Wprowadzenie

Panie i Panowie! Witamy na seminarium, które moje biuro zorganizowało we współpracy z Transparency International. Cieszę się, że mogę dzielić podium z Janą Mittermeier, która pracuje dla Transparency International tutaj w Brukseli. Cieszę się również bardzo, że dołączył do nas Christian Linder z gabinetu wiceprzewodniczącego Komisji Europejskiej Sefcovicia. Odpowiednio odpowiada on w gabinecie m.in. za europejską inicjatywę na rzecz przejrzystości, która przyniosła już pewne istotne rezultaty.

Mówiąc o wiceprzewodniczących, jesteśmy zaszczyceni, że posłanka do PE Diana Wallis, wiceprzewodnicząca Parlamentu Europejskiego ds. przejrzystości, zgodziła się do nas dołączyć i przewodniczyć naszemu seminarium.

Cieszę się również, że mamy tu dziś Oliviera Hoedemana z Corporate Europe Observatory. Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich regularnie otrzymuje skargi od Corporate Europe Observatory, które pomagają nam zidentyfikować niedociągnięcia w administracji UE i doradzać instytucjom UE, jak je naprawić.

Dlaczego zorganizowaliśmy to wydarzenie? Chcieliśmy wysłuchać apelu rzeczników dostępu do informacji, aby zwrócić uwagę na "Międzynarodowy Dzień Prawa do Wiedzy" na całym świecie. Ponieważ debata na temat dostępu do dokumentów i informacji toczy się w Brukseli i jest szczególnie ważna dla pracy Rzecznika Praw Obywatelskich, pomyśleliśmy, że omówienie z Państwem niektórych kwestii byłoby owocne.

Tylko jedna dodatkowa uwaga: Zbieg okoliczności sprawia, że dziś jest pierwszy pełny dzień nowej identyfikacji wizualnej Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich. Zapraszam do zapoznania się z naszym nowym logo i projektem, które można znaleźć na naszej stronie internetowej oraz w dzisiejszym komunikacie prasowym.

Teraz pokrótce skupię się na prawie obywateli europejskich do informacji i skargach otrzymywanych przez Rzecznika Praw Obywatelskich w związku z brakiem przejrzystości. Chciałbym również zwrócić uwagę na osiągnięte przez nas wyniki i rzeczy, które pozostają do zrobienia. Na koniec z niecierpliwością czekam na ożywioną debatę z wami wszystkimi.

Prawo obywateli europejskich do informacji

Wejście w życie traktatu lizbońskiego i prawnie wiążącej karty praw podstawowych stanowi kluczowy etap długiego procesu wzmacniania pozycji obywateli europejskich i innych zainteresowanych stron. Karta daje w szczególności wyraźny sygnał co do znaczenia, jakie Unia przywiązuje do praw obywateli.

Sekcja karty zatytułowana „Prawa obywateli” zawiera oczywiście prawo do wniesienia skargi do Rzecznika Praw Obywatelskich. Zawiera ona również prawo do dobrej administracji, które leży u podstaw działań Rzecznika Praw Obywatelskich. Elementy prawa do dobrej administracji, które są wyraźnie wymienione w Karcie, obejmują prawo do tego, by administracja UE zajmowała się swoimi sprawami „bezstronnie, sprawiedliwie i w rozsądnym terminie”, prawo każdej osoby do bycia wysłuchaną oraz prawo każdej osoby do dostępu do jej akt.

Szereg innych artykułów traktatu lizbońskiego przewiduje większą przejrzystość działań instytucji, organów, urzędów i agencji UE. Obejmują one przepis, zgodnie z którym Rada spotyka się publicznie podczas obrad i podejmowania decyzji w sprawie projektów aktów prawnych - o co wielokrotnie apelowałem. Traktat nakłada jednak również na administrację Unii obowiązek prowadzenia prac z jak największym poszanowaniem zasady otwartości w celu wspierania dobrych rządów i zapewnienia udziału społeczeństwa obywatelskiego.

Art. 42 Karty praw podstawowych jest szczególnie ważny dla pracy Rzecznika Praw Obywatelskich. Stanowi on, że obywatele mają prawo dostępu do dokumentów instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii. Stanowi to znaczną poprawę, rozszerzając prawo dostępu nie tylko na dokumenty Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji, ale także na wszystkie instytucje, organy, urzędy i agencje UE, w tym po raz pierwszy na Radę Europejską.

Wszystkie te nowe przepisy mają kluczowe znaczenie dla prawa do informacji. Obywatele europejscy muszą być w stanie zobaczyć, co rządy, które wybrali na obywateli krajowych, robią na szczeblu europejskim. Muszą one również być w stanie, jako obywatele Unii, skuteczniej monitorować pracę instytucji UE. Ponadto mają one prawo do otwartej i przyjaznej obywatelom administracji UE, która angażuje się w kulturę służby.

Skargi na brak przejrzystości

Pozwolę sobie teraz przejść do naszych statystyk skarg. W 2009 r. zdecydowanie najczęstszym zarzutem zbadanym przez Rzecznika Praw Obywatelskich był brak przejrzystości w administracji UE. Zarzut ten pojawił się w 36% wszystkich dochodzeń i obejmował odmowę udzielenia informacji lub dostępu do dokumentów. Z pewnym niepokojem odnotowałem niezmiennie wysoką liczbę skarg dotyczących braku przejrzystości w ostatnich latach. W końcu rozliczalna i przejrzysta administracja UE ma kluczowe znaczenie dla budowania zaufania obywateli do UE.

Pozwolę sobie podać kilka przykładów spraw, którymi się zajmowałem, dotyczących braku przejrzystości: W następstwie otrzymanych przeze mnie skarg skrytykowałem Komisję za to, że nie utworzyła kompleksowego rejestru dokumentów wymaganego na mocy unijnych przepisów dotyczących dostępu do dokumentów.

Skrytykowałem również Parlament Europejski za nieprzestrzeganie zasad przejrzystości w odniesieniu do ujawniania szczegółów dotyczących dodatków dla posłów do PE. Zauważyłem, że w następstwie tego dochodzenia Parlament opublikował na swojej stronie internetowej ogólne informacje na temat dodatków dla posłów do PE. Jest to zmiana, którą pochwalam, chociaż Parlament powinien zrobić więcej, aby spełnić najwyższe standardy przejrzystości.

W bardzo niedawnym przypadku otrzymałem skargę od obywatela Irlandii, którego syn popełnił samobójstwo po zażyciu leku przeciwtrądzikowego. Ojciec chłopca zwrócił się do Europejskiej Agencji Leków o dostęp do zgłoszeń działań niepożądanych związanych z tym lekiem. EMA początkowo odmówiła dostępu, argumentując, że unijne przepisy dotyczące dostępu do dokumentów nie mają zastosowania do zgłoszeń działań niepożądanych.

Nie zgodziłem się i wezwałem EMA do ponownego rozważenia odmowy. EMA przyjęła moje zalecenie i ogłosiła publikację sprawozdań. EMA zapowiedziała również, że zreformuje swoją politykę przejrzystości. Z dużym zadowoleniem przyjmuję to konstruktywne podejście.

Sprawa ta pokazuje, jak ważne jest, aby poszczególni obywatele poznali swoje prawa i korzystali z nich. Ostatecznie wszyscy odnoszą korzyści ze zwiększonej przejrzystości, zarówno w ważnej dziedzinie zdrowia publicznego, jak i w innych obszarach.

Przejrzysty dialog z instytucjami UE

Traktat lizboński wzmacnia również prawo obywateli i stowarzyszeń do uczestnictwa w życiu demokratycznym Unii. Zobowiązuje ona instytucje Unii do prowadzenia otwartego, przejrzystego i regularnego dialogu z organizacjami przedstawicielskimi i społeczeństwem obywatelskim.

Należy podkreślić, że „otwarty, przejrzysty i regularny dialog” – zgodnie z postanowieniami Traktatu – oznacza prawdziwą debatę na temat polityki z udziałem organizacji przedstawicielskich i społeczeństwa obywatelskiego, które mogą krytykować inicjatywy instytucji i sprzeciwiać się im, a także je wspierać. Jestem przekonany, że ten nowy przepis będzie miał również istotny wpływ na pracę Rzecznika Praw Obywatelskich.

Dla przykładu: na początku tego roku wszczęłam dochodzenie w sprawie sposobu, w jaki Komisja przeprowadziła badanie dotyczące wykorzystania do celów badawczych zwierząt z rzędu ssaków naczelnych, takich jak szympansy. Skargę złożyła Europejska Koalicja na rzecz zakończenia eksperymentów na zwierzętach. Twierdziła ona, że odpowiednia grupa robocza Komisji nie posiadała wiedzy fachowej w tej dziedzinie i że nie uwzględniła pewnych dowodów. Nie wyciągnęłam jeszcze żadnych wniosków w tej sprawie. Oczywiste jest jednak, że podkreśla on rolę, jaką Rzecznik Praw Obywatelskich może odegrać w promowaniu skutecznego i przejrzystego kształtowania polityki w instytucjach UE.

Wysokie standardy etyczne w administracji UE

Pozwolę sobie również powiedzieć kilka słów na temat przejrzystości i etyki, zanim Olivier Hoedeman przedstawi plan działania ALTER UE na rzecz przejrzystości i reformy etyki w instytucjach UE. Te dwie zasady oczywiście idą ze sobą w parze. Rzecznik Praw Obywatelskich zdecydowanie popiera przestrzeganie najwyższych standardów etycznych w administracji UE.

Otrzymujemy coraz więcej skarg w tej dziedzinie. Obejmują one zarówno kwestię tego, jakie prezenty powinni przyjmować urzędnicy UE, jak i kwestię efektu „drzwi obrotowych”, w ramach którego komisarze lub urzędnicy UE przenoszą się do sektora prywatnego – lub odwrotnie – ryzykując w ten sposób powstanie konfliktu interesów. Przejrzystość w połączeniu z zasadami i zasadami etycznego postępowania ma kluczowe znaczenie dla rozwiązania tych kwestii.

Mając to na uwadze, niedawno rozpocząłem konsultacje w sprawie zasad etycznych z krajowymi rzecznikami praw obywatelskich w państwach członkowskich. Celem niniejszych konsultacji nie jest opracowanie konkretnych wytycznych.  Chodzi o określenie i określenie podstawowych zasad etycznych, które powinny mieć zastosowanie do urzędników UE.  Powinny one umożliwić urzędnikom UE lepsze zrozumienie i stosowanie prawa i innych mających zastosowanie przepisów oraz pomóc w sytuacjach, które wydają się nie być objęte prawem lub innymi mającymi zastosowanie przepisami. Mam nadzieję, że będę mógł przedstawić Państwu wyniki w najbliższej przyszłości.

Wnioski

Podsumowując: Prawo do informacji jest niezwykle ważnym prawem dla wszystkich obywateli Europy. Tylko wtedy, gdy uznają, że administracja UE jest przejrzysta, dostępna i odpowiedzialna, będą rozwijać niezbędne zaufanie i gotowość do aktywnego uczestnictwa w życiu demokratycznym Unii.

Mam świadomość, że pozostaje jeszcze wiele do zrobienia, aby obywatele byli w pełni poinformowani zarówno o przysługujących im prawach, jak i o tym, jak najlepiej z nich korzystać. Zobowiązuję się do informowania obywateli o tych prawach. Dążąc do osiągnięcia tego celu, będę ściśle współpracować z Parlamentem Europejskim oraz krajowymi i regionalnymi rzecznikami praw obywatelskich w państwach członkowskich.

Wreszcie ważne jest również, aby obywatele wiedzieli, do kogo się zwrócić w przypadku naruszenia ich podstawowego prawa dostępu do dokumentów lub innych praw. W związku z tym wzywam was wszystkich, abyście pomogli rozpowszechniać informację, że Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich jest szybkim, wolnym, elastycznym i, naszym zdaniem, skutecznym sposobem pomocy osobom fizycznym w egzekwowaniu ich praw.

Dziękuję bardzo za uwagę.