Okoliczności powstania skargi

1. Skarżący jest hiszpańską organizacją pozarządową („Asociación Vallisoletana de Afectad@s por las Antenas de Telecomunicaciones” lub „AVAATE”), która prowadzi kampanie przeciwko instalowaniu anten emitujących pola elektromagnetyczne i innych urządzeń, takich jak telefony komórkowe, ze względu na obawy dotyczące ich wpływu na zdrowie. Pola elektromagnetyczne promieniują z wielu popularnych urządzeń, takich jak kuchenki mikrofalowe, maszty telefonii komórkowej, lodówki i telefony komórkowe.

2. Zalecenie Rady 1999/519 z dnia 12 lipca 1999 r. w sprawie ograniczenia narażenia ludności na pola elektromagnetyczne ustanawia podstawowe ograniczenia i poziomy odniesienia dla narażenia ludności na pola elektromagnetyczne. Zalecenie zobowiązuje również Komisję do poddawania tej kwestii przeglądowi. W celu zniesienia tego zadania Komisja odwołała się do swojego Komitetu Naukowego ds. Pojawiających się i Nowo Rozpoznanych Zagrożeń dla Zdrowia („SCENIHR”).  W tym kontekście w 2012 r. SCENIHR powołał grupę roboczą naukowców w celu przeanalizowania opublikowanych badań naukowych dotyczących potencjalnych skutków zdrowotnych narażenia na pola elektromagnetyczne.

3. Skarżący skontaktował się z Komisją Europejską we wrześniu 2014 r. w związku z obawami, że niektórzy członkowie grupy roboczej mają konflikt interesów. Podniosła ona, że zainteresowane osoby otrzymały finansowanie od przedsiębiorstw telekomunikacyjnych lub pracowały dla nich.

4. W swojej odpowiedzi skierowanej do skarżącego Komisja przedstawiła, w jaki sposób zajęła się ewentualnymi konfliktami interesów dotyczącymi członków grupy roboczej. Zdaniem Komisji fakt, że członek grupy roboczej zadeklarował Komisji „interes”, niekoniecznie oznacza, że osoba ta miała „konflikt interesów”. Komisja stwierdziła, że konflikt interesów „istnieje tylko wtedy, gdy członek grupy roboczej korzysta osobiście z wyników prac grupy” (podkreślenie dodane). Ponadto Komisja zapewniła stowarzyszenie, że to nie do poszczególnych ekspertów należy samoocena, czy znajdują się oni w „konflikcie interesów”. Dokonanie tej oceny należało raczej do pracowników Komisji.

5. Skarżący uznał odpowiedź Komisji za niezadowalającą. W styczniu 2015 r. zwróciła się do Rzecznika Praw Obywatelskich ze skargą, że Komisja nie zajęła się należycie jej obawami.  

6. W ramach dalszych informacji ogólnych prace grupy roboczej zaowocowały przyjęciem opinii przez SCENIHR w styczniu 2015 r.[1] Grupa robocza została następnie rozwiązana. Przedmiot niniejszego dochodzenia nie odnosi się do treści tej opinii.

W przedmiocie dochodzenia

7. Rzecznik Praw Obywatelskich wszczął dochodzenie. Przedmiotem dochodzenia Rzecznika było:

Komisja nie zbadała w odpowiedni sposób kwestii konfliktu interesów dotyczących kilku członków grupy roboczej ds. wpływu pól elektromagnetycznych.

8. Dwie sprawy były przedmiotem szczególnej troski Rzecznika Praw Obywatelskich podczas wszczynania dochodzenia. Po pierwsze, odpowiedź Komisji dla skarżącego wydawała się opierać na restrykcyjnej definicji pojęcia „konfliktu interesów”. W odpowiedzi uznano, że takie konflikty mogą wystąpić tylko wtedy, gdy eksperci, o których mowa, czerpią „osobiste korzyści” z powierzonego im zadania publicznego. W drugiej kolejności odpowiedź wydawała się wykluczać możliwość „konfliktu interesów” ze względu na to, że ocena takich kwestii należy do służb Komisji, a nie do samych ekspertów. Chociaż Rzecznik Praw Obywatelskich uznał znaczenie zapewnienia, aby to Komisja (a nie osoba zainteresowana) oceniała, czy istnieje konflikt interesów, Komisja musi nadal być w stanie wykazać, że przeprowadzana przez nią ocena jest dokładna, przeprowadzana indywidualnie dla każdego przypadku i odpowiednio udokumentowana.

9. Rzecznik zwrócił się do Komisji o udzielenie odpowiedzi w tej sprawie. Rzecznik zbadał również akta Komisji i przesłał skarżącemu kopię sprawozdania z kontroli. Skarżący przedstawił uwagi do odpowiedzi Komisji oraz do sprawozdania z kontroli.  

Analiza kwestii związanych z konfliktami interesów w odniesieniu do członków grupy roboczej

Argumenty przedstawione Rzecznikowi Praw Obywatelskich

10. Skarżący stwierdził, że większość członków grupy roboczej ma powiązania z branżą telekomunikacyjną. Twierdził on, że w taki czy inny sposób otrzymały one finansowanie od organizacji lub przedsiębiorstw z sektora telekomunikacji lub pracowały dla takich organizacji lub przedsiębiorstw. Według skarżącego informacje te wynikały z deklaracji o braku konfliktu interesów złożonych przez członków grupy roboczej lub z informacji uzyskanych z Internetu. W związku z tym skarżący stwierdził, że niezależność grupy roboczej została naruszona, podobnie jak jej praca. Zdaniem skarżącego Komisja nie dokonała właściwej oceny tych konfliktów interesów.

11. W swojej opinii Komisja wyjaśniła mechanizmy stosowane w celu wyboru członków grupy roboczej i zapewnienia, że nie występuje konflikt interesów. Grupie roboczej przewodniczy członek SCENIHR. Członkowie są wybierani z puli doradców naukowych, utworzonej po publicznym zaproszeniu do wyrażenia zainteresowania, lub bazy ekspertów - baza jest otwarta dla wszystkich, którzy chcieliby się zgłosić. Jeżeli w puli lub bazie danych nie można znaleźć eksperta o wymaganym profilu, eksperta można zatrudnić w następstwie konkretnego publicznego zaproszenia do wyrażenia zainteresowania. Eksperci grup roboczych muszą złożyć deklarację interesów. Mogą oni zostać wyznaczeni tylko wtedy, gdy Komisja nie stwierdzi, że mają konflikt interesów. Po tym, jak w wyniku prac grupy roboczej zostanie wydana tzw. „opinia wstępna”, która zostanie wykorzystana jako podstawa konsultacji publicznych, nazwiska ekspertów oraz ich deklaracje o braku konfliktu interesów zostaną opublikowane w rejestrze grup ekspertów Komisji oraz na stronie internetowej właściwej dyrekcji generalnej Komisji, DG SANTE. Upubliczniając ich nazwiska dopiero po sporządzeniu wstępnej opinii, Komisja uniemożliwia osobom trzecim wywieranie wpływu na ocenę naukową ekspertów. Jednocześnie ujawnienie nazw zapewnia przejrzystość w krytycznym momencie wydania wstępnej opinii i wykorzystania jej do konsultacji publicznych.

12.  W tym przypadku Komisja stwierdziła, że zbadała deklaracje o braku konfliktu interesów ekspertów w momencie utworzenia grupy roboczej w 2012 r. Ponadto Komisja stwierdziła, że w pierwszej połowie 2014 r. ponownie zbadała konflikt interesów. Ta ponowna analiza miała miejsce, ponieważ na początku 2014 r., gdy wstępna opinia została poddana konsultacjom publicznym, Komisja otrzymała kilka skarg dotyczących domniemanego konfliktu interesów w odniesieniu do członków grupy roboczej. Ponowne badanie nie doprowadziło do zmiany pierwotnej oceny Komisji w odniesieniu do braku konfliktu interesów. Komisja zwróciła również uwagę na rozróżnienie między deklarowanym interesem a interesem, który prowadzi do konfliktu; do naukowców należy deklarowanie interesów, bez względu na to, czy uważają, że istnieje konflikt, czy nie; do Komisji należy ocena, czy istnieje konflikt interesów. ”

13. Ostateczna opinia została przyjęta w styczniu 2015 r. po konsultacjach publicznych.

14. Jeżeli chodzi o pierwszą obawę Rzecznika Praw Obywatelskich, Komisja stwierdziła, że kryteria i informacje istotne dla oceny konfliktu interesów są określone w pkt 21 obowiązującego regulaminu wewnętrznego, a w szczególności w załączniku II do regulaminu wewnętrznego.[2] Załącznik II zawiera szczegółowe wytyczne dotyczące szeregu aspektów istotnych dla oceny niezależności oraz formularz deklaracji interesów. Załącznik II obejmuje nie tylko działania, dzięki którym naukowiec może czerpać korzyści osobiste, takie jak zatrudnienie, doradztwo i inwestycje. Załącznik obejmuje również inne działania, powiązania lub okoliczności, takie jak: Punkt 6 Badania naukowe – wszelki obecny lub przyszły wpływ na określanie priorytetów badawczych, opracowywanie programów badawczych lub wybór projektów badawczych oraz bieżące finansowanie badań w związku z materią lub pracami finansowanymi przez podmiot prywatny lub publiczny, w tym dotacje, czynsze, sponsoring i stypendia; pkt 8 Inne członkostwo lub przynależność – każde członkostwo lub przynależność inne niż wyżej wymienione, które może być postrzegane jako zainteresowanie dziedziną działalności Komitetu; oraz pkt 10 Inne – wszelkie interesy inne niż wymienione powyżej, które mogą być postrzegane jako potencjalne źródło konfliktu w działalności wchodzącej w zakres kompetencji komisji.

15. W odpowiedzi na drugą obawę Rzecznika, dotyczącą tego, czy eksperci dokonali samooceny w przypadku konfliktu interesów, czy też Komisja przeprowadziła tę ocenę, Komisja wskazała, że ocena konfliktu interesów nie jest dokonywana przez danego naukowca. Zostało ono raczej przeprowadzone przez pracowników Komisji, a następnie przez osoby równorzędne, tj. przewodniczącego i pozostałych członków. Komisja stwierdziła, że proces ten jest dobrze udokumentowany.

16. Komisja przedstawiła również szczegółowo analizę konkretnych argumentów przedstawionych przez skarżącego w odniesieniu do powodów, dla których zdaniem skarżącego niektórzy członkowie grupy roboczej mieli konflikt interesów.

17. Jeżeli chodzi o obawy skarżącego, że niektórzy członkowie świadczyli usługi doradcze na rzecz przedsiębiorstw telekomunikacyjnych, Komisja nie wykluczyła, że takie prace mogą prowadzić do konfliktu interesów. Po pierwsze, w regulaminie wewnętrznym zdefiniowano doradztwo jako „każdą odpłatną lub nieodpłatną, przeszłą, obecną lub przyszłą działalność, w ramach której ekspert lub jego współpracownicy pozostający na jego utrzymaniu świadczą doradztwo techniczne lub naukowe lub usługi w dziedzinach istotnych dla prac komitetu naukowego”. Dodała jednak, że w konkretnych sprawach podniesionych przez skarżącego nie stwierdzono konfliktu interesów w odniesieniu do żadnego z członków grupy roboczej:

18.  W trzech sprawach podniesionych przez skarżącego usługi doradcze świadczone przez ekspertów na rzecz przedsiębiorstw prywatnych dotyczyły innego tematu niż opinia SCENIHR: usługi doradcze związane z pomiarami pól elektromagnetycznych, ochroną pracowników[3] lub sprawozdanie na temat możliwych mechanizmów psychologicznych objawów przypisywanych turbinom wiatrowym. Natomiast opinia SCENIHR dotyczy oceny możliwych skutków zdrowotnych pól elektromagnetycznych, przeprowadzonej w formie metaanalizy pierwotnych badań naukowych opublikowanych w recenzowanych czasopismach. Interes ten nie został zatem uznany za konflikt, ponieważ nie jest bezpośrednio związany z przedmiotem opinii SCENIHR.

19. W pozostałych sprawach dotyczących „konsultacji” podniesionych przez skarżącego eksperci wykonywali pracę jako pracownicy organu publicznego (uniwersytetu lub instytutu badawczego). To organy publiczne, a nie sami eksperci, mieli kontrakty badawcze z firmami telekomunikacyjnymi.

20. W odniesieniu do obaw skarżącego, że niektórzy członkowie uczestniczyli w naukowych „projektach” finansowanych przez przemysł, Komisja zauważyła, że finansowanie zostało zapewnione przez przedsiębiorstwo prywatne krajowym organizacjom publicznym lub instytucjom międzynarodowym uznanym przez Światową Organizację Zdrowia. W żadnym wypadku żaden ekspert nie uczestniczył we własnym prywatnym charakterze w badaniach finansowanych przez przemysł.

21. Jedna sprawa podniesiona przez skarżącego dotyczyła nawet dużego projektu badawczego finansowanego w ramach siódmego programu ramowego Dyrekcji Generalnej ds. Badań Naukowych i Innowacji Komisji. Projekt był koordynowany przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem i obejmował kilka instytutów badawczych, takich jak Danish Cancer Society, University of Tampere, Istituto Superiore di Sanita, Karolinska Institute, Université Claude-Bernard Lyon, Universität Mainz, Norweska Agencja Ochrony przed Promieniowaniem, University of Leeds, London School of Hygiene and Tropical Medicine oraz Tel-Hashomer (Izrael). Przemysł i organizacje pozarządowe mogą być partnerami w projektach finansowanych przez UE.

22.  Dwa inne przypadki wymienione w skardze dotyczyły małych projektów badawczych realizowanych w instytucie badawczym państwa członkowskiego, w którym zatrudniano ekspertów. Projekty te zostały zlecone przez prywatną firmę. Jednak zdaniem Komisji praca ekspertów stanowiła „obowiązek instytucjonalny”. Ponadto oba projekty badawcze pochodzą sprzed ponad pięciu lat, co, jak wskazała Komisja, stanowi granicę określoną w regulaminie.

23. Inna sprawa podniesiona przez skarżącego dotyczyła dużego międzynarodowego badania kohortowego na temat długoterminowego korzystania z telefonów komórkowych i zdrowia przeprowadzonego przez międzynarodowe konsorcjum pięciu państw europejskich (mianowicie Zjednoczonego Królestwa, Danii, Szwecji, Finlandii i Niderlandów). Każdy z uczestniczących krajów rozpoczął własne prospektywne badanie kohortowe dotyczące telefonów komórkowych i zagrożeń dla zdrowia związanych z polami elektromagnetycznymi. W zależności od kraju finansowanie pochodzi od krajowych instytucji badawczych z wkładem ze strony branży lub bez niego. W tym przypadku branża dostarcza dane dotyczące narażenia (poprzez rejestry ruchu operatorów) w celu lepszego oszacowania wykorzystania telefonów komórkowych. Również w tym przypadku głównymi partnerami projektu były uniwersytety lub instytuty badawcze w państwach członkowskich.

24. Jeżeli chodzi o udziały posiadane przez biegłego w przedsiębiorstwie telekomunikacyjnym, konkretna sprawa podniesiona przez skarżącego została omówiona z odpowiednim biegłym. Kwota udziałów posiadanych przez biegłego była nieznaczna, w związku z czym uznano, że nie ma ona żadnego wpływu na jego osobistą sytuację finansową, co mogłoby prowadzić do konfliktu interesów.

Ocena Rzecznika Praw Obywatelskich

25. Opracowanie polityki publicznej przez Komisję w obszarach złożonych pod względem technicznym wymaga wkładu naukowego ekspertów.  Porady, które Komisja otrzymuje od SCENIHR, w tym od grup roboczych utworzonych przez SCENIHR, muszą być niezależnymi poradami. Takie niezależne doradztwo umożliwia Komisji przyjmowanie strategii politycznych, które są zarówno solidne pod względem technicznym, jak i cieszą się wysokim stopniem legitymizacji. Zaufanie społeczeństwa do ostatecznie opracowanej polityki oraz jej zasadność w oczach opinii publicznej zostaną osłabione, jeśli zakwestionowana zostanie niezależność tych ekspertów. Jest to tym ważniejsze, że podstawowe kwestie naukowe są związane ze zdrowiem i bezpieczeństwem obywateli. Ważne jest zatem, aby dany organ publiczny upewnił się, że eksperci powołani do udzielania niezależnych porad nie pozostają w konflikcie interesów, który mógłby wpłynąć na ich zdolność do udzielania bezstronnych i kompletnych porad naukowych. Mogłoby tak być na przykład w przypadku, gdyby eksperci mieli interes w komercyjnym sukcesie przedsiębiorstwa działającego w danym sektorze.

26. Nawet jeśli konflikt interesów nie istnieje, zaufanie publiczne do polityki publicznej zostanie naruszone, jeśli w oczach opinii publicznej istnieje przekonanie o istnieniu konfliktu interesów. W związku z tym ważne jest również, aby w kontekście budowania zaufania publicznego i legitymizacji zająć się również wszelkim postrzeganiem konfliktu interesów. Oceniając kwestię konfliktu interesów, Komisja musi wziąć pod uwagę, że zasadniczo ani jej służby, ani obywatele nie są w stanie zakwestionować zasadności doradztwa naukowego; Zaufanie do porady jest zatem kwestią podstawową. Ponadto Komisja musi mieć na uwadze, że co do zasady obywatele mogą nie znać wszystkich informacji, którymi dysponuje Komisja, lub mogą nie być w stanie uzyskać do nich terminowego dostępu; Zaufanie do oceny Komisji ma zatem podstawowe znaczenie.

27. W tym przypadku odpowiedź, jakiej Komisja udzieliła początkowo na zastrzeżenia skarżącego, była niewłaściwa. Stało się tak, ponieważ pozostawiło to czytelnikowi wrażenie, że Komisja ma zbyt wąskie spojrzenie na to, co może stanowić konflikt interesów, a mianowicie, że Komisja stwierdzi konflikt interesów tylko wtedy, gdy eksperci czerpią korzyści osobiste z wykonywania powierzonego im zadania publicznego. Zrozumiałe jest, że skarżący uznał odpowiedź za niezadowalającą.

28. Na podstawie opinii Komisji i wglądu do akt Rzecznik nie ma jednak wątpliwości, że w 2014 r. Komisja dokonała gruntownej ponownej oceny konfliktu interesów, która nie ograniczała się do kwestii, czy ekspert czerpał osobiste korzyści z uczestnictwa w grupie roboczej. Proces ten jest również dobrze udokumentowany. .

29. Rzecznik jest również usatysfakcjonowany, że wniosek Komisji, zgodnie z którym nie istniały sprzeczne interesy, jest adekwatny i rozsądny. Jeśli chodzi w szczególności o usługi doradcze, Rzecznik zauważa, że miały one bardzo ograniczony zakres (w jednym przypadku zasiadano w komitecie doradczym przez dwa pół dnia w roku). Komisja powinna była wyraźnie wspomnieć o ograniczonym zakresie. W sprawie takiej jak niniejsza chodzi o to, czy istnieją okoliczności, które podają w wątpliwość niezależność biegłych. Zakres konsultacji jest istotnym elementem tej oceny i w związku z tym powinien był zostać wspomniany przez Komisję.

30. Ponadto dochodzenie wykazało, że w niektórych aspektach istnieje możliwość poprawy. Rzecznik Praw Obywatelskich odniesie się teraz do tych kwestii, a następnie przedstawi propozycje ulepszeń w przyszłości.

31. Po pierwsze, Rzecznik uważa, że proces ten, mimo że jest dobrze udokumentowany, mógłby zostać usprawniony poprzez pewną formalizację w formie przepisów proceduralnych. Rzecznik Praw Obywatelskich przypomina w tym miejscu, że przepisy proceduralne działają ostatecznie jako gwarancje osiągnięcia słusznego rezultatu merytorycznego. Ustanowienie, że decyzja, która ma zostać podjęta po zbadaniu konfliktu interesów, powinna zostać określona w formalnym dokumencie, a jasne wyznaczenie urzędnika odpowiedzialnego za podjęcie decyzji może być pomocnym narzędziem w zapewnieniu wyciągnięcia właściwych wniosków. Takie przepisy proceduralne mogą zwiększyć zaufanie obywateli do administracji i mogą być również pomocne dla służb odpowiedzialnych za przeprowadzanie oceny konfliktu interesów. Ponadto Komisja powinna rozważyć dzielenie się swoją oceną z obywatelami, na przykład poprzez udostępnienie jej na swojej stronie internetowej.

32. Po drugie, Rzecznik Praw Obywatelskich odnotował oświadczenie Komisji, zgodnie z którym nazwiska ekspertów w grupach roboczych oraz ich deklaracje o braku konfliktu interesów nie są publikowane do czasu opublikowania wstępnej opinii; jest to moment, w którym prace grupy roboczej są w dużej mierze zakończone. Komisja uważa, że w ten sposób unika się wszelkiego wpływu ze strony osób trzecich na etapie dokonywania ocen naukowych. Jest to rzeczywiście uzasadniona obawa.

33. Obawę tę należy jednak wyważyć z innymi obawami. Zaufanie obywateli do administracji zwiększyłoby się, gdyby mogli oni wcześniej dowiedzieć się, kto wchodzi w skład grupy roboczej, i wyrazić swoje obawy. Obywatele mogą również ujawnić informacje, o których Komisja nie ma wiedzy, zanim Komisja zaangażuje ekspertów. Wydaje się bardziej odpowiednie, aby ewentualne zastrzeżenia wobec członków grupy roboczej były rozpatrywane na początku, a nie na końcu prac grupy. Ponadto obecna praktyka Komisji może w sposób niezamierzony prowadzić do stronniczości w tym sensie, że po zakończeniu prac grupy roboczej może pojawić się niechęć do znalezienia konfliktu interesów. Jeśli okaże się, pod koniec istnienia grupy roboczej i na podstawie informacji dostarczonych przez obywateli, że niektórzy naukowcy słusznie nie powinni byli uczestniczyć, praca mogła zostać wykonana na próżno.  

34. Rzecznik zauważa, że nazwiska członków SCENIHR i ich deklaracje o braku konfliktu interesów są podawane do wiadomości publicznej na wcześniejszym etapie, a mianowicie w kontekście ich mianowania.[4] Rzecznik nie rozumie, z jakich powodów praktyka ta nie może mieć zastosowania do członków grup roboczych. Rzecznik Praw Obywatelskich zauważył również, że praktyką WHO jest publikowanie informacji o członkach grup roboczych przed ich powołaniem w celu umożliwienia opinii publicznej wyrażenia sprzeciwu[5].

Wnioski

Na podstawie dochodzenia w sprawie tej skargi Rzecznik zamyka je następującym wnioskiem:

Komisja Europejska nie dopuściła się niewłaściwego administrowania.

Propozycje ulepszeń

Komisja powinna rozważyć wprowadzenie następujących środków:

(i) Ocena ewentualnych konfliktów interesów i powody leżące u ich podstaw powinny zostać określone w formalnym dokumencie, który jest publicznie dostępny;

(ii) Należy wyraźnie wyznaczyć urzędnika(-ów) odpowiedzialnego(-ych) za podejmowanie decyzji w sprawie ewentualnych konfliktów interesów; oraz

(iii) Nazwiska członków grupy roboczej, takiej jak ta rozpatrywana w niniejszej sprawie, powinny zostać opublikowane przed ich powołaniem, co umożliwi szerszemu gronu odbiorców zgłaszanie obaw dotyczących konfliktu interesów.

Skarżący i Komisja zostaną poinformowani o tej decyzji.

Emily O'Reilly

Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich

Strasburg, 18 kwietnia 2017 r.

[1] „Ostateczna opinia w sprawie potencjalnego wpływu narażenia na pola elektromagnetyczne na zdrowie”, dostępna pod adresem http://ec.europa.eu/health/scientific_committees/emerging/docs/scenihr_o_041.pdf

[2] Regulamin wewnętrzny obowiązujący w tym czasie jest dostępny na stronie https://ec.europa.eu/health/sites/health/files/scientific_committees/docs/rules_procedure_2013_en.pdf.

[3] Kwestia objęta dyrektywą 2013/35 w sprawie minimalnych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (polami elektromagnetycznymi) (dwudziesta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 83/191 i uchylająca dyrektywę 2004/40, Dz.U. 2013, L 179, s. 1).

[4] Członkowie SCENIHR są powoływani we własnym imieniu w następstwie publicznego zaproszenia do wyrażenia zainteresowania. Nazwiska członków SCENIHR są publikowane w rejestrze grup ekspertów Komisji oraz na stronie internetowej DG SANTE. Oświadczenia o braku konfliktu interesów są również publikowane na tej stronie internetowej.

[5] Zob. np. http://www.who.int/ipcs/events/2015/nanomaterials/en/.