Szanowni Państwo,

Dziękuję bardzo za możliwość zaprezentowania Panu dzisiaj mojej pracy jako Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich. Jestem szczególnie zaszczycony, że zostałem zaproszony podczas obchodów 25-lecia obecnej Komisji.

Śledzę uważnie prace Rady Europy, a dzisiejsza wymiana poglądów z Państwem, członkami Europejskiej Komisji przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji, opiera się na współpracy, jaką miałem z Państwa kolegami z GRECO (Grupa Państw Przeciwko Korupcji) oraz z Sekretarzem Generalnym Jaglandem. Poza tym moje biura w Strasburgu oferują inspirujący widok na flagi wszystkich członków Rady Europy na pięknym dziedzińcu Palais de l’Europe.

Moją misją w Unii Europejskiej jest zasadniczo „służenie demokracji poprzez współpracę z instytucjami Unii Europejskiej w celu stworzenia skuteczniejszej, bardziej odpowiedzialnej, przejrzystej i etycznej administracji”. W dążeniu do wysokich standardów etycznych istotną rolę odgrywa walka z rasizmem i nietolerancją. Nie zajmuję się łamaniem praw człowieka, takim jak przestępstwa z nienawiści czy brutalne przejawy rasizmu. Raczej mam do czynienia z inną częścią spektrum, gdzie czasami nietolerancja i dyskryminacja leżą u podstaw tego, jak dyskrecja jest wykorzystywana w podejmowaniu decyzji, w zakorzenionych praktykach administracyjnych i w przestarzałych kulturach biurokratycznych.

Europa ciągle się zmienia, ale kierunek podróży jest raczej niepokojący niż postępowy. Populizm stał się modny politycznie, nowoczesny zestaw narzędzi dla niektórych rodzajów polityków w poszukiwaniu łatwych zwycięstw. Retoryka ekstremistyczna jest wykorzystywana do ukierunkowania frustracji wielu, którzy czują się pozostawieni w tyle przez szybkie zmiany kulturowe i gospodarcze. Oświadczenia, które nawet niedawno zakończyłyby karierę zawodową, teraz – w niektórych przypadkach – je składają.

W związku z tym ważniejsze niż kiedykolwiek jest, aby urzędnicy służby cywilnej i administracja walczyli o utrzymanie najwyższych standardów tolerancji i niedyskryminacji. Historia uczy nas, jak szybko niebezpieczne zachowania stają się znormalizowane, ale także, jak stopniowo i rzadko z dnia na dzień pełzają.

Ważne jest, aby zawsze sygnalizować, że nasze instytucje publiczne nie są skłonne ignorować podstawowych zasad, na których są oparte i których muszą przestrzegać. Są one nazywane „podstawowymi”, ponieważ stanowią podstawę, na której powinny opierać się nawet najmniejsze decyzje.

Rzecznik Praw Obywatelskich zajmuje się tzw. „niewłaściwym administrowaniem”. Samo w sobie brzmi jak suche słowo, biurokratyczne, abstrakcyjne. Brakuje w nim rezonansu i siły emocjonalnej tego, czym konkretnie zajmuje się Rada Europy, czyli „praw człowieka”.

Jednak historia po raz kolejny uczy nas, że sposób, w jaki zarządza się prawami i regulacjami, często dokładnie określa stopień, w jakim państwo chroni prawa człowieka swoich obywateli.

I tak właśnie w tym powierzchownie suchym świecie administracji moje biuro znajduje możliwości ochrony naszych obywateli przed dyskryminacją, pracując wyłącznie na podstawie miękkiej siły i perswazji.

Moje zalecenia nie są wiążące dla instytucji UE, ale są przestrzegane w ponad 80% przypadków. Pozwólcie, że podam kilka przykładów rodzaju pracy, którą wykonuję:

W 2017 r. stwierdziłem niewłaściwe administrowanie w Europejskiej Służbie Działań Zewnętrznych w związku z niewypłacaniem stu stażystom w jej różnych delegacjach na całym świecie.

Brak zapłaty nie był „nielegalny” w tym sensie, że nie istniała żadna konkretna zasada nakazująca płatność, ale nasze ustalenie wykraczało poza wąską interpretację prawną i zamiast tego szukało wartości zawartych w samych traktatach Unii Europejskiej, z których wypływa całe prawo UE.

Brak zapłaty, nawet za podróże służbowe, oznaczał, że takie stanowiska były faktycznie dostępne tylko dla uprzywilejowanych młodych ludzi, których rodziny mogły sobie pozwolić na opłacenie podróży, zakwaterowania i zakwaterowania za granicą. Przywilej podążał za przywilejem, zapewniając niektórym młodym ludziom cenny dodatek do ich CV, jednocześnie zwalniając resztę.

Stwierdziłem, że jest to sprzeczne z podstawowymi zasadami UE, które obejmują niedyskryminację i równość szans. Służba Działań Zewnętrznych odpowiedziała pozytywnie. Władze budżetowe zgodziły się zwiększyć swój budżet, aby wynagrodzić przyszłych stażystów, a obecnie ustanowiono pozytywny precedens dla innych instytucji.

W innym obszarze związanym z polityką zagraniczną przyjrzałem się również nieprzeprowadzeniu przez Komisję Europejską oceny wpływu na prawa człowieka przed zawarciem umowy o wolnym handlu z Wietnamem. Zakończyłem sprawę krytycznymi komentarzami i mam nadzieję, że moja praca przyczyni się do zmian w tym ważnym obszarze. Odcisk UE w biedniejszych częściach świata musi być pozytywny dla wszystkich, których to dotyczy.

Moje biuro zajmuje się również skargami dotyczącymi molestowania w instytucjach UE, które w niektórych przypadkach wiążą się z dyskryminacją ze względu na płeć. Na przykład wszczęłam dochodzenie na podstawie skargi przeciwko jednej z agencji UE w związku z domniemanym molestowaniem seksualnym i nękaniem psychicznym. Stwierdziłem poważne naruszenie przepisów UE dotyczących ochrony godności w miejscu pracy i zasugerowałem, aby skarżący otrzymał odszkodowanie. Następnie agencja wypłaciła skarżącemu kwotę 10 000 EUR.

Skontaktowałem się również ze wszystkimi instytucjami UE i niektórymi agencjami, aby dowiedzieć się o ich polityce przeciwdziałania molestowaniu i ostatecznie opublikowałem sprawozdanie na temat godności w pracy, w którym na przykład wzywa się do zrównoważonego zarządzania pod względem płci jako środka zapobiegawczego przeciwko dyskryminacji ze względu na płeć.

W innym przypadku współpracowałem z Parlamentem Europejskim w celu ustanowienia mechanizmu rozpatrywania skarg we Fronteksie – unijnej agencji straży granicznej i przybrzeżnej, która niedawno powiększyła się o wiele tysięcy pracowników.

Zamiast, jak w przeszłości, potencjalnej osobie ubiegającej się o azyl, która musi złożyć skargę na dyskryminację lub molestowanie do organu państwa członkowskiego, który oddelegował konkretnego urzędnika Fronteksu, Frontex dysponuje obecnie mechanizmem składania skarg i zatrudnia urzędnika ds. praw podstawowych w pełnym wymiarze czasu pracy. Jednakże, w szczególności biorąc pod uwagę jego poszerzoną rolę i zwiększenie liczby pracowników, ważne będzie zapewnienie, aby środki ochrony zapewniane przez mechanizm rozpatrywania skarg były solidne i dysponowały odpowiednimi zasobami.

W zeszłym roku przyjrzałem się traktowaniu przez administrację UE jej własnych pracowników. Wymagając tolerancji i równości od innych, instytucje UE muszą dawać przykład, jak traktują swoich pracowników. Przyjrzałem się traktowaniu osób niepełnosprawnych w ramach systemu ubezpieczeń instytucji UE w świetle Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, a w innym przypadku zbadałem politykę Szkoły Europejskiej w zakresie edukacji włączającej. W obu przypadkach uzyskano pozytywne wyniki.

Moje biuro otrzymało również skargę dotyczącą braku zapewnienia przez agencję UE tłumaczenia ustnego na międzynarodowy język migowy podczas wydarzenia publicznego. Przypomniałem Komisji i Agencji o potrzebie dołożenia wszelkich starań w celu zapewnienia przestrzegania praw osób niepełnosprawnych i zauważyłem, że właściwe byłoby, aby Agencja dokonała przeglądu swoich ustaleń w celu rozwiązania tej kwestii.

Walka z dyskryminacją ze względu na język jest szczególnie ważna w instytucjach UE. Dlatego też w zeszłym roku przeprowadziłam konsultacje publiczne na temat używania języków w instytucjach, organach, urzędach i agencjach UE. Zakończyłem moją pracę sprawozdaniem w sprawie wielojęzyczności, w którym wymieniono praktyczne sugestie dotyczące ulepszeń.

Jako Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich kieruję również europejską siecią rzeczników praw obywatelskich, która odgrywa kluczową rolę w ochronie praw podstawowych, ponieważ krajowym rzecznikom praw obywatelskich często powierza się również zadanie ochrony praw podstawowych. W przyszłym tygodniu powitam w Brukseli ponad 100 krajowych i regionalnych rzeczników praw obywatelskich z państw członkowskich UE i krajów przystępujących. Celem konferencji jest umocnienie podstawowych wartości europejskich i zajęcie się takimi tematami jak demokracja uczestnicząca, „miękka siła”, dostępna opieka zdrowotna, opieka nad dziećmi i prawa socjalne.

I to wszystko, i cała praca, którą wykonujecie, jest prawdopodobnie ważniejsza teraz niż kiedykolwiek, ponieważ żyjemy w okresie zakłócenia norm, które wielu z nas przyjęło za pewnik, jeśli chodzi o to, jak traktujemy naszych bliźnich.

Majowe wybory europejskie będą miarą naszego stanowiska w tej kwestii i należy zachęcać wszystkich Europejczyków do zabierania głosu, niezależnie od płci, wieku, języka, potencjalnej niepełnosprawności, religii czy koloru skóry. Europa jest zjednoczona w różnorodności, ale ważne jest, aby te słowa, mające takie znaczenie dla nas wszystkich i dla naszej przyszłości, nie pogrążyły się w stereotypie, abyśmy nadal żyli nimi tak, jak powinny być przeżywane, pomimo obecnego hałasu, pomimo wyzwań i pomimo najlepszych wysiłków tych, którzy chcą zniszczyć to, co ta Europa tak boleśnie zbudowała.

Dziękuję.