1. Wprowadzenie

Ogromnie się cieszę, że mogę przedstawić Państwu sprawozdanie roczne Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich za 2023 rok.

Coraz bardziej złożone środowisko decyzyjne UE – często szybko zmieniające się i angażujące wiele różnych zainteresowanych stron – zwiększa potrzebę i znaczenie niezależnych organów nadzoru, takich jak Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich, w zapewnianiu, aby administracja europejska pozostawała odpowiedzialna i przejrzysta.

Prace mojego biura obejmują przypomnienie instytucjom UE, że chociaż niektóre sytuacje mogą wymagać szybkich działań politycznych, domyślnie administracja zorientowana na obywateli powinna działać w trybie umożliwiającym prowadzenie publicznej dyskusji i kontroli.

W związku z tym zwróciłam się do Parlamentu Europejskiego o poparcie mojego zalecenia, aby priorytetowo zająć się znacznymi opóźnieniami Komisji Europejskiej w rozpatrywaniu wniosków o dostęp do dokumentów, w szczególności podczas przeglądu jej wstępnych decyzji w sprawie dostępu. Jest to dopiero drugie sprawozdanie specjalne dla Parlamentu, jakie sporządziłam jako Europejska Rzecznik Praw Obywatelskich, co świadczy o znaczeniu tej kwestii dla demokratycznego nadzoru. Jestem wdzięczna Komisji Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych za szybkie zajęcie się tą sprawą.

Kwestie etyczne pozostawały w centrum uwagi przez cały rok. Ściśle monitorowałam proces reform w Parlamencie Europejskim w następstwie skandalu związanego z korupcją, jaki miał miejsce pod koniec 2022 r. Chociaż wprowadzono pewne wyraźne ulepszenia w zakresie ram etycznych Parlamentu, kluczowe znaczenie będzie miało właściwe wdrożenie i egzekwowanie tych reform.

Istotnym elementem w 2023 r. były dochodzenia w kontekście migracji, ponieważ wszczęłam dochodzenie z własnej inicjatywy mające na celu wyjaśnienie roli Fronteksu w operacjach poszukiwawczo-ratowniczych na Morzu Śródziemnym, a w odrębnym dochodzeniu zwróciłam się do Agencji o podjęcie dalszych działań w celu zapewnienia poszanowania praw podstawowych migrantów podczas wywiadów. Zwróciłam się również o więcej informacji na temat protokołu ustaleń między UE a Tunezją, w tym o to, czy Komisja przeprowadziła skuteczną ocenę skutków dla praw człowieka.

Migracja była jednym z głównych tematów konferencji Europejskiej Sieci Rzeczników Praw Obywatelskich, która odbyła się w listopadzie w Parlamencie Europejskim. Podczas spotkania krajowych i regionalnych rzeczników praw obywatelskich przeprowadzono również szeroko zakrojone dyskusje na temat wykorzystania sztucznej inteligencji w administracji publicznej, a także na temat znaczenia wysokich standardów etycznych w życiu publicznym.

Cieszę się, że w czerwcu mogłam zorganizować czwartą edycję Nagrody Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich za Dobrą Administrację. Ceremonia wręczenia nagród po raz kolejny stanowiła okazję do zaprezentowania wielu doskonałych inicjatyw i projektów realizowanych przez pracowników administracji UE. Główną nagrodę otrzymały Eurojust i Urząd Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego za działania na rzecz wspierania społeczeństwa obywatelskiego w dokumentowaniu zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości.

Nadchodzący rok będzie ważny dla demokracji w Europie i na całym świecie. Wybory dokonywane podczas głosowania będą miały wpływ nie tylko na politykę publiczną, lecz także na funkcjonowanie samej demokracji, w tym na mechanizmy kontroli i równowagi chroniące prawa podstawowe i zapewniające rozliczalność rządu. Administracje publiczne na całym świecie będą musiały odpowiednio wyważyć swoją niezależność i potrzeby rządu, kierując się interesem publicznym. To samo dotyczy instytucji Unii, a rolą Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich jest pełnienie roli ich przewodnika. Jak pokazuje zeszłoroczna nagroda za dobrą administrację, w kadrze UE znajdują się ciężko pracujący, niezależni urzędnicy kierujący się interesem publicznym. Z niecierpliwością czekam na dalszą współpracę z nimi, aby pokazać, jak dobra administracja publiczna może pomóc w ochronie demokracji i praw podstawowych.

Emily O’Reilly

2. Podsumowanie 2023 r.

3. Najważniejsze zagadnienia

Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich pomaga osobom prywatnym, przedsiębiorstwom i organizacjom mającym problemy z administracją UE. Problemy te mogą obejmować brak przejrzystości w procesie decyzyjnym, opóźnienie lub odmowę dostępu do dokumentów, naruszenia praw podstawowych i kwestie umowne. W poniższych sekcjach przedstawiono przegląd kluczowych spraw związanych z danym obszarem.

3.1. Dostęp do dokumentów

Obywatelom Unii przysługują szerokie uprawnienia w zakresie dostępu do dokumentów znajdujących się w posiadaniu administracji UE. Jeżeli napotykają oni trudności w uzyskaniu dostępu do tych dokumentów, mogą zwrócić się o pomoc do Rzecznika Praw Obywatelskich.

W następstwie dochodzenia z własnej inicjatywy Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Komisji Europejskiej o pilne zajęcie się systemowymi opóźnieniami w rozpatrywaniu wniosków o dostęp do dokumentów i zauważyła, że konieczny jest gruntowny przegląd, aby zapewnić przestrzeganie terminów określonych w unijnym prawie o publicznym dostępie do dokumentów (rozporządzenie 1049/2001). Dochodzenie przeprowadzone przez Rzecznik Praw Obywatelskich wykazało, że gdy osoby fizyczne ubiegają się o ponowne rozpatrzenie decyzji w sprawie dostępu, wnosząc tak zwany wniosek potwierdzający, Komisja w 85% przypadków nie dotrzymuje terminów określonych w prawie. We wrześniu Rzecznik przesłała Parlamentowi Europejskiemu sprawozdanie specjalne z prośbą o formalne wsparcie w celu wywarcia wpływu na Komisję, aby ta podjęła działania zgodnie z zaleceniem Rzecznik. W listopadzie omówiła to sprawozdanie z posłami do Parlamentu Europejskiego na posiedzeniu Komisji Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych.

Rzecznik wszczęła również dochodzenie z własnej inicjatywy w sprawie sposobu, w jaki Komisja, Parlament i Rada Unii Europejskiej rozpatrują wnioski o udzielenie publicznego dostępu do dokumentów ustawodawczych. Z wcześniejszych dochodzeń Rzecznika Praw Obywatelskich wynikało, że w odniesieniu do tego typu wniosków o udzielenie dostępu te trzy instytucje nie przestrzegają w pełni prawa UE, a w szczególności orzecznictwa.

Po przeprowadzeniu dochodzenia Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Rady o udzielenie pełnego publicznego dostępu do opinii jej służby prawnej w sprawie proponowanego aktu dotyczącego płacy minimalnej, argumentując, że większa przejrzystość podczas trwających negocjacji w sprawie projektu aktu znacznie ułatwiłaby udział społeczeństwa w procesie legislacyjnym UE. Rada przyznała dostęp do żądanego dokumentu zgodnie z zaleceniem Rzecznik Praw Obywatelskich. Rzecznik skrytykowała również fakt, iż Europejska Rada Ochrony Danych (EROD) udzieliła odpowiedzi odmownej na liczne wnioski o udzielenie publicznego dostępu do dokumentów przygotowawczych dotyczących międzynarodowego przekazywania danych. W odpowiedzi na zalecenie Rzecznik EROD ostatecznie przyznała szerszy dostęp do żądanych dokumentów.

Kwestia, jakie dokumenty należy uznać za unijne dokumenty, nadal była przedmiotem dyskusji w 2023 r. Rzecznik skrytykowała początkowy brak włączenia przez Komisję konkretnych wiadomości e-mail do zakresu wniosku o udzielenie dostępu dotyczącego wymiany informacji na temat projektów strategii UE dotyczących gleb, lasów i przystosowania się do zmiany klimatu. Podczas dochodzenia prowadzonego przez Rzecznik Praw Obywatelskich Komisja zgodziła się zarejestrować przedmiotowe wiadomości e-mail i zbadać, czy można je ujawnić.

W wyniku dochodzenia dotyczącego Europejskiej Agencji Leków (EMA) Rzecznik stwierdziła, że praktyki automatycznego rozpatrywania niektórych wniosków o dostęp do dokumentów w porządku chronologicznym, niezależnie od tego, czy ich rozpatrzenie wiąże się z nadmiernym obciążeniem administracyjnym, nie można uznać za dobrą administrację. Rzecznik zauważyła, że EMA podejmuje już kroki w celu stopniowego wycofania tej praktyki i poprosiła Agencję o przedstawienie jej sprawozdania z postępów.

Rzecznik przedstawiła również Europejskiemu Bankowi Inwestycyjnemu (EBI) sugestie dotyczące sposobu rozpatrywania wniosków o dostęp do dokumentów. W szczególności zwróciła się do EBI o ocenę wniosków o dostęp na podstawie ich szczególnej charakterystyki, a nie w świetle tego, czy już planuje opublikować odpowiednie dokumenty w późniejszym terminie, a także o lepsze wyjaśnianie – w przypadku odmowy dostępu – w jaki sposób ujawnienie mogłoby naruszyć interesy chronione za pomocą zasad przejrzystości. Sugestie Rzecznik Praw Obywatelskich były następstwem dochodzenia w sprawie sposobu, w jaki Bank rozpatrzył wniosek o udzielenie dostępu do podsumowania finansowanego przez siebie projektu modernizacji sieci dystrybucji energii elektrycznej w Polsce. W odpowiedzi EBI stwierdził, że zapewni przetwarzanie wniosków o udzielenie dostępu zgodnie z sugestiami Rzecznik Praw Obywatelskich.

W dochodzeniu dotyczącym podejmowania decyzji w zakresie ochrony środowiska Rzecznik krytykowała odmowę udzielenia przez Komisję dostępu do dokumentów dotyczących emisji gazów cieplarnianych w przemyśle ceramicznym zgłoszonych w ramach unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS). Rzecznik nie zgodziła się z argumentacją Komisji, że żądane dokumenty nie zawierały więcej informacji na temat emisji do środowiska niż te, które były już publicznie dostępne, a także z oceną Komisji, że nie istniał nadrzędny interes publiczny przemawiający za ujawnieniem dokumentów. Poinformowała Komisję, że rozważa przeprowadzenie szerszego dochodzenia w kwestii, jak Komisja interpretuje zakres informacji środowiskowych i informacji związanych z emisjami do środowiska.

3.2. Prawa podstawowe

Po utonięciu setek osób u wybrzeży Grecji w dniu 14 czerwca Rzecznik Praw Obywatelskich wszczęła dochodzenie z własnej inicjatywy w sprawie roli, jaką Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) pełni w ramach misji poszukiwawczo-ratowniczych. Rzecznik poprosiła o wgląd w szeroki zakres dokumentów dotyczących obowiązków Fronteksu w tym obszarze, w tym w formalne sprawozdanie z przedmiotowego incydentu (sprawozdanie z poważnego incydentu), a także w sprawozdania z innych niedawnych incydentów wiążących się ze znaczną liczbą ofiar śmiertelnych na Morzu Śródziemnym. Zespół dochodzeniowy Rzecznik Praw Obywatelskich spotkał się następnie z przedstawicielami Fronteksu w Warszawie, aby wyjaśnić niektóre z przekazanych informacji. Rzecznik zwróciła się również do Fronteksu o dostarczenie dodatkowych dokumentów do analizy.

W ramach innej inicjatywy związanej z rolą instytucji UE w przestrzeganiu praw podstawowych w działaniach związanych z zarządzaniem granicami Rzecznik poprosił o więcej informacji na temat protokołu ustaleń podpisanego w lipcu między UE a Tunezją. W szczególności Rzecznik zapytała Komisję Europejską, w jaki sposób planuje ona zapewnić poszanowanie praw człowieka w działaniach związanych z migracją wynikających z umowy, w ramach której przewidziano przekazanie Tunezji unijnych środków finansowych w wysokości 105 mln EUR na zarządzanie granicami. Rzecznik Praw Obywatelskich zapytała Komisję, czy przed podpisaniem protokołu ustaleń przeprowadziła skuteczną ocenę skutków dla praw człowieka, a także czy zamierza przeprowadzać okresowe przeglądy w trakcie wykonania umowy. Ponadto Rzecznik zwróciła się do Komisji z pytaniem, czy określiła ona kryteria zawieszania finansowania w przypadku nieprzestrzegania praw człowieka. W ramach odrębnego dochodzenia Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Komisji z pytaniem, w jaki sposób Komisja zapewnia, aby unijne środki finansowe przyznane Grecji na zarządzanie granicami nie przyczyniały się do naruszeń praw podstawowych.

W następstwie dochodzenia dotyczącego wspólnej operacji Fronteksu w Hiszpanii Rzecznik zwróciła się do Agencji o zwiększenie starań w kierunku zapewnienia, aby prawa podstawowe przysługujące migrantom o nieuregulowanym statusie były przestrzegane podczas wywiadów – czyli rozmów, w ramach których gromadzone są informacje na potrzeby analizy ryzyka i identyfikacji osób podejrzanych o przestępczość transgraniczną. Rzecznik zaproponowała, aby Frontex rejestrował zgodę osób, z którymi prowadzony jest wywiad, przekazywał tym osobom informacje na temat przysługujących im praw oraz zapewniał im dostęp do niezależnego mechanizmu rozpatrywania skarg. Rzecznik Praw Obywatelskich zasugerowała również, by Frontex podkreślał konieczność uwzględniania kwestii dostępu do pomocy prawnej dla migrantów w planach operacyjnych w przypadku każdej wspólnej operacji zarządzania granicami w państwie członkowskim. Frontex przyjął większość sugestii Rzecznik Praw Obywatelskich.

Rzecznik z zadowoleniem przyjęła decyzję Komisji o współpracy z władzami lokalnymi w celu sporządzenia oceny skutków dla praw podstawowych w odniesieniu do finansowanych przez UE obiektów służących do zarządzania migracjami w Grecji (wielofunkcyjnych ośrodków przyjmowania i identyfikacji), upublicznienia tej oceny i jej okresowego przeglądu. Zaangażowanie Komisji w te działania wynika z sugestii przedstawionych przez Rzecznik Praw Obywatelskich w ramach dochodzenia dotyczącego sposobu, w jaki Komisja zapewnia poszanowanie praw podstawowych w tych obiektach.

W następstwie dochodzenia w sprawie sposobu, w jaki Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) ocenia zagrożenia dla praw człowieka przed udzieleniem wsparcia państwom trzecim w celu rozwijania zdolności w zakresie nadzoru, Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła szereg sugestii dotyczących ulepszenia wytycznych ESDZ dotyczących praw człowieka. Obejmują one zapewnienie większej ilości informacji na temat procesu identyfikacji ryzyka, określenie, że ocena wpływu działalności na prawa człowieka powinna odbywać się na każdym etapie tej działalności, a także uwzględnienie przepisów dotyczących ochrony danych w przypadku sesji wymiany informacji z lokalnymi organizacjami praw człowieka. W innym dochodzeniu związanym z pomocą dla państw trzecich na rozwój zdolności w zakresie nadzoru, Rzecznik Praw Obywatelskich zasugerował, aby Frontex zaktualizował procedurę, którą stosuje do skutecznej oceny skutków dla praw człowieka i udoskonalił sposób stosowania tej procedury.

3.3. Kwestie etyczne

Po tym, jak pod koniec 2022 r. pojawiły się zarzuty, zgodnie z którymi państwa trzecie miały płacić za wpływy w Parlamencie Europejskim, Rzecznik Praw Obywatelskich przeprowadziła szereg rozmów z Parlamentem na temat jego planów dotyczących reformy zasad etyki. W grudniu Rzecznik Praw Obywatelskich z zadowoleniem przyjęła ulepszenia wprowadzone przez Parlament w wewnętrznych ramach etycznych, takie jak bardziej szczegółowa definicja konfliktu interesów i obowiązek publikowania przez posłów do PE spotkań organizowanych z zarejestrowanymi lobbystami i przedstawicielami dyplomatycznymi państw trzecich, ale jednocześnie stwierdziła, że nadal istnieją obawy dotyczące tego, w jaki sposób zasady te będą wdrażane i egzekwowane. Rzecznik wezwała Parlament do zapewnienia, aby dysponował zasobami i rozwiązaniami niezbędnymi do właściwego monitorowania i egzekwowania nowych zasad.

W związku z doniesieniami, że Katar i bliskie mu organizacje opłacały podróże służbowe jednego z dyrektorów generalnych Komisji Europejskiej, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Komisji o informacje na temat kosztów podróży opłacanych przez strony trzecie od 2021 r. Po przeanalizowaniu dostarczonych danych statystycznych Rzecznik zapowiedziała, że zamierza wszcząć dochodzenie, aby przeanalizować przedmiotowe wyjazdy i ustalić, czy Komisja podjęła odpowiednie kroki w celu złagodzenia ewentualnych konfliktów interesów w tych przypadkach. Wezwała również Komisję do podania do wiadomości publicznej przynajmniej streszczenia informacji, które Komisja już przekazała Rzecznik w tej sprawie.

W 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich przeanalizowała kwestię ryzyka wystąpienia konfliktu interesów w takich obszarach jak Europejski Fundusz Obronny (EDF). Rzecznik wszczęła dochodzenie dotyczące tego, w jaki sposób Komisja zapewnia, aby między zewnętrznymi ekspertami oceniającymi wnioski projektowe EDF nie zachodził konflikt interesów, ponieważ – w przeciwieństwie do ogólnej praktyki stosowanej w ramach oceny wniosków mających otrzymać finansowanie unijne – Komisja nie jest zobowiązana do podawania do wiadomości publicznej nazwisk ekspertów, z którymi konsultuje się w sprawie tych projektów.

Rzecznik zwróciła się również do Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI) o udoskonalenie zasad dotyczących konfliktu interesów w związku z przeniesieniem wiceprezesa tego banku na stanowisko dyrektora generalnego krajowego banku prorozwojowego we Włoszech. Wiceprzewodniczący uczestniczył w zatwierdzaniu umów finansowych między EBI a danym krajowym bankiem prorozwojowym na kilka tygodni przed jego mianowanie na stanowisko dyrektora generalnego tego banku. Rzecznik Praw Obywatelskich zasugerowała, aby EBI wzmocnił rolę nadzorczą swojego komitetu ds. etyki i zgodności w odniesieniu do planowanych nowych stanowisk członków Komitetu Zarządzającego. W odpowiedzi EBI stwierdził, że poinformował komitet ds. etyki i zgodności o propozycjach Rzecznik Praw Obywatelskich. Stwierdził również, że komitet informuje obecnie odchodzących członków Komitetu Zarządzającego, że ich nowe umowy nie mogą uniemożliwiać im zgłaszania wszelkich konfliktów interesów, które pojawią się podczas ich „okresu na odstąpienie od umowy” po zakończeniu służby.

W ramach analizy sprawy dotyczącej potencjalnego konfliktu interesów w związku z udzieleniem przez Komisję zamówienia na badanie polityki UE dotyczące połączeń przedsiębiorstw firmie konsultingowej zajmującej się prawem konkurencji, Rzecznik Praw Obywatelskich pozytywnie oceniła zmiany, jakie Komisja wprowadziła niedawno do swoich wewnętrznych wytycznych dotyczących zamówień publicznych. Rzecznik stwierdziła, że nowe wytyczne mogą przyczynić się do tego, aby instytucja skuteczniej radziła sobie z przypadkami ewentualnego konfliktu interesów zawodowych w ramach przetargów, ale że należy je stosować z należytą starannością. Komisja rozwiązała przedmiotową umowę w trakcie dochodzenia prowadzonego przez Rzecznik Praw Obywatelskich.

3.4. Odpowiedzialność w procesie decyzyjnym

Rzecznik skierowała do Komisji Europejskiej szereg sugestii, aby pomóc Komisji w zapewnieniu większej przejrzystości i rozliczalności w zakresie Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) o wartości ponad 700 mld EUR, który ma przyczynić się do odbudowy gospodarki UE po pandemii COVID-19 i wyeliminowania społeczno-gospodarczych skutków inwazji Rosji na Ukrainę. W ramach tych sugestii Rzecznik zwróciła się do Komisji o dalsze publikowanie wstępnych ocen wniosków o płatność przedstawianych przez państwa członkowskie, sprawniejsze przetwarzanie wniosków o dostęp do dokumentów związanych z RRF oraz zapewnienie utworzenia publicznych portali zawierających dane dotyczące głównych odbiorców finansowania przez państwa członkowskie, które jeszcze tego nie uczyniły. Rzecznik zaproponowała również, aby Komisja zachęcała państwa członkowskie do publikowania na tych portalach publicznych informacji o wszystkich beneficjentach RRF.

Ponieważ w ciągu ostatnich kilku lat UE uzgodniła szereg przepisów służących ochronie środowiska i przeciwdziałaniu zmianie klimatu, przejrzystość procesu decyzyjnego w tej dziedzinie była przedmiotem wielu niedawnych dochodzeń Rzecznik Praw Obywatelskich. W tym roku Rzecznik Praw Obywatelskich opublikowała przegląd wyników konsultacji publicznych, jakie przeprowadziła w sprawie przejrzystości procesu podejmowania decyzji UE dotyczących środowiska oraz w sprawie uczestnictwa w tym procesie. Respondenci wskazali kwestie, które utrudniają im śledzenie procesów decyzyjnych lub udział w tych procesach, w tym późne publikowanie informacji, brak przejrzystości w zakresie lobbingu oraz trudności w dostępie do informacji dotyczących dyskusji na temat projektów ustawodawczych. Jeśli chodzi o zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego w kształtowanie polityki, respondenci zasugerowali, aby Komisja udostępniała wstępne stanowiska w sprawie polityki i prawodawstwa, oraz wezwali do zapewnienia większej przejrzystości w kwestii, kto uczestniczy w konsultacjach publicznych.

Na podstawie otrzymanych wyników Rzecznik Praw Obywatelskich wszczęła dochodzenie z własnej inicjatywy w sprawie sposobu, w jaki Komisja zarządza ryzykiem związanym z niebezpiecznymi chemikaliami. Dochodzenie to służby zbadaniu opóźnień we wprowadzaniu ograniczeń mających na celu zmniejszenie ryzyka związanego z określonymi chemikaliami, opóźnień we wprowadzaniu chemikaliów do wykazu substancji, których stosowanie podlega obowiązkowi uzyskania uprzedniego zezwolenia, a także opóźnień w podejmowaniu decyzji w sprawie indywidualnych zezwoleń i warunków zezwoleń. W ramach dochodzenia Rzecznik analizuje wybrane próbki akt w celu określenia przyczyn opóźnień, a także poziomu przejrzystości procesu.

Jeżeli chodzi o podejmowanie decyzji dotyczących zdrowia publicznego, Rzecznik zachęciła Europejską Agencję Leków (EMA) do jak najszybszego udostępniania wstępnych planów dotyczących publikacji danych z badań klinicznych związanych z zakończonymi procedurami oceny leków, podczas gdy jej proaktywna polityka przejrzystości została zawieszona w latach 2018–2023. Rzecznik Praw Obywatelskich ustaliła również występowanie kilku problemów dotyczących przejrzystości w kontaktach Komisji z przemysłem tytoniowym. W ustaleniach z dochodzenia Rzecznik skrytykowała brak proaktywnego publikowania przez Komisję szczegółów wszystkich spotkań z lobbystami tytoniowymi, a także brak prowadzenia protokołów wszystkich tych spotkań. Jednocześnie Rzecznik z zadowoleniem przyjęła zobowiązanie Komisji do dalszej oceny narażenia jej departamentów na lobbing ze strony przemysłu tytoniowego. Rzecznik przekaże Komisji informacje, których ta powinna udzielić kadrze wyższego szczebla w celu zapewnienia, aby ocena ta była gruntowna; Rzecznik zwróciła się do Komisji o przedstawienie jej sprawozdania z wyników.

W związku z obawami dotyczącymi rozliczalności zgłoszonymi przez organizację społeczeństwa obywatelskiego Rzecznik Praw Obywatelskich wszczęła dochodzenie w sprawie decyzji Komisji o ograniczeniu publikacji danych kontaktowych dotyczących kadry kierowniczej w internetowym spisie pracowników UE „Whoiswho”. Wcześniej dane kontaktowe pracowników merytorycznych były również dostępne na stronie Whoiswho.

3.5. Kwestie kadrowe

Rzecznik Praw Obywatelskich przeprowadziła dochodzenie w sprawie sposobu organizacji przez Europejski Urząd Doboru Kadr (EPSO) testów wstępnych w ramach procedury rekrutacji nowych pracowników do służby cywilnej UE. Dochodzenie wszczęto w odpowiedzi na kilka skarg dotyczących tych testów, w szczególności wymogu, by były one przeprowadzane wyłącznie zdalnie. Kandydaci wskazywali na problemy techniczne podczas testów oraz problemy z otrzymaniem pomocy od EPSO i jego wykonawcy. Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła EPSO szereg sugestii dotyczących usprawnień, takich jak zwrócenie się do Rzecznik o przeprowadzenie kompleksowej oceny tego, w jaki sposób testy zdalne mogą wpłynąć na równość szans; zapewnienie, aby nie dochodziło do sytuacji, w której niektórzy kandydaci są w gorszej sytuacji ze względu na wymogi techniczne; oraz zapewnienie kandydatom dostępu do instrukcji dotyczących sposobu rozwiązywania problemów podczas egzaminu i składania skarg.

Agencja Unii Europejskiej ds. Azylu (EUAA) udoskonaliła procedurę wyboru ekspertów zewnętrznych po przeprowadzeniu przez Rzecznik dochodzenia w sprawie sposobu rozpatrzenia jednego konkretnego wniosku. W toku dochodzenia EUAA zmieniła proceduralne i organizacyjne aspekty procesu selekcji, które wydawały się problematyczne. Rzecznik z zadowoleniem przyjęła te zmiany.

3.6. Dotacje i umowy

Do Rzecznik zwróciła się organizacja pozarządowa po tym, jak Komisja Europejska starała się odzyskać koszty w następstwie audytu projektu dotyczącego rehabilitacji ofiar tortur, finansowanego przez UE. Komisja wydała notę debetową dla organizacji pozarządowej, która była koordynatorem projektu. Większość kosztów uznanych za niekwalifikowalne należało jednak przypisać jednemu z partnerów projektu. Po interwencji Rzecznik Praw Obywatelskich Komisja anulowała nakaz odzyskania środków na łączną kwotę prawie 28 000 EUR i zapowiedziała, że wyda nowy nakaz odzyskania środków adresowany do odpowiedzialnego partnera projektu. Rzecznik z zadowoleniem przyjęła tę decyzję Komisji.

Po tym, jak Parlament Europejski odmówił udostępnienia swoich pomieszczeń pracownicy zewnętrznej chcącej nakarmić piersią swoje dziecko, ojciec dziecka zwrócił się do Rzecznik Praw Obywatelskich. Skarżący zauważył, że Parlament zapewnia dostęp w przypadku dzieci swoich pracowników. Rzecznik stwierdziła, że zasada ta wydaje się nieproporcjonalna i sprzeczna z zasadą równego traktowania. Parlament zgodził się na to, aby pracownica ta mogła zabrać dziecko na teren Parlamentu, i zapowiedział, że zmieni swoje zasady.

4. Nagroda za dobrą administrację

Nagrodą Rzecznika Praw Obywatelskich za Dobrą Administrację 2023 uhonorowano pracę wykonaną przez Agencję Unii Europejskiej ds. Współpracy Wymiarów Sprawiedliwości w Sprawach Karnych (Eurojust) i Urząd Prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego w celu pomocy w dokumentowaniu najpoważniejszych przestępstw międzynarodowych i naruszeń praw człowieka. Te dwie instytucje połączyły siły, aby stworzyć wytyczne, które pomogą organizacjom społeczeństwa obywatelskiego gromadzić i przechowywać informacje tak, aby informacje te stanowiły dopuszczalny dowód w sądzie.

Zwycięzców konkursu ogłoszono podczas ceremonii w Bibliotece Solvay w Brukseli w dniu 28 czerwca, zainaugurowanej przez Europejską Rzecznik Praw Obywatelskich Emily O’Reilly i przewodniczącą Parlamentu Europejskiego Robertę Metsolę. Ogłoszono również pięciu zwycięzców w poszczególnych kategoriach, zwycięzcę głosowania publicznego oraz zdobywcę nagrody specjalnej.

Odnosząc się do pracy zwycięzców, Rzecznik Praw Obywatelskich powiedziała, że „pociągnięcie do odpowiedzialności sprawców zbrodni wojennych i naruszeń praw człowieka przynosi sprawiedliwość ofiarom i może mieć efekt odstraszający w przyszłych konfliktach. Historia pokazała, jak trudne może być ściganie takich przestępstw, dlatego tak ważne jest znalezienie skutecznych sposobów gromadzenia i zabezpieczania dowodów”.

Do tej przyznawanej co dwa lata nagrody w 2023 r. nominowano 57 projektów. Nagroda ta służy docenieniu pracy wykonanej przez urzędników publicznych UE, która miała pozytywny wpływ na życie ludzi w Europie i poza nią.

Nominacje oceniła niezależna komisja doradcza, a zwycięzców wyłoniła Rzecznik Praw Obywatelskich. Była to czwarta edycja nagrody, która została po raz pierwszy wprowadzona przez Rzecznik Praw Obywatelskich w 2017 roku.

5. Skargi i dochodzenia: jak pomagamy obywatelom

Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich pomaga osobom, przedsiębiorstwom i organizacjom napotykającym problemy z unijną administracją poprzez rozpatrywanie składanych przez nie skarg, jak również poprzez promowanie praktyk dobrej administracji w drodze aktywnego identyfikowania szerszych problemów systemowych związanych z instytucjami UE.

Rzecznik stale dąży do poprawy wewnętrznych procedur w celu zapewnienia, aby biuro prowadziło dochodzenia w jak najskuteczniejszy sposób, a skarżący uzyskiwali optymalną obsługę. W 2023 r. Rzecznik uprościła i usprawniła procedury rozpatrywania skarg wykraczających poza zakres jej mandatu oraz skarg dotyczących braku odpowiedzi ze strony administracji UE na wiadomości e-mail lub pisma. Nowe procedury umożliwiają Biuru Rzecznika Praw Obywatelskich skuteczniejsze rozpatrywanie tych skarg, co poprawia również przebieg tego procesu z punktu widzenia skarżących.

W stosowanym przez Rzecznik internetowym systemie wnoszenia skarg wprowadzono usprawnienia, dzięki którym system ten stał się przyjaźniejszy dla użytkownika. Skarżącym łatwiej jest obecnie wnosić skargi i śledzić przebieg ich rozpatrywania.

Zróżnicowany zespół osób rozpatrujących sprawy w Biurze oraz wielojęzyczna strona internetowa są świadectwem tego, jak Rzecznik Praw Obywatelskich pomaga osobom szukającym pomocy we wszystkich 24 językach urzędowych UE.

Chociaż Rzecznik nie zawsze jest w stanie zbadać wszystkie otrzymane skargi, Biuro stara się pomóc wszystkim, którzy zwracają się o pomoc, na przykład udziela porad dotyczących innych możliwości dochodzenia roszczeń.

5.1. Rodzaj i źródło skarg

5.1.1. Przegląd skarg i strategicznych dochodzeń

Rzecznik Praw Obywatelskich może wszcząć dochodzenie tylko w odniesieniu do skarg, które mieszczą się w zakresie jej mandatu i spełniają konieczne „kryteria dopuszczalności”, na przykład warunek, że skarżący uprzednio próbował rozwiązać sporną kwestię bezpośrednio w danej instytucji.

Tematy prac biura wynikają z mandatu Rzecznika Praw Obywatelskich i otrzymanych skarg, które stanowią większość spraw. Oprócz podstawowej działalności w zakresie rozpatrywania skarg Rzecznik prowadzi również szerzej zakrojone dochodzenia i inicjatywy strategiczne dotyczące kwestii systemowych w instytucjach UE.

5.1.2. Skargi wykraczające poza zakres mandatu Rzecznika

W 2023 r. Europejska Rzecznik Praw Obywatelskich rozpatrzyła około 1 500 skarg, które wykraczały poza zakres jej mandatu, głównie ze względu na to, że nie dotyczyły pracy administracji UE. Ponad 40% tych skarg pochodziło z Hiszpanii, Polski i Niemiec. Z samej Hiszpanii pochodziło 20% skarg, a z pozostałych dwóch państw – po 10%.

W większości przypadków obywatele zwracali się do Rzecznik z problemami dotyczącymi równego traktowania lub dyskryminacji, spraw sądowych, ochrony konsumentów, bankowości i przejrzystości administracyjnej. Skargi wykraczające poza zakres mandatu dotyczyły przede wszystkim problemów napotykanych w krajowych, regionalnych lub lokalnych organach publicznych, rządach i organach służby publicznej oraz sądach krajowych lub międzynarodowych (np. w Europejskim Trybunale Praw Człowieka). Obywatele skierowali również dużą liczbę skarg na podmioty prywatne, w tym banki, przedsiębiorstwa i platformy internetowe oraz placówki opieki zdrowotnej.

Rzecznik otrzymała również wiele wykraczających poza zakres jej mandatu skarg dotyczących kryzysów humanitarnych w Ukrainie i Gazie.

Chociaż łączna liczba skarg związanych z pandemią COVID-19 spadła, środki wprowadzone przez organy krajowe w celu monitorowania i powstrzymania rozprzestrzeniania się wirusa nadal stanowiły istotny przedmiot skarg wykraczających poza zakres mandatu w 2023 r.

Pozostałe skargi wykraczające poza zakres mandatu dotyczyły instytucji UE, lecz były związane z działalnością polityczną lub ustawodawczą.

Rzecznik udzielała odpowiedzi wszystkim osobom zwracającym się o pomoc w języku sporządzenia skargi lub w wybranym języku. W odpowiedziach tych wyjaśniono zakres mandatu Rzecznika Praw Obywatelskich i w miarę możliwości zalecono skarżącym zwrócenie się do innych organów, które mogłyby udzielić im pomocy. Chociaż były to głównie krajowe i regionalne instytucje rzecznika praw obywatelskich, Rzecznik kierowała również skarżących do instytucji UE (głównie do Komisji Europejskiej i Parlamentu Europejskiego) oraz sieci, takich jak SOLVIT i Europejskie Centra Konsumenckie.

W przypadku gdy skarżący byli niezadowoleni z konkretnych przepisów UE, Rzecznik zazwyczaj doradzała im, aby zwrócili się do Komisji Petycji Parlamentu Europejskiego. Rzecznik kierowała osoby, które podnosiły kwestie związane z wdrażaniem przepisów unijnych, do krajowych lub regionalnych rzeczników lub do sieci UE, takich jak Europe Direct.

Dzięki stosowaniu usprawnionych szablonów do rozpatrywania skarg wykraczających poza zakres mandatu Rzecznika, wprowadzonych po raz pierwszy w 2022 r., pracownicy Biura Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich mogli udzielać odpowiedzi na te skargi znacznie szybciej w 2023 r. niż w poprzednich latach.

5.2. Przeciw komu?

5.3. W związku z czym?

5.4. Uzyskane wyniki

5.5. Wpływ i osiągnięcia

Jednym z nadrzędnych celów Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich jest osiągnięcie rzeczywistej poprawy sytuacji skarżących i obywateli w kontaktach z unijną administracją. Rzecznik realizuje ten cel poprzez formułowanie propozycji w formie rozwiązań, zaleceń i sugestii. Rzecznik może także przyczyniać się do wprowadzania ulepszeń poprzez inicjatywy strategiczne, które nie stanowią formalnych dochodzeń. Może także wezwać instytucję do rozstrzygnięcia danej sprawy, nawet przed skierowaniem formalnych propozycji lub zaleceń dotyczących rozwiązań.

5.5.1. Wskaźnik akceptacji

Wskaźnik akceptacji to odsetek pozytywnych odpowiedzi na łączną liczbę propozycji (rozwiązań, zaleceń i sugestii) przekazanych przez Rzecznik Praw Obywatelskich. Ponieważ instytucje mają do sześciu miesięcy na podjęcie działań w następstwie sugestii Rzecznik ujętych w decyzjach zamykających dochodzenia, wskaźnik akceptacji za 2023 r. obejmuje sprawy zamknięte w 2022 r.

W 2022 r. instytucje UE z powodzeniem współpracowały z Rzecznik Praw Obywatelskich w 81% przypadkach. Instytucje UE pozytywnie zareagowały na 67 spośród 83 propozycji przedstawionych przez Rzecznik w celu skorygowania lub poprawy praktyk administracyjnych.

5.5.2. Szerszy wpływ

Wskaźnik akceptacji obejmuje reakcje instytucji na przekazane im propozycje w określonym czasie i nie oddaje w pełni skutków działań Rzecznika Praw Obywatelskich w dłuższej perspektywie.

Nawet jeśli instytucje pozytywnie reagują na sugestie lub zalecenia Rzecznik Praw Obywatelskich, często potrzebują czasu na wprowadzenie zmian w swoich praktykach administracyjnych. Na przykład w 2022 r. Rzecznik stwierdziła przypadek niewłaściwego administrowania w wyniku dochodzenia dotyczącego sposobu, w jaki Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) rozpatrzył wniosek o publiczny dostęp związany z wnioskiem o ograniczenie zawartości ołowiu w amunicji. Urząd pozytywnie odpowiedział na zalecenia Rzecznik Praw Obywatelskich i zapowiedział, że zmieni swoje zasady i praktyki. W rezultacie w 2023 r. usprawnił sposób rozpatrywania wniosków o dostęp do dokumentów. Na przykład opublikował wytyczne mające pomóc osobom chcącym złożyć wnioski o dostęp, zmienił przepisy wewnętrzne w celu skrócenia czasu rozpatrywania wniosków oraz rozpoczął projekt pilotażowy dotyczący nowego narzędzia informatycznego w celu skuteczniejszego rozpatrywania wniosków i dotrzymania terminów.

W innym dochodzeniu z 2022 r. Rzecznik stwierdziła, że sposób, w jaki Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) poinformowała eksperta zewnętrznego o wypowiedzeniu z nim umowy, stanowi przypadek niewłaściwego administrowania. W następnym roku ESDZ poinformowała Rzecznik, że zorganizuje sesje informacyjne w celu poprawy stosunków roboczych z ekspertami zewnętrznymi zatrudnionymi za pośrednictwem wykonawcy.

6. Komunikacja i współpraca

6.1. Komunikacja

Komunikacja odgrywa ważną rolę w promowaniu roli i pracy Rzecznik Praw Obywatelskich wśród jak najszerszego grona odbiorców, w udostępnianiu istotnych aktualnych informacji zainteresowanym stronom i administracji UE oraz w podnoszeniu świadomości na tematy takie jak przejrzystość, etyka i rozliczalność.

W 2023 r. dostęp do kluczowych dokumentów z dochodzeń stał się łatwiejszy dzięki dodaniu dynamicznej sekcji na stronie głównej strony internetowej, na której wyświetlane są najnowsze aktualizacje. Wprowadzono również kilka udoskonaleń w nawigacji na stronach internetowych, aby ułatwić wyszukiwanie treści.

Aby zwiększyć wiedzę ogółu społeczeństwa na temat długoterminowego wpływu pracy Rzecznik Praw Obywatelskich, Biuro opublikowało przewijaną historię internetową z informacjami na temat prac Rzecznik Praw Obywatelskich w kilku obszarach oraz ich wpływu na administrację UE. Ta relacja na stronie internetowej została poparta kampanią w mediach społecznościowych.

Ponadto na stronie internetowej, w tym na stronie głównej, opublikowano szereg filmów przedstawiających pracę Biura i wyjaśniających główne obszary dochodzeń. Ponadto prowadzono promocję tych filmów w mediach społecznościowych.

Rzecznik przedstawiła prace swojego Biura podczas swojej dorocznej konferencji prasowej w kwietniu. Na tej konferencji prasowej Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła przegląd odpowiedzi udzielonych w ramach konsultacji publicznych, jakie przeprowadziła w sprawie przejrzystości procesu podejmowania decyzji UE dotyczących środowiska oraz w sprawie uczestnictwa w tym procesie.

Aby rozpowszechnić informacje o zdobywcach przyznawanej co dwa lata „Nagrody za dobrą administrację” oraz zachęcić do wymiany dobrych pomysłów i praktyk, po kampanii w mediach społecznościowych poświęconej ceremonii wręczenia nagród stworzono rozwijaną relację na stronie internetowej przedstawiającą zwycięskie projekty i najważniejsze informacje na temat wydarzenia.

Rzecznik Praw Obywatelskich wzięła udział w Europejskim Spotkaniu Młodzieży (EYE 2023), które odbyło się w czerwcu w Strasburgu. Podczas wymiany poglądów z uczestnikami odpowiedziała na pytania dotyczące pracy Biura, a także ważnej roli, jaką dobra administracja odgrywa w utrzymywaniu demokracji w UE.

W związku z zarzutami, które pojawiły się pod koniec 2022 r. i z których wynikało, że rządy państw trzecich starały się kupić wpływy w Parlamencie Europejskim, Rzecznik Praw Obywatelskich zaprosiła prelegentów wysokiego szczebla z głównych organów nadzoru, a także Komisji Europejskiej i Parlamentu do omówienia luk w strukturze ram uczciwości oraz kwestii przestrzegania tych ram. Debata panelowa, która odbyła się w czerwcu, skupiła się również na propozycji utworzenia nowego organu do spraw etyki i jego potencjalnej roli w dalszej poprawie uczciwości administracji UE.

Jeżeli chodzi o doniesienia prasowe na temat pracy Rzecznik Praw Obywatelskich w 2023 r., łączna liczba artykułów prasowych wzrosła o 35% w porównaniu z rokiem poprzednim, przy czym 56% wszystkich doniesień pochodziło z krajów UE.

W 2023 r. liczba obserwujących profil Rzecznik w mediach społecznościowych stale rosła, a szczególnie wysoki wzrost odnotowano na LinkedIn i Instagramie. Wzmożona aktywność na profilu, jak również rosnąca liczba użytkowników poszukujących treści związanych z UE na tych dwóch platformach, są istotnymi czynnikami, które miały wpływ na pozytywne wyniki. Liczba obserwujących profil Rzecznik na Instagramie wzrosła o 91% (6 578 nowych obserwujących w porównaniu z 3 472 obserwującymi zyskanymi w 2022 r.). Liczba obserwujących na LinkedIn zwiększyła się o 65% (+5 825 w porównaniu z 2 990 nowymi obserwującymi w 2022 r.). Na X, gdzie Rzecznik ma największą liczbę odbiorców w porównaniu z innymi kanałami społecznościowymi, liczba obserwujących wyniosła w grudniu 2023 r. 36 188 osób, co stanowiło wzrost o 5% (+1 757). Nastąpiła również znaczna poprawa wskaźnika zaangażowania, a także znaczny skok liczby wzmianek.

Rzecznik i jej pracownicy kontynuowali ponadto działania informacyjne: udzielali wywiadów prasowych, brali udział w ważnych konferencjach naukowych oraz przemawiali do grup gości.

6.2. Relacje z instytucjami UE

6.2.1. Parlament Europejski

Parlament Europejski wybiera Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich na początku każdej kadencji parlamentarnej, co sprawia, że relacje między tymi dwiema instytucjami są szczególnie ważne.

W 2023 r. Rzecznik spotkała się z przewodniczącą Parlamentu Europejskiego Robertą Metsolą w celu przekazania sprawozdania rocznego Biura. Omówiła również reformy w obszarze uczciwości zawodowej i przejrzystości, które przewodnicząca rozpoczęła w związku z zarzutami, które pojawiły się pod koniec 2022 r. i z których wynikało, że państwa trzecie płaciły za wpływy w Parlamencie. Spotkania te, jak również regularne spotkania Rzecznik Praw Obywatelskich i jej zespołu z posłami do PE ze wszystkich środowisk politycznych, miały kluczowe znaczenie dla zapewnienia stałego zaufania i współpracy. Rzecznik Praw Obywatelskich i pracownicy Biura przedstawili również prace Biura podczas kilku wysłuchań w komisjach i podczas wymiany poglądów, np. w Komisji Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych (LIBE), Komisja Specjalna ds. Obcych Ingerencji we Wszystkie Procesy Demokratyczne w Unii Europejskiej, w tym Dezinformacji (ING2), Komisji Prawnej (JURI) oraz Podkomisji Praw Człowieka (DROI).

We wrześniu Rzecznik Praw Obywatelskich przesłała Parlamentowi sprawozdanie specjalne w sprawie systemowych opóźnień Komisji Europejskiej w rozpatrywaniu wniosków o dostęp do dokumentów. Następnie w celu wsparcia sprawozdania przedstawionego przez Rzecznik Parlament wszczął procedurę w komisji LIBE. Oczekuje się, że głosowanie plenarne w sprawie rezolucji odbędzie się na początku 2024 r.

6.2.2. Komisja Petycji

Komisja Petycji (PETI) jest parlamentarną komisją odpowiedzialną za stosunki z Europejskim Rzecznikiem Praw Obywatelskich, ponieważ obie te instytucje działają na rzecz zapewnienia, aby obawy obywateli były brane pod uwagę na szczeblu UE. W 2023 r. kontynuowały one współpracę w obszarach takich jak prawa osób z niepełnosprawnościami, a także w ramach europejskiej sieci rzeczników praw obywatelskich (ENO), której członkiem jest komisja PETI.

Rzecznik Praw Obywatelskich i przewodnicząca PETI Dolors Montserrat spotykały się regularnie w 2023 r. Dolors Montserrat uczestniczyła również w panelu na dorocznej konferencji europejskiej sieci rzeczników praw obywatelskich (ENO) podczas sesji poświęconej wyborom europejskim i wyborowi Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich.

6.2.3. Komisja Europejska

Ponieważ Komisja Europejska jest największą instytucją UE, mającą ogromny wpływ na życie milionów ludzi, nie dziwi fakt, że duży odsetek skarg składanych do Rzecznik Praw Obywatelskich dotyczy jej pracy. W 2023 r. stosunki robocze z Komisją pozostały bardzo konstruktywne, a Rzecznik Praw Obywatelskich spotkała się z kilkoma członkami Komisji. Na poziomie personelu utrzymywano bliskie kontakty między Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich a Komisją w celu zapewnienia jak najskuteczniejszego rozwiązania problemów zgłaszanych przez skarżących.

6.2.4. Inne instytucje, agencje i organizacje

Relacje z różnymi organami unijnej administracji stanowią integralną część strategii Rzecznik Praw Obywatelskich „W stronę 2024 roku”. Jedynie dzięki ścisłej współpracy można osiągnąć długotrwały i pozytywny wpływ na unijną administrację. W lutym Rzecznik odbyła spotkanie z prezesem Europejskiego Trybunału Obrachunkowego (Trybunał), Europejską Prokurator Generalną oraz dyrektorem generalnym Europejskiego Urzędu ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) w ramach przygotowań do organizowanej przez siebie konferencji „Budowanie silniejszych ram UE na rzecz uczciwości”. W ciągu roku Rzecznik spotkała się również z prezes Europejskiego Banku Centralnego (EBC) i dyrektorem wykonawczym Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex).

6.2.5. Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych

Unia Europejska jest sygnatariuszem Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych – wiążącego międzynarodowego instrumentu dotyczącego praw człowieka mającego na celu „wspieranie i ochronę wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz zapewnienie trwałego i równego korzystania z nich przez wszystkie osoby niepełnosprawne oraz popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności”.

Zgodność z Konwencją ONZ o prawach osób niepełnosprawnych w UE jest monitorowana przez unijne ramy Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, którym w 2023 r. przewodniczyła Europejska Rzecznik Praw Obywatelskich. Jako członek tych ram Rzecznik Praw Obywatelskich zwraca szczególną uwagę na wdrażanie Konwencji ONZ przez unijną administrację.

Ponadto w 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich prowadziła szereg dochodzeń dotyczących praw osób z niepełnosprawnościami. W lutym Rzecznik zamknęła dochodzenie w sprawie sposobu stosowania przez Komisję Europejską zasady przewidzianej w regulaminie pracowniczym UE dotyczącej przyznawania podwójnego dodatku na dziecko w celu pomocy w opiece nad dziećmi z niepełnosprawnościami. Dochodzenie wykazało, że stosowanie progów dotyczących stopnia niepełnosprawności, które sprawiają, że część spraw automatycznie nie jest przetwarzana, jest sprzeczne ze zobowiązaniami administracji UE wynikającymi z Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Rzecznik zwróciła się zatem do Komisji z prośbą o zmianę tego podejścia. Od tego czasu Komisja zainicjowała procedurę przeglądu obowiązujących przepisów w ramach całej administracji UE w celu zapewnienia indywidualnej merytorycznej oceny wszystkich wniosków o przyznanie tego rodzaju dodatku.

Biuro Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich przez cały rok przedstawiało swoje działania w zakresie praw osób z niepełnosprawnościami na różnych wydarzeniach, w tym podczas piątego posiedzenia Parlamentu Europejskiego Osób z Niepełnosprawnościami.

6.3. Europejska sieć rzeczników praw obywatelskich

Europejska sieć rzeczników praw obywatelskich (ENO) to nieformalna sieć koordynowana przez Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich, składająca się z ponad 95 biur na terenie całej Europy, a także z Komisji Petycji Parlamentu Europejskiego.

Tematem dorocznej konferencji ENO w 2023 r., która odbyła się w Parlamencie Europejskim w Brukseli, była ochrona praw człowieka. Pierwsza sesja koncentrowała się na migracji, a uczestnicy zastanawiali się nad tym, w jaki sposób i dlaczego migranci przybywają do Europy, oraz nad kluczową rolę, jaką odgrywają rzecznicy praw obywatelskich odgrywają w ujawnianiu szkód, ochronie praw ludzi i pociąganiu administracji do odpowiedzialności. Druga sesja dotyczyła wykorzystania sztucznej inteligencji w administracji publicznej, a dyskusje koncentrowały się na korzyściach i potencjalnych wadach tej technologii.

W ramach procedury zapytań członkowie europejskiej sieci rzeczników praw obywatelskich mogą zadawać pytania na temat prawa UE, które pojawiają się w trakcie ich dochodzeń, a Europejska Rzecznik Praw Obywatelskich otrzymuje od instytucji UE odpowiedzi ekspertów na te pytania. Tematy zapytań w 2023 r. obejmowały Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego, ograniczenia swobodnego przepływu osób między państwami członkowskimi UE oraz przepisy UE dotyczące ubezpieczeń.

Ponieważ kraje kandydujące do UE mogą zostać członkami sieci, w 2023 r. do ENO dołączyła również instytucja Rzecznika Praw Człowieka w Bośni i Hercegowinie.

Kontynuując swoje regularne wizyty w biurach krajowych rzeczników praw obywatelskich, Europejska Rzecznik Praw Obywatelskich udała się we wrześniu do Warszawy, gdzie spotkała się z polskim zastępcą Rzecznika Praw Obywatelskich. Podczas pobytu w stolicy Polski odwiedziła siedzibę Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex). Rzecznik wygłosiła również przemówienie na Uniwersytecie Warszawskim pt. „the European Ombudsman in a geopolitical age: protecting human rights and accountability” [„Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich w erze geopolityki: ochrona praw człowieka i odpowiedzialność”].

7. Zasoby

7.1. Budżet

Budżet Rzecznika Praw Obywatelskich stanowi oddzielny rozdział budżetu ogólnego Unii Europejskiej. Dzieli się na trzy tytuły. Tytuł 1 obejmuje płace, dodatki oraz inne koszty związane z personelem. Tytuł 2 dotyczy budynków, umeblowania, wyposażenia i innych wydatków operacyjnych. Tytuł 3 obejmuje wydatki związane z wykonywaniem przez instytucję jej ogólnych zadań. W 2023 r. suma przyznanych środków wyniosła 13 212 447 EUR.

Aby zapewnić skuteczne zarządzanie zasobami, audytor wewnętrzny Rzecznika regularnie sprawdza wewnętrzne systemy kontroli i operacje finansowe przeprowadzane przez Biuro. Podobnie jak w przypadku innych instytucji Rzecznik również podlega kontroli Europejskiego Trybunału Obrachunkowego, który nie wskazał żadnych konkretnych problemów podczas swojej niezależnej kontroli zewnętrznej.

7.2. Korzystanie z zasobów

Każdego roku Rzecznik Praw Obywatelskich przyjmuje roczny plan zarządzania, w którym określa się konkretne działania, jakie Biuro zamierza podjąć, aby zrealizować cele i priorytety pięcioletniej strategii Rzecznik Praw Obywatelskich „W stronę 2024 roku”. Roczny plan zarządzania na 2023 r. jest trzeci planem opartym na tej strategii.

Rzecznik zatrudnia wysoko wykwalifikowany i wielojęzyczny personel. Dzięki temu biuro może rozpatrywać skargi w 24 językach urzędowych UE i podnosić świadomość społeczną na temat pracy Rzecznika w UE. Polityka Biura w zakresie pracy hybrydowej, która jest zorientowana na wyniki i oparta na zaufaniu, wspiera dążenia Rzecznik do promowania nowoczesnego, cyfrowego i elastycznego środowiska pracy.

W 2023 r. w planie zatrudnienia Rzecznik Praw Obywatelskich przewidziano 75 stanowisk. Ponadto w Biurze pracowało średnio dziewięciu pracowników kontraktowych. W ciągu roku doświadczenie zawodowe w Biurze Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich zdobyło także osiemnastu stażystów.

W 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich przeprowadziła ankietę wśród pracowników, która wykazała wysoki ogólny poziom zadowolenia i zaangażowania pracowników.

Szczegółowe informacje dotyczące struktury Biura Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich oraz poszczególnych zadań różnych działów są dostępne na stronie internetowej Rzecznika Praw Obywatelskich.

8. Kontakt z Europejskim Rzecznikiem Praw Obywatelskich

Telefon

+33 (0)3 88 17 23 13

E-mail

eo@ombudsman.europa.eu

Adres pocztowy

Médiateur européen
1 avenue du Président Robert Schuman
CS 30403
F-67001 Strasbourg Cedex

Internet

• Strona internetowa ombudsman.europa.eu
• Twitter twitter.com/EUombudsman
• Instagram instagram.com/euombudsman
• LinkedIn linkedin.com/company/272026
• YouTube youtube.com/user/eotubes

Nasze biura

Strasburg

Adres dla odwiedzających

Bâtiment Václav Havel (HAV)
Allée Spach
F-67000 Strasbourg

Bruksela

Adres dla odwiedzających

Bâtiment Froissart (FRS)
Rue Froissart 87
B-1000 Bruxelles

---

© Unia Europejska, 2024

Wszystkie fotografie i ilustracje © Unia Europejska.
Powielanie do celów edukacyjnych i niekomercyjnych jest dozwolone pod warunkiem podania źródła.
Wykonano w FrutigerNext.

HTML	ISBN 978-92-9483-377-8	ISSN 1830-6934	doi: 10.2869/37090	QK-AA-24-001-PL-Q