję dowiedzieć się, co jeszcze może zrobić Rzecznik Praw Obywatelskich, aby pomóc Państwu umieścić obywateli Europy w centrum swojej pracy.

Kiedy złożyłem przysięgę w Trybunale Sprawiedliwości w dniu 30 września zeszłego roku, powiedziałem, że moją ambicją jest pomoc instytucjom UE w dostosowaniu się do ich własnych możliwości. Aby było to możliwe, chcę przenieść samo biuro Rzecznika Praw Obywatelskich na wyższy poziom pod względem wpływu, widoczności i znaczenia.

Znaczenie, czyli dla obywateli Europy.

Obywatelstwo europejskie znajduje się w kryzysie z kilku powodów. Aspekt kryzysu, który jest najbardziej istotny dla naszej dzisiejszej dyskusji, polega na tym, że wielu obywateli postrzega instytucje UE, w tym agencje, jako odległe i obce. Obywatele nie mają poczucia, że instytucje, w tym agencje, są organami publicznymi, które działają w ich imieniu i są wobec nich odpowiedzialne.

Niektórzy z was pracują w obszarach, które są istotne dla codziennych obaw obywateli, takich jak bezpieczeństwo spożywanej przez nas żywności, przyjmowanych przez nas leków i samolotów, którymi latamy. Inni pracują w dziedzinach, które bezpośrednio dotyczą tylko wyspecjalizowanych odbiorców. Istnieją jednak trzy rzeczy, których wszyscy obywatele mają prawo oczekiwać od wszystkich agencji UE.

Zasady Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące służby publicznej

Po pierwsze, obywatele mają prawo oczekiwać, że pracownicy agencji będą przestrzegać norm etycznych służby cywilnej UE.

Jestem pewien, że wszyscy znacie pięć zasad Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczących służby publicznej, ale streszczę je pokrótce.

Pierwszą zasadą jest zaangażowanie na rzecz UE i jej obywateli. Główną ideą jest to, że urzędnicy służby cywilnej powinni być świadomi istnienia instytucji UE, aby służyć interesom UE i jej obywateli. Powinni być świadomi swojej pozycji zaufania publicznego i dawać dobry przykład innym.

Drugą zasadą jest uczciwość. Urzędnicy służby cywilnej nie powinni nakładać na siebie żadnych obowiązków, które mogłyby mieć wpływ na wykonywanie ich funkcji, oraz powinni unikać konfliktów interesów i pojawienia się takich konfliktów.

Trzecią zasadą jest obiektywizm. Urzędnicy służby cywilnej powinni być bezstronni, otwarci, kierowani dowodami i gotowi wysłuchać różnych punktów widzenia. Powinni być gotowi uznać i skorygować błędy.

Po czwarte, zasada poszanowania innych. Urzędnicy służby cywilnej powinni zachowywać się z szacunkiem wobec siebie nawzajem i wobec obywateli oraz wyrażać się jasno, używając prostego języka.

Piątą i ostateczną zasadą świadczenia usługi publicznej jest przejrzystość. Urzędnicy służby cywilnej powinni być skłonni do wyjaśniania swojej działalności i uzasadniania swoich działań. Powinni oni prowadzić odpowiednie rejestry i z zadowoleniem przyjąć publiczną kontrolę ich postępowania.

Dobre zarządzanie

Zasady służby publicznej są przewodnikiem po indywidualnym zachowaniu etycznym.

Drugą rzeczą, której obywatele mają prawo oczekiwać od agencji UE, jest dobre zarządzanie.

Wiem, że ustanowienie zasad zarządzania jest w dużej mierze poza twoimi rękami. Musisz pracować w ramach stworzonych przez innych. Wiem również, że zarządzanie jest jedną z kwestii poruszonych w planie działania Komisji dotyczącym działań następczych w związku ze wspólnym podejściem do agencji.

Jako Rzecznik Praw Obywatelskich moja troska o dobre sprawowanie rządów zaczyna się od tego, jak rozwiązania opisane na papierze sprawdzają się w praktyce. Na przykład, ustanawiając grupy konsultacyjne lub doradcze, w jaki sposób faktycznie wybiera się osoby, które mają reprezentować określone interesy? Jak identyfikować i rozwiązywać konflikty interesów i inne kwestie etyczne? Co tak naprawdę dzieje się, gdy ktoś gwizdnie?

Pozwolę sobie na krótką dygresję, aby wyjaśnić bardziej ogólną kwestię dotyczącą pracy Rzecznika Praw Obywatelskich. Wszystkie organy publiczne, w tym ten, którym kieruję, są pod presją, aby wprowadzić "politykę" na wszelkiego rodzaju rzeczy. Ale polityka to tylko kartka papieru. Jeśli ma to być coś więcej niż tylko lista życzeń lub oświadczenie o dobrych intencjach - to znaczy, jeśli ma mieć wpływ - musi zostać wdrożone. A ustalenie, czy i w jaki sposób jest ona wdrażana, wymaga czegoś więcej niż tylko zapoznania się z polityką lub, w rzeczy samej, z formalnymi ustaleniami dotyczącymi zarządzania.

Pod koniec zeszłego roku wysłałem wam wszystkim kopię Putting It Right. W niniejszym sprawozdaniu przeanalizowano działania następcze podjęte przez instytucje (w tym agencje) w związku z wynikami dochodzeń prowadzonych przez Rzecznika Praw Obywatelskich. W następnej edycji zamierzam skupić się bardziej na tym, co instytucje faktycznie zrobiły, aby zrealizować obietnice złożone w odpowiedzi na moje uwagi, zalecenia i propozycje.

Na podstawie dotychczasowych doświadczeń bardzo mnie niepokoi tendencja niektórych instytucji UE do odmowy przyznania skarżącym zadośćuczynienia, chyba że istnieje do tego prawny obowiązek. Myślę, że odzwierciedla to nadmierne poleganie na prawie i słabe zrozumienie wymogów dobrej administracji, a nawet sprawiedliwości. Chociaż UE i jej instytucje mają podstawy prawne, w grę wchodzą również podstawowe wartości i zasady. Te wartości i zasady, które obejmują sprawiedliwość i sprawiedliwość, uzupełniają prawo. Cieszę się, że do tej pory nie spotkałem się z żadnymi przypadkami, w których agencja odmówiła zadośćuczynienia z powodu braku prawnego obowiązku.

Koniec dygresji.

Dwa kluczowe prawa polityczne

Przechodzę teraz do trzeciego i ostatniego elementu mojej krótkiej listy rzeczy, których wszyscy obywatele europejscy mają prawo oczekiwać od wszystkich agencji UE. Oznacza to, że agencje odegrają swoją rolę w urzeczywistnieniu dwóch praw politycznych, które są niezbędne dla obywatelstwa: prawo do wiedzy i prawo do uczestnictwa.

Dla każdego z was, którzy są prawnikami, powinienem wyjaśnić, że „prawo do wiedzy” i „prawo do uczestnictwa” to terminy ogólne, które łączą różne elementy prawa i dobrej administracji w sposób, który pomaga obywatelom zrozumieć kluczowy wymiar polityczny obywatelstwa europejskiego.

Prawo do informacji obejmuje:

• prawo do zadawania pytań i otrzymywania odpowiedzi; oraz
• prawo do otrzymywania informacji w języku, który rozumiesz.

Te dwa elementy wynikają z podstawowego prawa do dobrej administracji określonego w Karcie praw podstawowych.

Pozostałe dwa elementy to:

• prawo do wnioskowania o publiczny dostęp do dokumentów, które jest również prawem zapisanym w Karcie, oraz
• prawo do proaktywnego informowania. Jest to odpowiednik obowiązków instytucji w zakresie publikowania dokumentów (takich jak sprawozdania, budżety, sprawozdania finansowe i oceny skutków) oraz udostępniania publicznych rejestrów dokumentów.

Utworzenie publicznego rejestru dokumentów stanowi wyzwanie. Wiem o tym dobrze, ponieważ moje biuro pracuje nad takim rejestrem od dłuższego czasu. Dobrą wiadomością jest to, że jest prawie gotowy do publicznego uruchomienia. W zeszłym tygodniu zaprosiliśmy Transparency International do przetestowania go dla nas. Ich reakcja była pozytywna i weźmiemy pod uwagę ich pomocne sugestie przed publicznym uruchomieniem. Jesteśmy gotowi udostępnić Państwu nasze doświadczenie w tworzeniu rejestru, jeśli uznacie to za pomocne.

Mam nadzieję, że uznają Państwo, że wszystkie cztery elementy prawa do informacji mają w pełni zastosowanie do agencji.

Drugim prawem politycznym obywateli europejskich jest prawo do uczestnictwa. Nie wszystkie aspekty tego prawa dotyczą bezpośrednio agencji, ale dwa z nich to:

• prawo do konsultacji i do odpowiedzi na konsultacje; oraz
• prawo do wnoszenia wkładu w języku, którego można łatwo używać.

Pozwolę sobie podać praktyczny przykład tego, co prawo do wiedzy i prawo do uczestnictwa mogą oznaczać dla obywatela europejskiego w stosunku do agencji. Załóżmy, że ktoś czyta, że Europejska Agencja Leków zatwierdziła konkretny lek, który bierze. Interesuje ją wiedza na temat EMA i jej funkcjonowania. Wykonuje wyszukiwanie w Google i łatwo znajduje swoją stronę internetową. Niestety nie zna zbyt dobrze języka angielskiego, a strona internetowa EMA jest dostępna tylko w języku angielskim. Zamiast więc dowiedzieć się, co UE robi dla jej zdrowia, i być może podjąć działania następcze, kontaktując się z agencją, uważa, że „w porządku, ci eurokraci wyraźnie nie dbają o moje poglądy”.

Kwestia ta została poruszona w EMA w 2010 r. podczas jednej z pierwszych wizyt Rzecznika w agencji UE.

Jestem pewien, że wszyscy znacie program wizyt Rzecznika w agencjach. Do tej pory odbyłem tylko jedną wizytę - w Instytucie Równości Płci. Jestem pewien, że ci z was, którzy odbyli wizytę, uznają, że kwestie poruszone podczas wizyty są ściśle związane z tematami, które dziś przedstawiłem. W 2014 r. moje biuro będzie oceniać wyniki programu wizyt. Byłbym bardzo wdzięczny za Państwa wkład w celu zwiększenia wpływu, widoczności i adekwatności wizyt. W szczególności z zadowoleniem przyjmuję Państwa pomysły na to, jak zapewnić lepsze wdrażanie na etapie działań następczych.

Zanim zakończę, chciałbym nie tylko jeszcze raz podziękować za zaproszenie mnie tutaj, ale także pogratulować wyboru miejsca. Zorganizowanie spotkania w pakiecie „Clarity & Vision” sugeruje dokładnie właściwe aspiracje dotyczące wydarzenia UE.

Dziękuję za uwagę. Z niecierpliwością czekam na Państwa pytania i komentarze.