Kontekst skargi

1. Grecja otrzymuje fundusze UE na wspieranie działań w zakresie zarządzania granicami za pośrednictwem różnych programów finansowania. Na lata 2014–2020 środki te zostały udostępnione w ramach Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego – granice i wizy (FBW) oraz Instrumentu Wsparcia Finansowego na rzecz Granic Zewnętrznych. Następnie zapewniono finansowanie w ramach Instrumentu Wsparcia Finansowego na rzecz Zarządzania Granicami i Polityki Wizowej (IZGW) na okres programowania 2021–2027. Fundusze te są wdrażane głównie w ramach zarządzania dzielonego (wspólnie). Oznacza to, że Komisja Europejska jest odpowiedzialna za ocenę i zatwierdzenie programu zaproponowanego przez państwo członkowskie, a następnie za monitorowanie ogólnej realizacji programu, natomiast zadania związane z wykonaniem budżetu powierza się państwom członkowskim (w tym przypadku Grecji)[1].

2. Podobnie jak w przypadku wszystkich funduszy UE przepisy regulujące te programy finansowania wymagają, aby działania były realizowane z pełnym poszanowaniem praw podstawowych i zgodnie z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej (Karta). Zostało to określone w przepisach regulujących każdy program [2], a także w bardziej ogólnych przepisach mających zastosowanie do funduszy UE, tj. w rozporządzeniu w sprawie wspólnych przepisów ^[3]. Rozporządzenie określa mające zastosowanie przepisy finansowe i zawiera również wymóg, aby „[p]aństwa członkowskie i Komisja [...] zapewniły poszanowanie praw podstawowych i zgodność z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej przy wdrażaniu funduszy”.^[4]

3. Załączniki do rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów określają również „horyzontalne” i tematyczne „warunki podstawowe”, które państwa członkowskie muszą spełnić, aby ubiegać się o zwrot poniesionych wydatków na programy finansowane przez UE.^[5] Te warunki podstawowe są „warunkiem wstępnym [warunkami podstawowymi] skutecznej i wydajnej realizacji celów szczegółowych”^[6] funduszy. Jednym z horyzontalnych warunków podstawowych jest skuteczne stosowanie i wdrażanie Karty (zwanej dalej „Kartą”). Aby spełnić ten horyzontalny warunek podstawowy, państwa członkowskie muszą wprowadzić rozwiązania zarówno „w celu zapewnienia zgodności programów wspieranych z funduszy i ich wdrażania z odpowiednimi postanowieniami Karty”, jak i w celu zgłaszania komitetowi monitorującemu „przypadków niezgodności operacji wspieranych z funduszy z Kartą oraz skarg dotyczących Karty”^[7].

4. W obu okresach finansowania pojawiły się doniesienia o naruszeniach praw podstawowych, w tym o „pushbackach”[8] na granicach greckich, a także o odmowie dostępu do procedur azylowych i złym traktowaniu migrantów próbujących dotrzeć do Grecji [9].

5. W 2023 r. Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich otrzymał skargę od kilku organizacji społeczeństwa obywatelskiego [10] przeciwko Komisji Europejskiej. Skarżący wyrazili obawy, że Komisja nie przeprowadziła skutecznego nadzoru nad finansowanymi przez UE działaniami w zakresie zarządzania granicami w Grecji w kontekście wiarygodnych i utrzymujących się zarzutów poważnych naruszeń praw człowieka ze strony władz greckich.

W przedmiocie dochodzenia

6. Rzecznik wszczęła dochodzenie w celu zbadania podniesionych kwestii oraz roli Komisji w monitorowaniu działań w zakresie zarządzania granicami finansowanych przez UE, w szczególności w odniesieniu do przestrzegania praw podstawowych.

7. W trakcie dochodzenia Rzecznik otrzymał odpowiedź [11] Komisji na skargę i dodatkowe pytania [12], które zadał. Następnie Rzecznik otrzymał uwagi skarżących dotyczące odpowiedzi Komisji. Zespół dochodzeniowy Rzecznika Praw Obywatelskich zbadał również dokumenty znajdujące się w posiadaniu Komisji i spotkał się z przedstawicielami Komisji.[13] Wreszcie Rzecznik Praw Obywatelskich otrzymał uwagi skarżących dotyczące sprawozdania ze spotkania z Komisją.

Argumenty przedstawione Rzecznikowi Praw Obywatelskich

Argumenty skarżących

8. Skarżący byli zaniepokojeni faktem, że Komisja nie zapewniła, aby fundusze UE przydzielone Grecji na zarządzanie granicami zewnętrznymi były wydawane zgodnie ze standardami praw podstawowych i prawem UE.

9. Według skarżących Komisja od dawna zdaje sobie sprawę, że fundusze UE przeznaczono na działania w zakresie zarządzania granicami (na przykład rozmieszczenie personelu oraz zapewnienie sprzętu, infrastruktury i innego krytycznego wsparcia), które przyczyniły się do powszechnych i systemowych naruszeń praw podstawowych. Komisja nie przeprowadziła jednak dochodzenia w tej sprawie. W szczególności skarżący odnieśli się do niewłaściwego wykorzystania funduszy UE w Grecji w kontekście operacji kontroli granicznej wzdłuż rzeki Ewros i w regionie Morza Egejskiego, w które zaangażowana była również Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex).  

10. Skarżący stwierdzili, że Komisja musi odmówić wypłaty środków UE, chyba że istnieją zabezpieczenia zapewniające przestrzeganie obowiązków w zakresie praw podstawowych wynikających z rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów. Według skarżących Komisja w zbyt dużym stopniu opiera się na samoocenie władz greckich, że działania te są zgodne z postanowieniami Karty HEC, a sama Komisja nie oceniła w odpowiedni sposób, czy zabezpieczenia te obowiązywały w momencie zatwierdzania programu Grecji, który obejmuje działania w zakresie zarządzania granicami finansowane przez UE, ani nie zapewniła, aby działania te były zgodne z obowiązkami w zakresie praw podstawowych w trakcie realizacji programu.

11. Biorąc pod uwagę coraz więcej dowodów systemowych naruszeń prawa UE, w tym prawa do skutecznego dostępu do procedury azylowej i zakazu non-refoulement [14], twierdzili oni, że ogólne struktury monitorowania Komisji są nieskuteczne oraz że Komisja nie wywiązała się ze swoich obowiązków w zakresie oceny sytuacji i reagowania za pomocą odpowiednich działań naprawczych. Skarżący wyrazili obawy dotyczące restrykcyjnego charakteru kontroli finansowych, braku bezstronności krajowego mechanizmu monitorowania oraz skuteczności „komitetu monitorującego”[15].

12. Utrzymywali oni, że mechanizm monitorowania zarządzania granicami jest nieskuteczny, ponieważ tylko jedna z zaangażowanych instytucji (krajowy organ ds. przejrzystości) posiada uprawnienia do prowadzenia dochodzeń w sprawie zawracania. Podniosły one również, że mechanizm ten nie jest w pełni niezależny ani bezstronny. Stwierdziły one, że Komisja nie sprawdziła, a tym samym nie upewniła się, że karta HEC jest nadal przestrzegana, oraz że uznała fakt, iż mechanizm ten został stworzony, za wystarczający do stwierdzenia, że grecki program jest zgodny z jego zobowiązaniami w zakresie praw podstawowych. Komisja ma obowiązek zapewnić zgodne z prawem wykorzystanie funduszy UE („obowiązek dotyczący wyników”), a nie tylko zapewnić, aby państwa członkowskie wprowadziły mechanizm monitorowania („obowiązek należytej staranności”). ^[16]

13. Skarżący twierdzili, że Komisja nie przedstawiła informacji na temat sposobu, w jaki pełniła rolę doradczą w komitecie monitorującym. Skarżący obawiali się również, że do niedawna organizacje społeczeństwa obywatelskiego były wykluczone z udziału w tym komitecie i że nawet teraz istnieją praktyczne niedociągnięcia i ograniczenia w ich udziale. Na przykład organizacje społeczeństwa obywatelskiego otrzymują częściowe i nadmiernie techniczne informacje bez odniesienia do praw podstawowych. Skarżący byli również zaniepokojeni skutecznością tego komitetu, ponieważ opiera się on na krajowym mechanizmie monitorowania, aby zwrócić jego uwagę na kwestie nieprzestrzegania praw podstawowych lub związanych z nimi skarg.

14. Zdaniem skarżących Komisja nie egzekwuje skutecznie warunków dotyczących praw podstawowych określonych w przepisach regulujących fundusze UE. Odniosły się one m.in. do mechanizmów, za pomocą których Komisja może zawiesić, odzyskać, ograniczyć lub nałożyć warunki dotyczące wykorzystania środków [17]. Komisja nie wprowadziła mechanizmów i procesów, które mogłyby zapewnić skuteczną i niezależną ocenę spełnienia wymogów Karty HEC przy wydatkowaniu środków UE na rzecz państw członkowskich.

15. Skarżący twierdzili również, że brakuje przejrzystości w odniesieniu do dostępnych informacji na temat środków, które Grecja może podjąć w celu wypełnienia swoich obowiązków w zakresie praw podstawowych. To samo dotyczy sposobu, w jaki Komisja oceniła spełnienie przez Grecję HEC w ramach Karty w momencie zatwierdzania programu krajowego oraz sposobu, w jaki nadal monitoruje spełnianie tych warunków przez cały okres finansowania. Twierdzili również, że nie ma dostępnych publicznie informacji na temat ustaleń i wyników skarg rozpatrywanych w ramach greckiego mechanizmu rozpatrywania skarg w celu zbadania zarzutów dotyczących naruszeń praw podstawowych. 

16. Zdaniem skarżących Komisja nie odniosła się również do zarzutów dotyczących zaangażowania Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) w zawracanie w operacjach zarządzania granicami w Grecji. Komisja posiada uprawnienia do głosowania w zarządzie Fronteksu i jest odpowiedzialna za przegląd jego prac, a także za ocenę i zatwierdzenie kontynuacji misji Fronteksu i ich finansowania przez UE.

W przedmiocie argumentów Komisji

17. Komisja stwierdziła, że zadania związane z wdrażaniem finansowania w obu okresach programowania zostały przekazane władzom greckim. Państwa członkowskie ponoszą główną odpowiedzialność za zapewnienie przestrzegania prawa UE i prawa międzynarodowego, w tym obowiązków w zakresie praw podstawowych, oraz za prowadzenie dochodzeń w sprawie wszelkich zarzutów dotyczących naruszeń. Rolą Komisji jest ocena i zatwierdzenie ex ante projektu programu finansowania zaproponowanego przez państwo członkowskie, a następnie nadzorowanie i monitorowanie finansowanych projektów. Komisja powinna zapewnić wprowadzenie przez państwa członkowskie systemów zarządzania i kontroli zgodnych z wymogami ram prawnych.

18. Do lutego roku następującego po roku, w którym poniesiono środki w ramach projektu w ramach programu, dane państwo członkowskie przygotowuje „sprawozdanie z akumulacji” i przesyła je Komisji. Stanowi to podstawę decyzji Komisji w sprawie tego, czy płatności mogą zostać zwrócone lub czy i w jaki sposób należy przeprowadzać kontrole i audyty finansowe. Mogą one mieć formę „przeglądów dokumentacji” (tj. przeglądów dostępnych informacji przez pracowników w Brukseli), wizyt na miejscu oraz audytów systemowych i ex post. W odniesieniu do obecnego okresu programowania sprawozdanie ma zostać przedstawione w lutym 2025 r. i będzie pierwszym takim sprawozdaniem za ten okres.

19. Wzmocniono monitorowanie przestrzegania praw podstawowych w latach 2021–2027, ponieważ państwa członkowskie są obecnie zobowiązane do zapewnienia spełnienia horyzontalnych warunków podstawowych, w tym horyzontalnych warunków podstawowych określonych w Karcie. Komisja nie może zwrócić wydatków związanych z operacjami związanymi z celem szczegółowym, w odniesieniu do którego HEC nie są spełnione.^[18] Jeżeli Komisja uzna, że HEC nie są już spełniane, podejmie kroki określone w art. 15 ust. 6 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.^[19] Zgodność z HEC, w tym z HEC Karty, oceniana jest w momencie początkowego zatwierdzenia programów i przez cały okres trwania programu.

20. Aby zapewnić przestrzeganie przez Grecję HEC Karty, Komisja zwróciła się do władz greckich o ustanowienie mechanizmu monitorowania w celu sprawdzenia, czy projekty realizowane w ramach programu krajowego skutecznie stosują i wdrażają postanowienia Karty. Mechanizm ten przewiduje prowadzenie dochodzeń (i ściganie) w sprawie uchybień przez właściwe władze greckie. Zdaniem Komisji Grecja opiera się na „systemie trzypoziomowym”, obejmującym:

a. wewnętrzne procedury dochodzeniowe (np. prowadzone przez grecką policję i straż przybrzeżną);

b. niezależne organy krajowe (krajowy organ ds. przejrzystości, urzędnik ds. praw podstawowych w Ministerstwie Migracji i Azylu, specjalna komisja ds. przestrzegania praw podstawowych w Ministerstwie Migracji i Azylu oraz grecki Rzecznik Praw Obywatelskich);

c. organy sądowe (tj. prokurator i sądy, w tym, w stosownych przypadkach, sądy morskie).

21. Do tej pory Komisja nie otrzymała „potwierdzonych dowodów” za pośrednictwem tego mechanizmu monitorowania, że finansowanie UE było wykorzystywane do naruszania praw podstawowych lub ułatwiało takie naruszenia, co stanowiłoby podstawę do zawieszenia tych funduszy.

22. Komisja pełni również rolę monitorującą i doradczą w „komitetach monitorujących” utworzonych przez państwa członkowskie w celu monitorowania wdrażania programów krajowych.[20] Jeżeli komitety stwierdzą potencjalne naruszenia praw podstawowych, podejmuje się działania następcze.

23. Komitet monitorujący w Grecji otrzymuje coroczne aktualizacje dotyczące spraw rozpatrywanych w ramach mechanizmu monitorowania i skarg dotyczących naruszeń praw podstawowych. Komisja zwróciła się do Grecji o rozszerzenie członkostwa w komitecie monitorującym na społeczeństwo obywatelskie i organizacje międzynarodowe, na co Grecja zgodziła się niedawno.

24. Jako dodatkowy mechanizm monitorowania przestrzegania praw podstawowych Komisja, agencje UE i rząd Grecji podpisały w 2020 r. protokół ustaleń [21]. Następnie utworzono grupę zadaniową ds. zarządzania migracją [22], składającą się z tych samych stron, której prace są wspierane przez pracowników Komisji rozmieszczonych na stałe w Grecji.

25. Komisja jest zdecydowana kontynuować współpracę z władzami greckimi w celu zapewnienia, aby istniejący system był solidny i umożliwiał dochodzenie w sprawie zarzutów i niezbędne działania następcze za pośrednictwem wewnętrznych organów dyscyplinarnych, niezależnych organów i wymiaru sprawiedliwości.[23] Komisja zwraca się o regularne aktualizacje statusu toczących się dochodzeń i odwołuje się do konkretnych przykładów tych wniosków [24].

26. W następstwie skargi [25] złożonej w lipcu 2023 r. przez urzędnika Fronteksu ds. praw podstawowych Komisja przekazała władzom greckim kopię skargi, zwróciła się do nich o jej zbadanie i poinformowanie Komisji o jej wyniku. Sprawozdanie końcowe jest w toku, ale w czerwcu 2024 r. grecki organ krajowy odpowiedzialny za zarządzanie projektami poinformował Komisję, że wstępne ustalenie jest takie, iż nie ma dowodów na naruszenia praw podstawowych związane z funduszami UE. Jest zbyt wcześnie, aby Komisja rozważała, jakie działania mogłaby podjąć po otrzymaniu sprawozdania końcowego z dochodzenia. Po raz pierwszy Komisja otrzymała „skargę zainteresowanych stron”, jak przewidziano w art. 69 ust. 7 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów, dotyczącą Grecji i ogólnie.

27. Podobnie w następstwie doniesień medialnych z czerwca 2024 r. o naruszeniach praw podstawowych [26] Komisja wysłała do władz greckich pismo z prośbą o potwierdzenie przez Grecję, jakie działania podjęły władze krajowe. Władze greckie odpowiedziały na wniosek Komisji 8 sierpnia 2024 r.

28. Zasadniczo Komisja nie kwestionowałaby wyników dochodzeń krajowych. Jeżeli organizacje społeczeństwa obywatelskiego lub inne wiarygodne źródła przekazują dalsze informacje, Komisja może wziąć to pod uwagę i przekazać je rządowi państwa członkowskiego lub komitetowi monitorującemu. Jeżeli jednak istnieją dowody na to, że fundusze UE nie są wykorzystywane zgodnie z mającym zastosowanie prawem, w tym Kartą, Komisja wykorzysta dostępne jej środki, w tym wstrzymanie lub zawieszenie płatności, zastosowanie korekt finansowych oraz wszczęcie postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego.

29. Jeżeli chodzi o Frontex, jako członek zarządu Fronteksu Komisja przewodziła wysiłkom na rzecz wzmocnienia ram Fronteksu w zakresie monitorowania i przestrzegania praw podstawowych. W 2024 r. Komisja opublikowała ocenę stosowania rozporządzenia w sprawie Fronteksu ^[27], w której stwierdziła, że chociaż rozporządzenie znacznie rozszerzyło i wzmocniło ramy monitorowania i przestrzegania praw podstawowych we Fronteksie, ogólna skuteczność ram jest ograniczona lukami i brakiem jasności w rozporządzeniu, w szczególności w odniesieniu do organów krajowych odpowiedzialnych za zarządzanie granicami ^[28]. Zdaniem Komisji będzie to wymagało skuteczniejszego wdrożenia.

30. Komisja oświadczyła, że będzie nadal ściśle współpracować z władzami greckimi, również w ramach swojej roli doradczej w greckim komitecie monitorującym, aby zapewnić przejrzystość dochodzeń i poszanowanie praw podstawowych w odniesieniu do wdrażania funduszy UE w Grecji w celu wsparcia zarządzania granicami.

Ocena Rzecznika Praw Obywatelskich

Ocena programu krajowego Grecji

31. Prawodawstwo UE regulujące finansowanie zarządzania granicami w Grecji wymaga, aby wszystkie finansowane działania i programy były zgodne z prawami podstawowymi i prawem UE.[29] W kontekście innych dochodzeń dotyczących funduszy UE Rzecznik Praw Obywatelskich stwierdził, że chociaż sama Komisja nie ma możliwości bezpośredniego monitorowania działań w zakresie zarządzania granicami w terenie, posiada uprawnienia i obowiązek zapewnienia, aby fundusze UE przekazane państwu członkowskiemu były wydawane zgodnie z prawami podstawowymi i prawem UE [30].

32. Rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów stanowi, że ocena, czy państwa członkowskie spełniają horyzontalne warunki podstawowe, stanowi integralną część przeprowadzanej przez Komisję oceny ich programów krajowych przed ich zatwierdzeniem.[31] Decyzja Komisji w sprawie zatwierdzenia programów krajowych zawiera stanowisko Komisji dotyczące tego, czy spełniają one warunki podstawowe.

33. Na podstawie odpowiedzi Komisji w kontekście tego dochodzenia Rzecznik rozumie, że fakt, iż Grecja wprowadziła mechanizm monitorowania i komitet (więcej szczegółów poniżej), ma kluczowe znaczenie dla stwierdzenia przez Komisję, że grecki program spełnia HEC Karty. W decyzjach wykonawczych Komisji i powiązanych załącznikach zatwierdzających programy krajowe stwierdza się jednak jedynie w art. 3, że „horyzontalne warunki podstawowe są spełnione”. Ani pierwotna decyzja, ani załączniki do niej, ani zaktualizowane wersje z 2023 r. lub 2024 r. i załączniki do nich nie zawierają żadnego uzasadnienia co do sposobu, w jaki Komisja oceniła, że programy spełniły HEC Karty.

34. Zgodność z kartą HEC należy ustalić na podstawie dowodów i specjalnej oceny Komisji. W toku dochodzenia Komisja przekazała Rzecznikowi pisma, które skierowała do rządu greckiego, przedstawiając swoje uwagi na temat samooceny Grecji dotyczącej przestrzegania przez nią HEC Karty. W momencie zatwierdzania programu Komisja nie przedstawiła jednak własnej oceny zgodności greckiego programu z kartą HEC.

35. Ten brak przejrzystości jest godny ubolewania i jest czymś, czym Komisja powinna się zająć przy ponownej ocenie przestrzegania przez Grecję HEC Karty w kontekście monitorowania przestrzegania praw podstawowych podczas realizacji programu, jak przedstawiono poniżej.

Monitorowanie przestrzegania praw podstawowych

36. Komisja monitoruje wykorzystanie funduszy UE w Grecji na wiele sposobów, w szczególności poprzez: a) kontrole finansowe i audyty na mocy rozporządzenia finansowego lub odpowiednich rozporządzeń regulujących fundusze; b) swoją rolę doradczą w komitecie monitorującym; oraz c) swoją rolę w grupie zadaniowej ds. zarządzania migracją.

37. Jeżeli chodzi o kontrole finansowe, Komisja wyjaśniła, że wypełnia swój obowiązek monitorowania za pomocą wymogów sprawozdawczych, przeglądów dokumentacji i wizyt w terenie oraz może przeprowadzać audyty i kontrole na miejscu. Komisja wskazała, że oczekuje, iż Grecja przedstawi swoje pierwsze „sprawozdanie z akumulacji” do dnia 15 lutego 2025 r. Rzecznik rozumie, że niniejsze sprawozdanie z akumulacji odnosi się do „pakietu zabezpieczającego” sprawozdawczości finansowej państw członkowskich otrzymujących fundusze UE. Będzie to ważny krok w określaniu kontroli finansowych, które będzie stosować, oraz w ocenie, czy Grecja nadal będzie przestrzegać HEC Karty w okresie objętym programem.

38. Chociaż kontrole finansowe mogą pomóc w weryfikacji zgodności z zasadami należytego zarządzania finansami, nie jest jasne, na ile skuteczne są one w wykrywaniu i monitorowaniu naruszeń praw podstawowych wspieranych przez wykorzystanie funduszy UE. Kontrole te koncentrują się na sprawdzeniu, czy programy są zgodne z obowiązującymi przepisami oraz czy sprawozdania finansowe programów są kompletne, dokładne i prawdziwe.

39. Na podstawie kontroli przeprowadzonej w ramach niniejszego dochodzenia w okresie od dnia 1 stycznia 2020 r. do dnia 31 grudnia 2023 r. w żadnym z 30 „wizyt na miejscu”, audytów ani sprawozdań z oceny nadzorowanych przez Komisję nie stwierdzono żadnych naruszeń praw podstawowych przy wykorzystywaniu funduszy UE [32].

40. Komisja przyznała, że celem jej kontroli nie jest badanie naruszeń praw podstawowych, lecz ustalenie, czy system zarządzania finansowaniem UE i jego kontroli na szczeblu państw członkowskich jest solidny. W przypadku wystąpienia problemów związanych z potencjalnymi naruszeniami praw podstawowych Komisja (w przypadku zarządzania dzielonego) informuje o nich właściwe organy krajowe, a w pierwszej kolejności organy te przeprowadzają wszelkie dochodzenia. Komisja stwierdziła, że indywidualne naruszenia praw podstawowych same w sobie nie umożliwią jej zawieszenia lub ograniczenia funduszy, chyba że zostanie ustalony bezpośredni związek z konkretnymi wydatkami UE, a następnie dopiero po wstępnym dochodzeniu przeprowadzonym przez odpowiedni organ krajowy. W toku dochodzenia przyznała jednak, że niespełnienie HEC karty może stanowić poważne niedociągnięcie lub nieprawidłowość, która doprowadziłaby ją do przerwania lub zawieszenia wniosku o płatność lub nałożenia korekty finansowej [33]. Potwierdza to brzmienie rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów, ponieważ nieprzestrzeganie HEC karty może oznaczać, że Komisja wycofa dostępne niewykorzystane środki finansowe i oznacza, że państwo członkowskie nie ma już do nich dostępu („umorzenie”)[34].

41. Rzecznik zdaje sobie sprawę z ograniczeń kontroli finansowych Komisji w zakresie identyfikowania naruszeń praw podstawowych, o których mowa powyżej. W odniesieniu do obecnego okresu programowania (2021–2027) kontrole te zostały jednak wzmocnione rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów wraz z wprowadzeniem horyzontalnego kodeksu celnego dotyczącego Karty, który zakazuje zwrotu płatności zadeklarowanych przez państwo członkowskie, chyba że dysponuje ono mechanizmem skutecznego stosowania i wdrażania Karty oraz zgłaszania przypadków nieprzestrzegania praw podstawowych lub skarg dotyczących praw podstawowych. Rozporządzenie wzmocniło również zarówno rolę monitorującą, jak i obowiązek Komisji w zakresie monitorowania, ponieważ Komisja ponosi wyłączną odpowiedzialność za ocenę, czy warunki zostały spełnione w całym okresie programowania.

42. Jak zauważono powyżej, Komisja zatwierdziła grecki program i w tym czasie uznała, że grecki mechanizm monitorowania i komitet monitorujący spełniają wymogi HEC określone w Karcie. W szczególności Grecja wprowadziła mechanizm monitorowania praw podstawowych, który prowadzi dochodzenia i ściga uchybienia popełnione przez właściwe władze greckie, w tym zarzuty dotyczące naruszeń praw podstawowych, i musi składać sprawozdania komitetowi monitorującemu. Jak stwierdził Rzecznik Praw Obywatelskich w kontekście poprzedniego dochodzenia dotyczącego funduszy zarządzania granicami UE, taki mechanizm monitorowania powinien być niezależny i skuteczny w zapewnianiu zgodności z prawami podstawowymi i prawem UE.[35] W ciągu trzech miesięcy od zatwierdzenia greckiego programu krajowego dla Grecji Komisja otrzymała wspólny wniosek od organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w którym wyrażono wiele obaw co do niezależności i bezstronności tego mechanizmu monitorowania.

43. Pomimo tych obaw wydaje się, że Komisja dotychczas nie dokonała ponownej oceny mechanizmu. W międzyczasie międzynarodowe i unijne organy ds. praw człowieka [36] oraz grecki Rzecznik Praw Obywatelskich wyraziły różne wiarygodne obawy dotyczące naruszeń praw podstawowych. Ostatnio, w styczniu 2025 r., Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że władze greckie systematycznie stosują praktyki zawracania obywateli państw trzecich.[37] Komisja powinna uwzględnić te obawy przy ponownej ocenie, czy program Grecji spełnia wymogi Karty HEC, zanim jakiekolwiek środki zostaną wypłacone.

44. Grecja powołała również jeden komitet monitorujący jej programy w ramach trzech „instrumentów” finansowania unijnego, z których dwa wchodzą w zakres niniejszego dochodzenia. Pozytywnym wydarzeniem jest utworzenie komitetu monitorującego w Grecji. Chociaż nie jest jasne, dlaczego organizacje społeczeństwa obywatelskiego nie były zaangażowane od samego początku, od tego czasu stały się one możliwe do udziału w charakterze członków. Wydaje się jednak, że nadal istnieją ograniczenia w ich uczestnictwie. Podczas gdy cztery organizacje społeczeństwa obywatelskiego mają prawo głosu, gdy komitet omawia kwestie przekrojowe lub kwestie związane konkretnie z Funduszem Azylu, Migracji i Integracji, nie mają one prawa głosu w sprawach specyficznych dla FBW i IZGW. W związku z tym nie mogą proponować kwestii, które mają zostać włączone do porządku obrad posiedzeń poświęconych FBW i IZGW, a także nie mogą poruszać tych kwestii na posiedzeniach bez zgody komitetu.

45. Znaczący udział organizacji społeczeństwa obywatelskiego w komitetach monitorujących odgrywa kluczową rolę w procesie monitorowania.[38] Jest to również zgodne ze zobowiązaniem Komisji do wzmocnienia stosowania Karty, w tym wzmocnienia pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw i pracowników wymiaru sprawiedliwości.[39] Komisja powinna zatem wezwać Grecję do ułatwienia znaczącego udziału takich organizacji jako członków komitetu monitorującego posiadających pełnoprawne prawa.

Ponadto komisja opiera się na skutecznym i terminowym zgłaszaniu problemów związanych z prawami podstawowymi w ramach mechanizmu monitorowania. Jeżeli mechanizm monitorowania nie będzie działał bezstronnie, będzie to miało negatywny wpływ na skuteczność komitetu, pozbawiając go informacji niezbędnych do wykonywania jego własnych funkcji.

47. Grupa zadaniowa ds. zarządzania migracją odgrywa ważną rolę w dostarczaniu Komisji informacji na temat przestrzegania praw podstawowych przy wykorzystywaniu funduszy UE, w szczególności za pośrednictwem swojego personelu rozmieszczonego na stałe w terenie w Grecji. Podobnie jako członek zarządu Fronteksu Komisja będzie świadoma obaw związanych z przestrzeganiem praw podstawowych, które mogą być związane z wykorzystaniem funduszy UE w obszarze zarządzania granicami. Informacje te są nieocenione i mogłyby zostać wykorzystane w analizie ryzyka przeprowadzanej przez Komisję przy rozważaniu wykorzystania kontroli finansowych i audytów. Mogłoby to być również źródłem informacji na temat bieżącego wypełniania przez Grecję HEC Karty w trakcie trwania programu krajowego.

48. Konieczne jest, aby osoby posiadające faktyczną wiedzę z pierwszej ręki na temat problemów związanych z prawami podstawowymi związanych z wykorzystaniem funduszy UE były uwzględniane w procesie informowania o działaniach i decyzjach Komisji, w tym o przeprowadzaniu kontroli finansowych, lub o ponownej ocenie, czy program Grecji spełnia wymogi Karty HEC.

49. Kontrola przeprowadzona w ramach tego dochodzenia wykazała, że Komisja ustanowiła pewne wewnętrzne wytyczne dotyczące sposobu przeprowadzania oceny spełnienia HEC Karty, a także przepływ pracy wskazujący odpowiednie sekcje odpowiedzialnej Komisji, terminy ich wkładów oraz listę kontrolną. Na podstawie dochodzenia Rzecznika Praw Obywatelskich wydaje się jednak, że Komisja nie wprowadziła formalnych procedur oceny zgodności z kartą HEC w całym okresie programowania ani kryteriów służących ustaleniu, w jaki sposób ustaliłaby związek między nieprzestrzeganiem praw podstawowych w konkretnym przypadku a funduszami UE przekazanymi organom krajowym. Rzecznik Praw Obywatelskich odniesie się do tej kwestii za pomocą poniższych sugestii.

50. Chociaż Komisja powinna zapewnić przestrzeganie przez Grecję HEC Karty przez cały okres realizacji programu krajowego, wydaje się, że termin każdej ponownej oceny jest związany z wypłatą środków, ponieważ środki nie mogą zostać wypłacone, chyba że spełnione są warunki. W związku z tym ponowna ocena powinna zostać przeprowadzona najpóźniej w momencie złożenia przez Grecję wniosku o płatność do Komisji, ale przed dokonaniem jakiejkolwiek wypłaty. W związku z tym Komisja musi teraz zająć się tą kwestią w ramach oceny tego, co określiła na spotkaniu z zespołem dochodzeniowym Rzecznika Praw Obywatelskich jako „sprawozdanie z akumulacji” Grecji (zob. pkt 37).

Przejrzystość procesu monitorowania i sprawozdawczości

51. Aby zapewnić publiczną kontrolę i odpowiedzialność za sposób, w jaki Grecja wywiązuje się ze swoich obowiązków w zakresie praw podstawowych w kontekście finansowanych przez UE działań w zakresie zarządzania granicami, należy zapewnić wystarczającą przejrzystość wszystkich odpowiednich dokumentów. Chociaż programy Grecji dotyczące zarówno FBW, jak i IZGW są publicznie dostępne, niewiele jest szczegółowych informacji na temat mechanizmów wprowadzonych przez Grecję w celu spełnienia wymogów Karty HEC, a informacje te nie są zgodne z wyjaśnieniami przedstawionymi przez Komisję podczas spotkania z zespołem dochodzeniowym Rzecznika Praw Obywatelskich.

52. Co ważne, protokoły z posiedzeń komitetu monitorującego są dostępne w odpowiednim czasie. Rzecznik Praw Obywatelskich jest jednak zdania, że Komisja powinna zapewnić proaktywną publikację (i) środków przyjętych przez Grecję w celu zastosowania się do Karty HEC, jeżeli takie istnieją, (ii) samooceny Grecji, (iii) ocen Komisji oraz (iv) informacji na temat funkcjonowania obowiązujących mechanizmów monitorowania.[40] Ta zwiększona przejrzystość przyczyniłaby się do zapewnienia zaufania publicznego do UE i jej zdolności do ochrony praw podstawowych. Jest to tym ważniejsze, że skarżący twierdzą, iż napotkali trudności w uzyskaniu publicznego dostępu [41] do niektórych dokumentów będących w posiadaniu Komisji, dotyczących przestrzegania przez Grecję jej obowiązków w zakresie praw podstawowych. Jak wspomniano powyżej, biorąc pod uwagę znaczenie ułatwienia kontroli publicznej i rozliczalności w odniesieniu do sposobu wykorzystania tych środków, Rzecznik zachęca Komisję do przewidywania wniosków o dostęp do dokumentów oraz do zapewnienia jak największej przejrzystości poprzez stosowanie wyjątków od ujawniania informacji przewidzianych w prawodawstwie [42] jedynie w wyjątkowych okolicznościach.

W jaki sposób Komisja zajmuje się konkretnymi doniesieniami o naruszeniach praw podstawowych w Grecji

53. Jak zauważono powyżej, w przypadku zarzutów dotyczących naruszeń praw podstawowych praktyką Komisji jest oczekiwanie na wyniki procedur i dochodzeń na szczeblu krajowym przed dokonaniem własnej oceny. Komisja nie jest jednak do tego prawnie zobowiązana. Komisja jest odpowiedzialna za zapewnienie przestrzegania przez państwa członkowskie prawa UE, w tym Karty, a także musi działać na rzecz ochrony budżetu UE [43].

54. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie wspólnych przepisów Komisja jest odpowiedzialna za proaktywną ocenę, czy państwo członkowskie spełnia HEC Karty w trakcie trwania programu, a nie za to, że może działać tylko wtedy, gdy państwo członkowskie sygnalizuje potencjalne naruszenie. Czyniąc to, wywiązuje się ze swoich obowiązków w zakresie zapewnienia zgodności z HEC Karty. Ponadto w wewnętrznych wytycznych przekazanych państwom członkowskim przez Komisję na temat sposobu zapewnienia zgodności z zasadami dobrej kultury rolnej zgodnej z Kartą nie stwierdzono, że Komisja oceniałaby zgodność wyłącznie na podstawie wyników dochodzeń krajowych. W wytycznych nie wskazano również, że Komisja przeprowadzi własną ocenę tylko wtedy, gdy państwo członkowskie powiadomi ją o potencjalnym naruszeniu. W związku z tym w przypadku gdy Komisja otrzymuje wiarygodne skargi dotyczące naruszeń praw podstawowych za pośrednictwem greckiego komitetu monitorującego albo bezpośrednio lub za pośrednictwem grupy zadaniowej ds. zarządzania migracją lub zarządu Fronteksu [44], powinna traktować je poważnie. Oznacza to ocenę, czy istnieje możliwy do zidentyfikowania związek z działaniami finansowanymi przez UE oraz czy istnieją przesłanki prima facie wskazujące na potencjalną niezgodność z zasadami finansowania. Komisja powinna również zbadać, czy takie skargi budzą obawy co do nieprzestrzegania HEC Karty, i powinna poinformować o szerszych rozważaniach na temat tego, czy dane państwo członkowskie przestrzega prawa UE. 

55. Podczas dochodzenia Rzecznik odniósł się do dwóch konkretnych przykładów doniesień, które wzbudziły wiarygodne obawy dotyczące naruszeń praw podstawowych związanych z wykorzystaniem funduszy UE: skargi przekazanej przez urzędnika Fronteksu ds. praw podstawowych (FRO) oraz incydentu w czerwcu 2024 r., o którym informowały międzynarodowe media.[45] W przypadku skargi FRO Komisja przekazała władzom greckim kopię skargi i zwróciła się do nich o zbadanie skargi i poinformowanie Komisji o jej wyniku. W czerwcu 2024 r. poinformowano Komisję, że w następstwie wstępnej kontroli przeprowadzonej przez instytucję zarządzającą w Grecji nie ma dowodów na naruszenia praw podstawowych związane z funduszami UE. Jeżeli chodzi o doniesienia medialne, w sierpniu 2024 r. władze greckie odpowiedziały na wniosek o potwierdzenie działań podjętych na szczeblu krajowym. W obu przypadkach Komisja stwierdziła, że musi polegać na władzach greckich w celu przeprowadzenia dochodzenia. Podczas spotkania z zespołem śledczym Komisja oświadczyła, że oczekuje na sprawozdanie końcowe od władz greckich i że w przypadku stwierdzenia naruszeń praw podstawowych przeprowadzi własną ocenę skargi urzędnika ds. praw podstawowych.

56. W okolicznościach, w których Komisja zwraca się o opinie do odpowiedniej krajowej instytucji zarządzającej lub audytowej w Grecji, nie powinny one być postrzegane jako rozstrzygające, ale raczej jako przygotowawcze, mające na celu dostarczenie informacji na potrzeby własnej oceny zgodności przeprowadzonej przez Komisję. Nie powinny one również nadmiernie opóźniać ani uniemożliwiać dokonania oceny przez Komisję. Podobnie wszelkie wyniki dochodzeń prowadzonych przez organy administracyjne lub sądowe w ramach krajowego mechanizmu monitorowania powinny również stanowić podstawę własnej oceny Komisji, a nie ją zastępować. Podczas gdy krajowy mechanizm monitorowania Grecji ma na celu badanie naruszeń prawa krajowego i reagowanie na nie, Komisja powinna ocenić potencjalne naruszenia HEC Karty, norm w zakresie praw podstawowych i prawa UE w ujęciu bardziej ogólnym.  

57. W kontekście innego dochodzenia dotyczącego zarządzania dzielonego funduszami UE [46] Rzecznik stwierdził, że Komisja powinna zrobić wszystko, co w jej mocy, aby zapewnić poszanowanie praw podstawowych przy wydatkowaniu funduszy UE. Fakt, że Komisja nie jest bezpośrednio odpowiedzialna za zarządzanie funduszami, nigdy nie powinien być wykorzystywany jako powód do niepodejmowania działań, jeżeli prawa podstawowe zostały naruszone lub istnieje ryzyko, że zostaną naruszone w kontekście wykorzystania tych funduszy. Komisja ma również możliwość wszczęcia postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, w przypadku gdy państwo członkowskie stale i systemowo narusza swoje zobowiązania wynikające z prawa UE lub prawa międzynarodowego, w tym Karty. W tym kontekście Komisja nie jest również uzależniona od jakiejkolwiek oceny dokonanej przez jakikolwiek organ krajowy tego państwa członkowskiego.

58. W tym kontekście Rzecznik Praw Obywatelskich jest zdania, że Komisja powinna przeprowadzić własną ocenę, czy sprawozdania te wskazują na naruszenie warunków związanych z programami finansowania. Przeprowadzając tę ocenę, Komisja powinna korzystać z narzędzi dostępnych na mocy rozporządzeń w sprawie finansowania i rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów, takich jak przeglądy dokumentacji i kontrole na miejscu. Na podstawie tej niezależnej oceny przeprowadzonej przez Komisję, jeżeli istnieją uzasadnione obawy co do naruszeń praw podstawowych związanych z funduszami UE, powinna ona rozważyć dostępne możliwości zaradzenia niezgodności i podjąć odpowiednie działania. Rzecznik Praw Obywatelskich odniesie się do tego w swoich sugestiach poniżej.

Wnioski

Na podstawie dochodzenia Rzecznik zamyka tę sprawę następującym wnioskiem:

W dochodzeniu określono obszary, którymi Komisja powinna się zająć, aby poprawić sposób monitorowania i zapewniania przestrzegania praw podstawowych w kontekście funduszy zarządzania granicami przekazywanych Grecji. Zostały one uwzględnione w powiązanych sugestiach dotyczących ulepszeń.

Biorąc pod uwagę, że Komisja oczekuje obecnie na sprawozdanie końcowe władz greckich w jednym z indywidualnych przypadków domniemanych naruszeń praw podstawowych podniesionych w niniejszym dochodzeniu, a także oceni teraz wydatki Grecji w ramach odpowiedniego programu, Rzecznik uważa, że na tym etapie dalsze dochodzenia nie są uzasadnione.

Skarżący i Komisja zostaną poinformowani o niniejszej decyzji.

Propozycje ulepszeń

Komisja powinna:

1. Wprowadzenie wytycznych dotyczących oceny przestrzegania praw podstawowych, w szczególności horyzontalnego warunku podstawowego związanego z Kartą praw podstawowych, przez cały okres programowania. Wytyczne powinny uwzględniać potrzebę uwzględnienia w ocenach Komisji niezależnych źródeł informacji. W ramach tych wytycznych Komisja powinna ustanowić kryteria w celu określenia, w jakich okolicznościach wstrzyma lub zawiesi fundusze UE z tytułu nieprzestrzegania praw podstawowych lub zasad horyzontalnych Karty, oraz opublikować te kryteria.

2. Rozważenie, czy karta HEC jest nadal spełniana, w świetle otrzymanych wiarygodnych skarg dotyczących potencjalnych kwestii związanych z prawami podstawowymi, w tym dwóch przypadków domniemanego nieprzestrzegania praw podstawowych podniesionych w niniejszym dochodzeniu.

3. Zwiększenie przejrzystości środków podjętych przez Grecję w celu spełnienia HEC Karty, własnej oceny Komisji dotyczącej spełnienia HEC Karty oraz zgłaszania skarg dotyczących HEC Karty i jej nieprzestrzegania poprzez proaktywne publikowanie wszystkich istotnych informacji.

4. Wezwanie Grecji do ułatwienia znaczącego udziału organizacji społeczeństwa obywatelskiego jako członków komitetu monitorującego z pełnymi prawami.

Emily O'Reilly
Europejska Rzecznik Praw Obywatelskich

Strasburg, 21 lutego 2025 r.

 

[1] Więcej informacji na temat różnych sposobów zarządzania funduszami UE można znaleźć pod adresem: https://commission.europa.eu/funding-tenders/find-funding/funding-management-mode_en oraz https://home-affairs.ec.europa.eu/funding/borders-and-visa-funds/integrated-border-management-fund-border-management-and-visa-instrument-2021-27_en.

[2] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 514/2014 z dnia 16 kwietnia 2014 r. ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Funduszu Azylu, Migracji i Integracji oraz instrumentu na rzecz wsparcia finansowego współpracy policyjnej, zapobiegania i zwalczania przestępczości oraz zarządzania kryzysowego: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32014R0514

Art. 4 rozporządzenia 2021/1148 ustanawiającego Instrument Wsparcia Finansowego na rzecz Zarządzania Granicami i Polityki Wizowej https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2021/1148/oj/eng

[3] Rozporządzenie 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, Funduszu Spójności, Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji i Europejskiego Funduszu Morskiego, Rybackiego i Akwakultury, a także przepisy finansowe na potrzeby tych funduszy oraz na potrzeby Funduszu Azylu, Migracji i Integracji, Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Instrumentu Wsparcia Finansowego na rzecz Zarządzania Granicami i Polityki Wizowej: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2021/1060/oj

[4] Artykuł 9 ust. 1 rozporządzenia 2021/1060.

[5] Artykuł 15 rozporządzenia 2021/1060.

[6] Artykuł 2 ust. 2 rozporządzenia 2021/1060.

[7] Tamże.

[8] Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka definiuje zawracanie jako „różne środki podejmowane przez państwa, w wyniku których migranci, w tym osoby ubiegające się o azyl, są natychmiast zmuszani do powrotu do kraju, z którego próbowali przekroczyć lub przekroczyli granicę międzynarodową bez dostępu do ochrony międzynarodowej lub procedur azylowych, lub odmawia się im jakiejkolwiek indywidualnej oceny ich potrzeb w zakresie ochrony, co może prowadzić do naruszenia zasady non-refoulement”.

[9] Zob. m.in.:

https://rm.coe.int/letter-addressed-to-the-prime-minister-of-greece-by-dunja-mijatovic-co/1680ac03ce

https://rm.coe.int/pushed-beyond-the-limits-urgent-action-needed-to-end-human-rights-viol/1680a5a14d

https://rm.coe.int/1680b0e4e1

[10] de:border//migration justice collective, Legal Centre Lesvos, Equal Rights Beyond Borders, HIAS Greece i Mobile Info Team, wraz z kilkoma partnerami dochodzeniowymi.

[11] https://www.ombudsman.europa.eu/en/doc/correspondence/en/187208

[12] https://www.ombudsman.europa.eu/en/opening-summary/en/177468

[13] https://www.ombudsman.europa.eu/en/doc/inspection-report/en/195172

Zgodnie z międzynarodowym prawem dotyczącym praw człowieka zasada non-refoulement gwarantuje, że nikt nie powinien zostać odesłany do kraju, w którym spotkają go tortury, okrutne, nieludzkie lub poniżające traktowanie lub karanie oraz inna nieodwracalna krzywda. Zasada ta ma zastosowanie do wszystkich migrantów przez cały czas, niezależnie od statusu migracyjnego.

[15] Rolą komitetu jest identyfikowanie i skuteczne reagowanie na obawy, że fundusze UE zostały wykorzystane z naruszeniem praw podstawowych. Obejmuje ona organy krajowe, podmioty społeczeństwa obywatelskiego i Komisję, która pełni rolę doradczą.

[16] Skarżący odnieśli się do: ekspertyzy przedstawionej w sprawie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka (A.E. przeciwko Grecji, skarga nr 15783/21: https://hudoc.echr.coe.int/#{%22itemid%22:[%22001-214647%22]});, rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 7 lutego 2024 r.: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2024-0069_EN.html ; sprawozdanie specjalnego sprawozdawcy ONZ ds. sytuacji obrońców praw człowieka „Wstępne obserwacje i zalecenia”, 22 czerwca 2022 r. https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%A%2F%2Fwww.ohchr.org%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%F22022-06%? wdOrigin=BROWSELINK; uwagi greckiego społeczeństwa obywatelskiego i greckiego Rzecznika Praw Obywatelskich przytoczone w rocznym sprawozdaniu Komisji na temat praworządności z 2024 r. dotyczącym Grecji https://commission.europa.eu/document/download/6741f4b2-6a10-44ba-b40c-97a5a38e6827_en?filename=21_1_58062_coun_chap_greece_en.pdf; s. 27–28; oraz sprawozdanie Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Guidance on investigation domniemane złe traktowanie na granicach, zob. sekcja 4.2 https://fra.europa.eu/en/publication/2024/guidance-investigating-alleged-ill-treatment-borders.

[17] Art. 17 i 317 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), art. 33 rozporządzenia 2018/1046 (rozporządzenie finansowe), art. 9, 15, 96 i 97 rozporządzenia 2021/1060 (rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów), art. 3-5 rozporządzenia 2020/2092 (ogólny system warunkowości), art. 3 ust. 4, art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 3 rozporządzenia 515/2014 (rozporządzenie w sprawie FBW).

[18] Art. 15 i załącznik III do rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

[19] Art. 15 ust. 6: „Jeżeli Komisja uzna, że warunek podstawowy nie jest już spełniany, informuje o tym państwo członkowskie, przedstawiając swoją ocenę. Następnie stosuje się procedurę określoną w ust. 4 akapity drugi i trzeci. W przypadku gdy Komisja stwierdzi, na podstawie uwag państwa członkowskiego, że warunek podstawowy nadal nie został spełniony, i bez uszczerbku dla art. 105, wydatki związane z danym celem szczegółowym mogą zostać uwzględnione we wnioskach o płatność, ale Komisja nie zwraca ich, dopóki Komisja nie poinformuje państwa członkowskiego o spełnieniu warunku podstawowego zgodnie z ust. 4 akapit pierwszy niniejszego artykułu.”;

[20] Państwa członkowskie są odpowiedzialne za ustanowienie komitetów monitorujących w celu monitorowania wdrażania programów krajowych w odniesieniu do funduszy w obszarze spraw wewnętrznych. W odniesieniu do okresu 2014–2020 zob. art. 12 rozporządzenia (UE) nr 514/2014. W odniesieniu do okresu 2021–2027 zob. art. 38, 39 i 40 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

[21] https://home-affairs.ec.europa.eu/system/files/2020-12/03122020_memorandum_of_understanding_en.pdf

[22] https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/migration-and-asylum/migration-management/task-force-migration-management_en

[23] Według Komisji greckie Biuro Praw Podstawowych otrzymało 29 skarg, a krajowy organ ds. przejrzystości zbadał 194 skargi dotyczące incydentów w zarządzaniu migracją. Od 2020 r. greckie organy sądowe wszczęły 77 dochodzeń w sprawie domniemanych naruszeń praw podstawowych w kontekście operacji granicznych. Wyniki tych dochodzeń zostaną przekazane greckim organom prokuratorskim, które są związane rygorystycznymi wymogami poufności. W związku z tym Komisja nie będzie świadoma istoty tych spraw do czasu zakończenia jakiegokolwiek postępowania. Komisja monitoruje również przestrzeganie praw podstawowych, w tym prowadzi terminowe i skuteczne dochodzenia za pośrednictwem sprawozdań na temat praworządności.

[24] W listopadzie 2021 r. Komisja powiadomiła Ministerstwo Migracji i Azylu o obawach związanych z zawracaniem.

[25] Skarga została złożona na podstawie art. 69 ust. 7 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów, zgodnie z którym zainteresowane strony mogą składać skargi dotyczące domniemanego nielegalnego wykorzystania funduszy UE objętych rozporządzeniem. W skardze zarzuca się istotne naruszenia praw podstawowych i niedociągnięcia w krajowych procedurach badania naruszeń praw podstawowych przy wykorzystywaniu funduszy UE.

[26] https://www.bbc.com/news/articles/c0vv717yvpeo

[27] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1896 z dnia 13 listopada 2019 r. w sprawie Europejskiej Straży Granicznej i Przybrzeżnej: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32019R1896

[28] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:52024DC0075

[29] Rozporządzenie (UE) nr 514/2014, preambuła, motyw 2; rozporządzenie 2021/1148, art. 4; rozporządzenie (UE) 2021/1060, preambuła, motywy 6 i 95, art. 9, 73, załącznik III

[30] https://www.ombudsman.europa.eu/en/decision/en/152811

[31] Artykuł 23 ust. 1 rozporządzenia 2021/1060 

[32] https://www.ombudsman.europa.eu/en/doc/inspection-report/en/195172

[33] Artykuły 96, 97 i 103 rozporządzenia 2021/1060

[34] Tamże, rozdział IV

[35] https://www.ombudsman.europa.eu/en/decision/en/152811

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej wezwała również do zapewnienia niezależności takich mechanizmów monitorowania:

https://fra.europa.eu/en/publication/2023/eu-funds

[36] W listopadzie 2024 r. kwestia ta została poruszona przez Komitet Praw Człowieka ONZ, zob. w szczególności pkt 20-21:

https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=6QkG1d%2FPPRiCAqhKb7yhskVPFlQ4IoSDu8fUhvjkp803voJpeNnAq2tdDU5DKW4pUxIYB45fsyJxMkSBgSLySwF8uXoQPd2wL6z2F%2BslBu3AthBTIiFvNBayyY8OIHFp

[37] A.R.E. przeciwko Grecji, wyrok z dnia 7 stycznia 2025 r. w sprawie nr 15783/21

 https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-238636%22]}

[38] Zob. również https://www.ombudsman.europa.eu/en/decision/en/155353 (pkt 36)

[39] https://commission.europa.eu/aid-development-cooperation-fundamental-rights/your-rights-eu/eu-charter-fundamental-rights/application-charter/eu-strategy-strengthen-application-charter_en

[40] Jeżeli chodzi o poziom informacji udostępnianych bezpośrednio przez krajowy organ ds. przejrzystości w odniesieniu do rozpatrywania petycji, skarg i publikacji związanych z migracją, jego ostatnie sprawozdanie roczne z 2023 r. (wersja grecka) odnosiło się do zbadania i oceny 194 sprawozdań i publikacji, ale nie zawierało żadnych innych szczegółów ani statystyk dotyczących charakteru skarg, przeciwko którym zostały złożone, wyniku ich oceny. Warto zauważyć, że w skróconej angielskiej wersji tego samego sprawozdania nie podano żadnych szczegółów dotyczących tych działań.

[41] Zgodnie z rozporządzeniem 1049/2001 w sprawie publicznego dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32001R1049

[42] Artykuł 4 rozporządzenia 1049/2001

[43] Art. 17 Traktatu o Unii Europejskiej, art. 317 i 258 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, art. 33, 63, 135, 136, 138 i 142 rozporządzenia 2018/1046 (rozporządzenie finansowe), art. 2 pkt 32 i 33, art. 9 ust. 1, art. 15, 35, 83, 96, 97 i 104 oraz załącznik III, art. 3 ust. 5 rozporządzenia 1060/2021 (rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów), art. 3 ust. 5 rozporządzenia 513/2014 (ISF), art. 4, 21, 31, 42, 55, 57 rozporządzenia 514/2014 (rozporządzenie horyzontalne), art. 4 rozporządzenia 2021/1148 (rozporządzenie w sprawie IZGW) i Karta praw podstawowych Unii Europejskiej.

[44] Zgodnie z art. 69 ust. 7 rozporządzenia 2021/1060.

[45] Zobacz pkt 27 i 28 powyżej.

[46] https://www.ombudsman.europa.eu/en/decision/en/59836