Kontekst skargi

1. W dniu 19 listopada 2013 r. główny skarżący w tej sprawie [1] złożył do Komisji Europejskiej skargę w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego dotyczącą Włoch, CHAP(2013)03631.

2. W dniu 4 marca 2015 r. Włochy uchwaliły ustawę nr 18/2015 w sprawie odpowiedzialności sędziów (zwaną dalej „nową ustawą”) i usunęły naruszenie prawa Unii, o którym mowa w skardze o naruszenie (tj. usunęły braki w ustawie nr 117/88, które zostały wykryte przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) na przykład w sprawie C-379/10 Komisja przeciwko Włochom ^[2]). Komisja zamknęła zatem skargę w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w dniu 26 marca 2015 r.

3. Nastąpiła korespondencja między skarżącym a Komisją. W dniu 9 października 2015 r. skarżący skierował do Komisji dwa pisma. W pierwszym przypadku skarżący zdecydowanie zakwestionował stanowisko Komisji. Skarżący odniósł się do faktu, że wnioski o zastosowanie środków zabezpieczających, które złożył do sądów włoskich, zostały uznane za niedopuszczalne osiem razy, ponieważ sądy krajowe nadal stosowały „filtr dopuszczalności” przewidziany w uchylonym obecnie art. 5 ustawy nr 117/88. Twierdził, że sytuacja ta nie może być uznana za zgodną z prawem Unii ani z zasadami równoważności i skuteczności, gdy stosowanie tego filtra nie jest już możliwe na mocy wyroku TSUE z dnia 24 listopada 2011 r. w sprawie C-379/10, Komisja przeciwko Włochom.

4. Skarżący stwierdził następnie, że niezależnie od tego, czy postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego będzie kontynuowane (chociaż jego umorzenie oznaczałoby dyskryminację), Komisja powinna przynajmniej, zgodnie z zasadami dobrej administracji, uznać i jasno oświadczyć, że wyroki TSUE (na które zawsze powoływał się przed sądami krajowymi), do których Komisja odwoływała się w swoich oficjalnych dokumentach [3], mają również zastosowanie do niego i że w związku z tym sądy krajowe są zobowiązane do przestrzegania tych wyroków lub przynajmniej do zwrócenia się do TSUE z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, zgodnie z wymogami wyroków TSUE.

5. W drugim piśmie z dnia 9 października 2015 r. skarżący poinformował Komisję o innej sprawie, w którą był zaangażowany, wraz z szeregiem pracowników poczty. Twierdził on, że nawet po przyjęciu ustawy nr 18/15 sądy włoskie naruszyły obowiązek wystąpienia do TSUE z odesłaniem prejudycjalnym oraz że sądy krajowe nadal przyznawały pierwszeństwo prawu krajowemu przed prawem Unii. W piśmie stwierdzono również, że sytuacja ta dotknęła wiele innych osób we Włoszech i że 70 posłów o różnych przekonaniach politycznych zwróciło się do rządu o interwencję w celu wyeliminowania problemu.

6. Następnie skarżący zwrócił się do Rzecznika Praw Obywatelskich.

W przedmiocie dochodzenia

7. Rzecznik wszczął dochodzenie w sprawie skargi i wskazał następujące kwestie:

1) Komisja nie odpowiedziała na niektóre kwestie poruszone w pierwotnej skardze w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego z dnia 19 listopada 2013 r. ani na pisma skierowane do Komisji przez adwokata skarżących w dniu 9 października 2015 r.

2) Komisja nie powinna była zamykać postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego CHAP(2013)03631, ponieważ włoskie sądy: a) całkowicie zignorować prawo UE i nową ustawę nr 18/2015, która została przyjęta w celu dostosowania Włoch do prawa UE, i nadal stosować uchyloną ustawę nr 117/88; oraz b) całkowicie ignorują obowiązek składania obowiązkowych odesłań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości UE, naruszając tym samym prawa człowieka.

8. Rzecznik zwrócił się do Komisji o udzielenie odpowiedzi na pierwszą kwestię i poinformował ją, że ustali, czy konieczne będzie zwrócenie się do niej o udzielenie odpowiedzi na drugą kwestię po przeanalizowaniu jej odpowiedzi na pierwszą. W trakcie dochodzenia Rzecznik otrzymał odpowiedź Komisji (z dnia 2 marca 2017 r.) na pierwszą kwestię, a następnie uwagi skarżącego (i jego adwokata) w odpowiedzi na odpowiedź Komisji, a także dalszą korespondencję od skarżącego (i jego adwokata). Decyzja Rzecznika Praw Obywatelskich uwzględnia argumenty i opinie przedstawione przez strony. Rzecznik uważa, że w swojej odpowiedzi z dnia 2 marca 2017 r. Komisja przedstawiła swoje stanowisko również w odniesieniu do drugiej kwestii.

W przedmiocie braku odpowiedzi ze strony Komisji oraz kwestii, że Komisja nie powinna była zamykać postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego CHAP(2013)03631

Argumenty przedstawione Rzecznikowi Praw Obywatelskich

9. Główne argumenty stron można podsumować w następujący sposób.

10. W piśmie z dnia 2 marca 2017 r. Komisja przeprosiła za opóźnienie w udzieleniu odpowiedzi [4].

11. Komisja wskazała między innymi, że w sentencji wyroku w sprawie C-379/10 Komisja przeciwko Włochom Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że ograniczając odpowiedzialność państwa włoskiego za naruszenia prawa Unii Europejskiej przez jeden z jego sądów orzekających w ostatniej instancji „do przypadków winy umyślnej lub poważnego uchybienia, zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy nr 117/88 [...], Republika Włoska uchybiła swoim zobowiązaniom”(podkreślenie dodane przez Komisję).

12. Nowa ustawa nr 18/2015, która zmieniła ustawę nr 117/88, unieważniła art. 5, który zawierał „filtr dopuszczalności” w sprawach dotyczących odpowiedzialności sędziów. Przeformułowała również przepisy art. 2 ust. 1 i 2, do których odniesiono się w wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-379/10. Trybunał Sprawiedliwości nie wypowiedział się w przedmiocie art. 5 i filtra dopuszczalności jako takiego w wyroku z dnia 24 listopada 2011 r. w sprawie C-379/10 (Komisja przeciwko Włochom).  

13. Mając to na uwadze, Komisja stwierdziła w piśmie kończącym postępowanie w sprawie z dnia 10 września 2015 r., że jedynie w przypadku, gdy zastosowanie filtru dopuszczalności doprowadziłoby do ponownego zastosowania warunków uznanych przez Trybunał za nieważne, w szczególności warunków określonych w art. 2 ust. 2, wykonanie tego wyroku mogłoby podlegać kontroli sądów krajowych.

14. Komisja przedstawiła również dalsze wyjaśnienia dotyczące wniosku zawartego w piśmie zamykającym sprawę z dnia 10 września 2015 r., w którym uznała skargę za odosobniony przypadek. Komisja wskazała, że jej rolą nie jest interweniowanie w indywidualnych sporach, nawet jeśli – jak w przypadku skarżącego – prowadzą one do wielu trudnych postępowań przed wieloma sądami. Zdaniem Komisji liczne orzeczenia dotyczące skarżącego stanowią w tym względzie odosobniony przypadek, a nie powtarzającą się praktykę różnych organów sądowych w różnych sprawach, nawet gdyby przyjąć (co, jak dodała Komisja, nie ma miejsca w niniejszej sprawie), że taka praktyka wiązała się z nieprzestrzeganiem prawa Unii. Komisja wskazała, że to samo można powiedzieć o zarzucanych naruszeniach obowiązku wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

15. Komisja dodała, że zdaniem skarżącego liczne sądy ostatniej instancji odmówiły przestrzegania obowiązku zwrócenia się do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Komisja stwierdziła, że w wyrokach przywołanych przez skarżącego w korespondencji z dnia 9 października 2015 r. i 8 lipca 2016 r. włoskie sądy konsekwentnie uznawały postępowanie wszczęte przez jednego ze skarżących za niedopuszczalne, ponieważ niezbędny etap dopuszczalności nie został przeprowadzony zgodnie z wymogami art. 5 obowiązującej wówczas ustawy. Jak wskazano powyżej, art. 5 nie był bezpośrednio przedmiotem wyroku w sprawie C-379/10.

16. Komisja skomentowała szereg orzeczeń sądów w Genui i Turynie, do których skarżący odniósł się w swojej korespondencji z Komisją.

17. Komisja doszła do wniosku, że po dokonaniu oceny wszystkich zarzutów nie uznała, iż istniały podstawy do stwierdzenia naruszenia obowiązku wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zgodnie z art. 267 ust. 3 TFUE, ponieważ nie było dowodów mogących wykazać istnienie praktyki polegającej na niewnoszeniu do Trybunału wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

18. Komisja wskazała również, że jej komunikaty interpretacyjne nie mają „przekonującej wartości” i nie są wiążące dla sądów krajowych. Są to instrumenty interpretacyjne. Dodał, że jedynie Trybunał może dokonywać wiążącej wykładni prawa Unii.

19. Komisja potwierdziła zamknięcie sprawy CHAP(2013)3631, ponieważ na podstawie analizy korespondencji i przekazanych jej wyroków sądów włoskich Komisja uznała, że nie ma wystarczających dowodów w rozumieniu art. 258 TFUE.

20. Skarżący przesłał Rzecznikowi obszerne uwagi na poparcie swojego stanowiska, zgodnie z którym odpowiedź Komisji była niedopuszczalna, niezgodna z prawem i uchylona oraz że Komisja dopuściła się niewłaściwego administrowania. Zdaniem skarżącego Komisja nie uczyniła tego, o co wnioskował Rzecznik Praw Obywatelskich. Nie ustosunkowała się ona do kwestii podniesionych w skardze o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego z dnia 19 listopada 2013 r., na którą nie udzieliła jeszcze odpowiedzi, ani do pisma nr 1 z dnia 9 października 2015 r. Ponadto Komisja w ogóle nie odpowiedziała na pismo nr 2 z dnia 9 października 2015 r.

21. Skarżący stwierdził między innymi, że załączył (i) do swojego pisma do Komisji z dnia 9 października 2015 r. dwa orzeczenia Trybunału w Turynie (z dnia 21 lipca 2015 r. i 29 sierpnia 2015 r.) oraz (ii) do swojego pisma z dnia 8 lipca 2016 r. (które zostało wysłane po złożeniu skargi do Rzecznika Praw Obywatelskich, ale na które Komisja odpowiedziała w piśmie z dnia 2 marca 2017 r.), dwa inne orzeczenia Trybunału w Turynie (z dnia 10 grudnia 2015 r. i z dnia 13 kwietnia 2016 r.), w których sądy krajowe nadal stosowały uchylony art. 5, naruszając tym samym jego prawa człowieka. Sądy krajowe zezwoliły na to, aby krajowe przepisy proceduralne miały pierwszeństwo przed prawem Unii.

22. Ponadto załączył on do pisma z dnia 8 lipca 2016 r. trzy wyroki Sądu Kasacyjnego (z dnia 15 grudnia 2015 r., 17 kwietnia 2015 r. i 14 maja 2015 r.), z których wynikało, że uchylone części ustawy nr 117/88 są nadal stosowane. Wcześniej (w piśmie z dnia 9 października 2015 r.) załączył również dekret Sądu Kasacyjnego nr 10121/15, w którym zastosowano również ustawę nr 117/88.

23. Skarżący stwierdził, że w kontekście innej skargi w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego ((2009)2230) Komisja wszczęła przeciwko Włochom postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie dwóch wyroków Sądu Kasacyjnego, w których dokonano wykładni ustawy nr 117/88. Z drugiej strony skarżący załączył do swojego pisma z dnia 8 lipca 2016 r. trzy wyroki Sądu Kasacyjnego (oprócz dekretu nr 10121/15 Sądu Kasacyjnego), w których wykazano stosowanie uchylonych przepisów ustawy 117/88 w sprawach, które nie dotyczyły skarżącego w tej sprawie. Pokazało to, że nie jest to odosobniona sprawa, zwłaszcza że zadaniem Sądu Kasacyjnego jest zagwarantowanie jednolitej wykładni prawa. Komisja naruszyła zatem prawo do dobrej administracji i dyskryminowała skarżącego, ponieważ nie wszczęła w tej sprawie postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego.

24. Skarżący twierdził również, że Komisja niesłusznie stwierdziła, że w wyroku w sprawie Komisja przeciwko Włochom TSUE nie orzekł w sprawie art. 5 ustawy 177/88 i filtra dopuszczalności jako takiego. Zdaniem skarżącego oczywiste jest, że uchylony art. 5 jest ściśle powiązany z art. 2, 3 i 4 ustawy 117/88. Artykuł 5 stanowił, że sąd rozstrzyga o dopuszczalności powództwa na podstawie art. 2 ustawy. Skarga była niedopuszczalna, jeżeli przepisy art. 2, 3 i 4 nie były przestrzegane lub jeżeli była oczywiście bezzasadna. Artykuł 5 został uchylony w celu nadania skuteczności ustawie regulującej odpowiedzialność cywilną państwa i sądownictwa w związku z członkostwem Włoch w UE.

25. Ponadto zdaniem skarżącego Komisja również niesłusznie stwierdziła, że sądy krajowe nie stosowały ogólnej i spójnej praktyki polegającej na niewnoszeniu odesłań prejudycjalnych. Jak stwierdzono powyżej, poinformował on Komisję o trzech wyrokach i jednym dekrecie Sądu Kasacyjnego, w których nadal stosowano uchylone przepisy ustawy nr 117/88. Gdyby Cour de cassation (sąd kasacyjny) wystąpił z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, oczywiste jest, że nie mógłby on zastosować uchylonych przepisów ustawy 117/88. Wykazano zatem, że istnieje ogólna i spójna praktyka. Skarżący wykazał również, że wyroki karne Trybunału w Turynie są wyrokami wydanymi w ostatniej instancji. Komisja dopuściła się niewłaściwego administrowania, składając fałszywe oświadczenie, że „w opinii skarżącego sądy ostatniej instancji nie wywiązały się z obowiązku wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym”(wyróżnienie dodano pogrubioną czcionką). Sprawa ta została udowodniona i nie była przedmiotem opinii skarżącego.

26. Skarżący odniósł się do innego pisma, które skierował do Komisji w dniu 7 lipca 2015 r., w którym wykazał, że w wyroku nr 1730/2015 Trybunału w Genui z dnia 29 maja 2015 r. (dwa miesiące po wejściu w życie ustawy nr 18/15) Trybunał nadal stosował uchylone przepisy ustawy nr 177/88 [5].

27. Ponadto skarżący stwierdził, że reforma proceduralna wprowadzona nową ustawą powinna była mieć natychmiastowe zastosowanie do toczących się postępowań. Skarga skarżącego nie mogła zostać uznana za niedopuszczalną ze względu na a) wyroki TSUE w sprawach Kobler, Traghetti del Mediterraneo i Komisja przeciwko Włochom (C-379/10) oraz b) reformę ustawy 117/88. 

Ocena Rzecznika Praw Obywatelskich

Wydanie 1: Brak odpowiedzi

28. Skarżący uważa, że Komisja nadal nie odpowiedziała na wszystkie kwestie poruszone w pismach z dnia 19 listopada 2013 r. i 9 października 2015 r. Rzecznik Praw Obywatelskich jest jednak zdania (co zostanie przedstawione w następnej sekcji), że Komisja udzieliła przekonującej i wyczerpującej odpowiedzi. Rzecznik zauważa, że pisma skarżącego były obszerne i niezwykle szczegółowe. Trzy pisma liczyły łącznie około 75 stron (z wyłączeniem licznych załączników dołączonych do pism). Komisja nie jest zobowiązana do ustosunkowania się do każdego argumentu podniesionego przez skarżącego, o ile przedstawi przekonujące wyjaśnienie swojego stanowiska.

29. W szczególności skarżący uważa, że Komisja w ogóle nie odpowiedziała na „pismo nr 2” z dnia 9 października 2015 r. Należy jednak stwierdzić, że na stronie 4 pisma z dnia 2 marca 2017 r. Komisja skomentowała wyrok Trybunału z dnia 21 sierpnia 2015 r. w Genui, do którego obszernie odniesiono się w piśmie nr 2 z dnia 9 października 2015 r. Komisja słusznie zauważyła między innymi, że sąd, który wydał wyrok w tej sprawie, nie był sądem ostatniej instancji. Sąd krajowy w Genui nie był zatem zobowiązany do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 ust. 3 TFUE.

30. W tym kontekście Rzecznik stwierdza, że pierwsza kwestia została rozwiązana, chociaż Komisja odnotowała znaczne opóźnienie w odpowiedzi na dwa pisma skarżących z dnia 9 października 2015 r. Ponieważ Komisja przeprosiła za opóźnienie, dalsze uwagi w tej sprawie nie są uzasadnione.

Wydanie 2: Komisja nie powinna była zamykać postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego CHAP(2013)03631

31. Rzecznik Praw Obywatelskich musi zdecydować, czy wyjaśnienie Komisji dotyczące niewznawiania sprawy CHAP(2013)03631 na podstawie ogólnej oceny tej sprawy jest wystarczające.

32. Rzecznik uważa, że powody, dla których Komisja nie wznowiła sprawy, są rozsądne i właściwe.

33. Jak wyjaśniła Komisja, celem postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego nie jest rozstrzyganie konkretnych spraw dotyczących jednego lub niewielkiej liczby obywateli. Postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego jest zasadniczo procesem, w ramach którego Komisja Europejska nawiązuje dialog z państwem członkowskim w celu zidentyfikowania i rozwiązania ogólnych i spójnych problemów związanych ze stosowaniem prawa Unii przez to państwo członkowskie. Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania przy podejmowaniu decyzji, czy praktyki są wystarczająco spójne i mają charakter ogólny, aby doprowadzić do wszczęcia postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Mając na uwadze, że Rzecznik dysponuje swobodą uznania, może on zakwestionować dokonaną przez Komisję decyzję o niekontynuowaniu postępowania w danej sprawie tylko wtedy, gdy Komisja nie była w stanie wyjaśnić, że wybór ten był rozsądny. Skarżący uważa, że praktyki, które zgłosił Komisji, mają charakter systemowy. Komisja nie zgadza się z nim: do Komisji zwrócił się w tej sprawie prawnik reprezentujący stosunkowo niewielką liczbę osób. Jak stwierdziła Komisja, nawet jeśli skarga zawiera przykłady praktyk, które mogą naruszać prawo UE ^[6], skarżący odnosi się do orzeczeń dotyczących jego i innych skarżących (które nie są wyrokami ostatniej instancji). Jest to niewystarczające, aby udowodnić ogólną i spójną praktykę. Komisja słusznie uważa, że skarżący nie wykazał powtarzającej się praktyki sądów krajowych (której orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa krajowego) polegającej na niewłaściwym stosowaniu prawa Unii i niewnoszeniu o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym [7] w sprawie prawidłowej wykładni prawa Unii.

34. W trzech wyrokach Sądu Kasacyjnego załączonych do pisma z dnia 8 lipca 2016 r.[8] oraz w dekrecie nr 10121/15 załączonym do pisma z dnia 9 października 2015 r. Sąd Kasacyjny uznał, że uchylony art. 5 i poprzednia wersja art. 4 ustawy nr 177/88 mają zastosowanie w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych zawisłych przed nim spraw, i uzasadnił to (zob. na przykład obszerne rozumowanie Sądu Kasacyjnego w wyroku z dnia 15 grudnia 2015 r. (nr 25216)). Cour de cassation uznał zasadniczo, że ponieważ nowa ustawa nr 18/15 (która weszła w życie w dniu 19 marca 2015 r.) nie zawierała przepisów przejściowych, nie można uznać, że ma ona zastosowanie z mocą wsteczną (w drodze wykładni sądowej) do toczących się spraw wszczętych w drodze wniosków (ricorsi) złożonych przed dniem 19 marca 2015 r.

35. Komisja stwierdziła, że taka wykładnia może [9] być sprzeczna z prawem Unii tylko wtedy, gdy zastosowanie filtra dopuszczalności (który nie był bezpośrednio przedmiotem wyroku w sprawie C-379/10) doprowadziłoby do ponownego zastosowania przesłanek uznanych za nieważne przez Trybunał Sprawiedliwości, w szczególności przesłanek określonych w art. 2 ust. 2. Rzecznik Praw Obywatelskich przyjmuje to rozumowanie. Skarżący nie wykazał, że stosowanie filtra dopuszczalności doprowadziło do systematycznego ponownego stosowania warunków określonych w poprzedniej wersji art. 2 ust. 2 ustawy 117/88, które Trybunał Sprawiedliwości uznał za nieważne.

36. Ponieważ stanowisko Komisji jest uzasadnione, nie doszło do niewłaściwego administrowania w odniesieniu do drugiej kwestii. 

Wnioski

Na podstawie dochodzenia Rzecznik zamyka tę sprawę następującymi wnioskami [10]:

Pierwsza kwestia została rozstrzygnięta.

W odniesieniu do drugiej kwestii nie doszło do niewłaściwego administrowania w zachowaniu Komisji.

Skarżący i Komisja zostaną poinformowani o niniejszej decyzji.

Emily OħReilly
Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich

Strasburg, 15 grudnia 2017 r.

[1] Skarga do Rzecznika Praw Obywatelskich została złożona przez prawnika w imieniu głównego skarżącego i szeregu innych skarżących. Większość korespondencji z Komisją i Rzecznikiem Praw Obywatelskich została wysłana przez głównego skarżącego lub prawnika. Dla ułatwienia decyzja będzie odnosić się do „skarżącego”.

[2] Wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 24 listopada 2011 r., Komisja/Włochy, C-379/10, ECLI:EU:C:2011:775.

[3] Skarżący odniósł się na przykład do „Komunikatu wyjaśniającego Komisji w sprawie prawa wspólnotowego mającego zastosowanie do zamówień publicznych oraz możliwości włączenia kwestii społecznych do zamówień publicznych”, COM/2001/0566 wersja ostateczna.

[4] Komisja wskazała, że jej pismo zostało wysłane w odpowiedzi na następującą korespondencję: 1. pismo nr 1 z dnia 9 października 2015 r.; 2. pismo nr 2 z dnia 9 października 2015 r.; 3. e-mail z dnia 24 listopada 2015 r.; 4. E-mail z dnia 18 grudnia 2015 r.; 5. Wiadomości e-mail z dnia 7 i 8 lipca 2016 r.

[5] Skarżący wymienił również szereg punktów pisma wystosowanego w dniu 8 lipca 2016 r., na które Komisja nie odpowiedziała (na przykład kwestię dotyczącą faktu, że wyrok Sądu Kasacyjnego z dnia 15 grudnia 2015 r. (nr 25216) został wydany bez wystąpienia przez Trybunał z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym).

[6] Jak wskazała Komisja w piśmie z dnia 10 września 2015 r., jedynie Trybunał Sprawiedliwości UE może dokonywać wiążącej wykładni prawa Unii.

[7] Jeśli chodzi o argumenty zawarte w zażaleniu, zgodnie z którymi sądy krajowe błędnie zastosowały prawo Unii, nie występując z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, należy mieć na uwadze, kiedy sądy krajowe są do tego zobowiązane. Zgodnie z art. 267 ust. 3 TFUE jedynie sądy, „których orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa krajowego”(podkreślenie dodane), są zobowiązane do wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, pod warunkiem że rozstrzygnięcie danej kwestii jest niezbędne do wydania orzeczenia przez sąd. W wyroku w sprawie Cilfit przeciwko Ministerstwu Zdrowia (wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6 października 1982 r., 283/81, ECLI:EU:C:1982:335) Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że sąd, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa krajowego, ma obowiązek zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości UE z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, „chyba że stwierdzi, że postawione pytanie jest nieistotne lub że dany przepis wspólnotowy został już zinterpretowany przez Trybunał Sprawiedliwości lub że prawidłowe stosowanie prawa wspólnotowego jest tak oczywiste, że nie pozostawia miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości”. Należy zauważyć, że w wyroku N. 25216 Cour de cassation (sąd kasacyjny) uzasadnił swoją decyzję o odstąpieniu od odesłania prejudycjalnego. Stwierdził, że ponieważ poprzednia wersja art. 2 ustawy nr 117/88 była wielokrotnie uznawana przez TSUE za niezgodną z prawem Unii, nie było powodu, aby zwracać się do TSUE z wnioskiem o stwierdzenie niezgodności tego przepisu z prawem Unii.

[8] Jak wskazano powyżej, pismo z dnia 8 lipca 2016 r. nie stanowi części niniejszego dochodzenia.

[9] Należy podkreślić, że Komisja nigdy nie stwierdziła, iż stanowisko Corte di cassazione zdecydowanie narusza prawo Unii. W piśmie z dnia 10 września 2015 r. Komisja stwierdziła „una tale posizione della Corte di Cassazione potrebbe non essere conforme al diritto dell’Unione...” (co oznacza, że takie stanowisko sądu kasacyjnego może być niezgodne z prawem Unii) i słusznie zauważyła, że jedynie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej może dokonywać wiążącej wykładni prawa Unii.

[10] Informacje na temat procedury odwoławczej można znaleźć na stronie internetowej Rzecznika Praw Obywatelskich: http://www.ombudsman.europa.eu/en/resources/otherdocument.faces/en/70669/html.bookmark