Kontekst skargi

1. Skarżący, węgierska organizacja pozarządowa ^[1], skontaktowała się z Komisją Europejską w celu zgłoszenia obaw dotyczących poważnych naruszeń praw człowieka w placówce opieki społecznej zajmującej się dziećmi i dorosłymi z niepełnosprawnościami („instytucja opieki społecznej”). Zakład opieki społecznej otrzymał finansowanie z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych ^[2].

2. W dniu 6 maja 2017 r. skarżący skierował do Komisji pismo zawierające kopię sprawozdania pt. „Straightjackets and Seclusion”, w którym opisano sytuację w zakładzie opieki społecznej i sposób traktowania osób w tym zakładzie ^[3]. Skarżący twierdził, że sytuacja w placówce opieki społecznej stanowi naruszenie Karty praw podstawowych Unii Europejskiej („Karta”) i międzynarodowego prawa dotyczącego praw człowieka ^[4]. Twierdził on, że przyznawanie funduszy UE instytucji opieki społecznej narusza Kartę i zasady regulujące fundusze UE ^[5] oraz że finansowanie opieki instytucjonalnej nad osobami z niepełnosprawnościami jest zabronione ^[6]. Skarżący stwierdził, że zamiast zamykać istniejące instytucje i przenosić osoby z niepełnosprawnościami do usług środowiskowych, Węgry wykorzystują fundusze UE na renowację starych instytucji i budowę nowych. Skarżący zwrócił się do Komisji o podjęcie szybkich działań w tej sprawie.

3. W dniu 23 października 2017 r. Komisja odpowiedziała, informując skarżącego, że prowadzi dalszą analizę tego, czy Karta ma zastosowanie do kwestii poruszonych przez skarżącego.

4. W związku z brakiem odpowiedzi skarżący zwrócił się do Rzecznika Praw Obywatelskich w dniu 26 lutego 2018 r.

W przedmiocie dochodzenia

5. Rzecznik wszczął dochodzenie w sprawie nieprzesłania przez Komisję skarżącemu wyczerpującej odpowiedzi w rozsądnym terminie.

6. W trakcie dochodzenia Rzecznik otrzymał kopię odpowiedzi Komisji skierowanej do skarżącego. Komisja przekazała również Rzecznikowi swoją wewnętrzną analizę i korespondencję wymienioną z władzami węgierskimi, które przekazała skarżącemu. Następnie Rzecznik otrzymał kolejną odpowiedź od Komisji i uwagi skarżącego.

Argumenty przedstawione Rzecznikowi Praw Obywatelskich

7. Skarżący obawiał się w szczególności, że Komisja nie zbadała sprawy dokładnie i w rozsądnym terminie. Skarżący wyraził ponadto zaniepokojenie, że Komisja nie podjęła żadnych działań przeciwko Węgrom. Stwierdziła, że Komisja powinna monitorować, czy projekty i organizacje otrzymujące fundusze UE przestrzegają praw podstawowych.

8. W swojej odpowiedzi skierowanej do skarżącego Komisja przeprosiła za opóźnienie w udzieleniu odpowiedzi, które jej zdaniem wynikało ze złożonej analizy prawnej, która była wymagana. Komisja stwierdziła ponadto, że:

•  Komisja zbadała, ile środków finansowych przeznaczono na placówkę opieki społecznej i na jakie cele. Z informacji otrzymanych od władz węgierskich wynika, że w 2010 r. do zainstalowania systemu oświetlenia wykorzystano „stosunkowo niewielką kwotę”. W 2015 r. przeznaczono środki finansowe na rozwiązanie problematycznej sytuacji w zakresie ogrzewania budynku, w tym poprzez lepszą izolację elewacji i wymianę okien (około 425 000 EUR).
•  Co się tyczy sposobu funkcjonowania instytucji opieki społecznej, a tym samym traktowania jej mieszkańców, wydaje się, że nie ma on żadnego związku z żadnymi przepisami prawa Unii. Karta jako taka nie ma zastosowania. Ponadto finansowanie dotyczyło jedynie środków w zakresie efektywności energetycznej, a nie traktowania mieszkańców. W związku z tym domniemane złe traktowanie nie mogło stanowić podstawy do podjęcia przez Komisję starań o odzyskanie środków ^[7].
•  Skontaktowała się jednak z władzami węgierskimi, aby zwrócić się o informacje i ocenę sytuacji, w tym sposobu traktowania mieszkańców. Komisja zwróciła się ponadto o informacje na temat działań naprawczych, które władze podjęłyby w przypadku potwierdzenia domniemanego złego traktowania. Ponadto Komisja przypomniała władzom o ich obowiązkach dotyczących poszanowania praw podstawowych w kontekście projektów.

9. Komisja przekazała ponadto kopię swojej korespondencji z władzami węgierskimi:

• W dwóch pismach z dnia 30 maja 2018 r. Komisja przypomniała władzom węgierskim, że finansowanie unijne powinno być przyznawane wyłącznie pod warunkiem przestrzegania przez ostatecznego odbiorcę praw podstawowych przy wykorzystywaniu środków. Ponadto Komisja zwróciła się do władz węgierskich o zastanowienie się, w jaki sposób lepiej monitorować prawa podstawowe w projektach otrzymujących fundusze UE.
• W odpowiedzi z dnia 28 czerwca 2018 r. władze węgierskie poinformowały Komisję o działaniach podjętych w następstwie sprawozdania skarżącego. Stwierdzili, że Ministerstwo Zdolności Ludzkich, które jest organem nadzorującym sektor społeczny, przeprowadziło inspekcję zakładu opieki społecznej, w której uczestniczyli niezależni eksperci. Kontrola wykazała, że wnioski skarżącego były niedokładne. Dochodzenie wykazało jednak również potrzebę poprawy „warunków ludzkich, zawodowych i materialnych” w placówce opieki społecznej. W związku z tym władze węgierskie przygotowały plan działania mający na celu poprawę warunków i zapewnienie odpowiedniej opieki. Częścią tego planu była stopniowa „deinstytucjonalizacja”^[8] wszystkich mieszkańców, którzy nie wymagają opieki zinstytucjonalizowanej, a także przeniesienie prowadzenia zakładu opieki społecznej do Zakonu Maltańskiego. Proces deinstytucjonalizacji miał się rozpocząć w dniu 1 lipca 2018 r., a zakończyć w grudniu 2020 r. Władze węgierskie podkreśliły ponadto, że zasoby kadrowe zostały ulepszone i że wraz z poprawą efektywności energetycznej poprawiło to jakość usług świadczonych w placówce opieki społecznej.

Wstępna ocena Rzecznika Praw Obywatelskich

10. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował Komisję o swojej wstępnej opinii, że opóźnienie w udzieleniu odpowiedzi skarżącemu stanowi niewłaściwe administrowanie. Przedstawiła również wstępną opinię, że Komisja nie powinna przyznawać funduszy UE instytucjom, które według Organizacji Narodów Zjednoczonych powinny zostać zamknięte ^[9]. Rzecznik odniósł się do Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych ^[10] oraz do sprawozdania Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej, w którym zalecono wykorzystanie europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych do promowania życia na poziomie społeczności lokalnych dla osób niepełnosprawnych zamiast wspierania istniejących struktur instytucjonalnych ^[11].

11. W odniesieniu do opóźnienia w udzieleniu odpowiedzi Komisja stwierdziła, że:

• Komisja potraktowała e-mail skarżącego jako skargę ^[12] i w dużej mierze dotrzymała terminów określonych w przepisach wewnętrznych dotyczących oceny takich skarg i udzielania na nie odpowiedzi.
• Kwestie poruszone przez skarżącego były złożone i wymagały wkładu ze strony różnych sekcji Komisji. Komisja musiała również skonsultować się z władzami węgierskimi w celu ustalenia okoliczności faktycznych sprawy.
• W maju 2017 r. Komisja zwróciła się do władz węgierskich o przekazanie informacji na temat projektów otrzymujących fundusze UE w ramach powiązanego programu finansowania. W październiku 2017 r. Komisja przesłała skarżącemu wstępną odpowiedź. Następnie przeanalizowała informacje otrzymane od władz węgierskich w celu ustalenia, czy kwestie te wiązały się z naruszeniem Karty. W maju 2018 r. Komisja zwróciła się do władz węgierskich o dalsze informacje, które ostatecznie przesłały te informacje w dniu 15 listopada 2018 r.
• Czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi nie miał wpływu na sytuację mieszkańców zakładu opieki społecznej, ponieważ obowiązek ten spoczywał na władzach węgierskich. Władze węgierskie przeprowadziły dochodzenie i stwierdziły, że sytuacja w zakładzie opieki społecznej nie narusza praw człowieka.

12. W odniesieniu do oceny merytorycznej Komisja stwierdziła, że:

• W art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych uznano „równe prawo wszystkich osób z niepełnosprawnościami do życia w społeczności, z wyborami równymi innym osobom”. Strony konwencji nie mają jednak zakazu finansowania instytucji pobytu długoterminowego. Ponadto nie istnieje formalna, prawna definicja tego, co kwalifikuje się jako instytucja.
• W okresie programowania 2007–2013 instytucje mieszkalnictwa długoterminowego otrzymały finansowanie unijne w wielu krajach. W okresie programowania 2014–2020 nowe rozporządzenia w sprawie europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych ^[13] zostały zmienione w celu promowania przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki środowiskowej ^[14]. Żadne z odpowiednich rozporządzeń nie wyklucza jednak wyraźnie przydzielania funduszy UE instytucjom mieszkaniowym prowadzącym długoterminowe pobyty. W związku z tym Komisja nie ma podstawy prawnej do wykluczenia wsparcia z europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych lub odnośnych funduszy szczegółowych dla instytucji długoterminowych.
• Deinstytucjonalizacja jest procesem stopniowym, który wymaga rozwoju zindywidualizowanych usług i udostępnienia usług ogólnych (edukacja, zdrowie, mieszkalnictwo) osobom z niepełnosprawnościami. Dopóki nie zostanie to w pełni osiągnięte, nadal będą ludzie objęci opieką instytucjonalną i mogą zaistnieć sytuacje, w których inwestycje w takie instytucje mogłyby otrzymać europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne, bez podważania ogólnego celu art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.
• W kontekście zarządzania dzielonego funduszami UE państwa członkowskie są odpowiedzialne za opracowanie programów i wybór projektów, które mają być współfinansowane z funduszy UE. Państwa członkowskie są jednak zobowiązane do poczynienia postępów w zapewnianiu niezależnych warunków życia i deinstytucjonalizacji.

13. Skarżący przesłał szczegółowe uwagi na poparcie wstępnych opinii Rzecznika. Skarżący uznał, że opóźnienie w udzieleniu odpowiedzi nie było uzasadnione okolicznościami. Skarżący zakwestionował ponadto ocenę merytoryczną Komisji, twierdząc, że UE nie powinna finansować instytucji takich jak instytucja opieki społecznej, ponieważ podważa to cel deinstytucjonalizacji i prawa podstawowe osób z niepełnosprawnościami.

Ocena Rzecznika Praw Obywatelskich

14. Unia Europejska jest zaangażowana w ochronę praw podstawowych, w tym wolności od nieludzkiego i poniżającego traktowania ^[15], zakazu arbitralnego pozbawiania wolności ^[16] oraz dyskryminacji, w tym ze względu na niepełnosprawność ^[17]. Artykuł 26 karty stanowi w szczególności, że: „Unia uznaje i szanuje prawo osób niepełnosprawnych do korzystania ze środków mających zapewnić im niezależność, integrację społeczną i zawodową oraz udział w życiu społeczności”.

15. UE zatwierdziła Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, której postanowienia stanowią obecnie integralną część porządku prawnego UE ^[18]. Art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych wyraźnie stanowi, że strony konwencji „uznają równe prawo wszystkich osób niepełnosprawnych do życia w społeczności, z wyborami równymi innym, oraz podejmują skuteczne i odpowiednie środki w celu ułatwienia osobom niepełnosprawnym pełnego korzystania z tego prawa oraz ich pełnego włączenia i uczestnictwa w społeczności”.

16. Komitet ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych („Komitet”) stwierdził, że dalsze inwestycje w opiekę instytucjonalną utrudniają pełną realizację prawa do niezależnego życia i włączenia do społeczności ^[19]. Uważa, że strony konwencji „muszą stopniowo wycofywać się z instytucjonalizacji. Nie można budować nowych instytucji [...], a stare instytucje nie mogą być poddawane renowacji wykraczającej poza najpilniejsze środki niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa fizycznego mieszkańców”^[20]. Ponadto zdaniem Komitetu fundusze UE nie powinny być wykorzystywane do utrzymania istniejących instytucji ^[21] i istnieje potrzeba „wzmocnienia monitorowania wykorzystania europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych, aby zagwarantować, że będą one wykorzystywane wyłącznie na rozwój usług wsparcia dla osób niepełnosprawnych w społecznościach lokalnych, a nie na rozbudowę lub rozbudowę instytucji”^[22]. Komitet zalecił ponadto, aby „Unia Europejska zawiesiła, wycofała i odzyskała płatności w przypadku naruszenia obowiązku poszanowania praw podstawowych”^[23].

17. Komisja ze swojej strony utrzymuje, że (i) stronom konwencji nie zabrania się finansowania instytucji pobytu długoterminowego; (ii) przepisy regulujące europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne nie wykluczają wyraźnie przydzielania funduszy UE instytucjom rezydentom długoterminowym; (iii) mogą zaistnieć sytuacje, w których inwestycje w takie instytucje mogłyby otrzymać europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne, bez podważania ogólnego celu art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.

18. W odniesieniu do pkt (i) i (iii) wydanie ostatecznej wykładni art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych nie należy do Rzecznika Praw Obywatelskich. Rzecznik uważa jednak, że interpretacja Komisji jest sprzeczna z interpretacją Komitetu ONZ. Chociaż uwagi ogólne wydane przez Komitet ONZ nie są prawnie wiążące, należy je postrzegać jako autorytatywne źródło, jeśli chodzi o określenie, co jest właściwe i zalecane w ramach Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.

19. W dniu (ii) Rzecznik Praw Obywatelskich przyznaje, że w tym przypadku Komisja nie ma podstawy prawnej umożliwiającej jej odzyskanie środków UE wydanych na zakład opieki społecznej. Sugeruje to jednak, że Komisja może być zmuszona zająć się brakiem odpowiedniej podstawy prawnej na przyszłość.

20. Na tej podstawie Rzecznik uważa, że dalsze dochodzenia w tej sprawie nie są uzasadnione ^[24]. W celu rozwiązania stwierdzonych problemów Rzecznik zwraca się jednak do Komisji o:

dążyć do przestrzegania w jak największym stopniu wytycznych Komitetu ONZ do spraw Praw Osób Niepełnosprawnych, zgodnie z którymi fundusze UE nie powinny być wykorzystywane do utrzymania istniejących instytucji;

rozważyła potrzebę rozwiązania problemu braku odpowiedniej podstawy prawnej stwierdzonego w tym przypadku, aby zapewnić pełną zgodność wydatkowania funduszy UE z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych;

· monitorowanie stopnia, w jakim władze węgierskie przestrzegają wspomnianego powyżej procesu deinstytucjonalizacji, który miał się rozpocząć 1 lipca 2018 r. i zakończyć w grudniu 2020 r.

21. Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawia poniżej odpowiednie propozycje usprawnień.

22. Jeżeli chodzi o opóźnienie w udzieleniu odpowiedzi skarżącemu, Rzecznik zauważa, że pomimo istotnych kwestii poruszonych przez skarżącego w dniu 6 maja 2017 r. Komisja przesłała wstępną odpowiedź dopiero w dniu 23 października 2017 r., a odpowiedź merytoryczną dopiero w dniu 15 czerwca 2018 r., po wszczęciu przez Rzecznika dochodzenia. Rzecznik zauważa ponadto, że pomimo rzekomej złożoności prawnej sprawy Komisja najwyraźniej skonsultowała się ze swoją Służbą Prawną dopiero w dniu 25 kwietnia 2018 r., krótko po wszczęciu przez Rzecznika dochodzenia.

23. Biorąc pod uwagę wyjątkowe okoliczności tej sprawy, Komisja powinna była rozpatrzyć ją szybko i priorytetowo, zamiast odwoływać się do ogólnego rocznego terminu na ocenę skarg dotyczących naruszenia ^[25].

24. Rzecznik jest jednak świadomy faktu, że w sprawę zaangażowało się kilka dyrekcji generalnych Komisji, a kwestie poruszone przez skarżącego dotyczyły zarówno polityki społecznej, jak i obowiązującego prawa, i były złożone. Ponadto, jak przeprosiła Komisja, poinformowała skarżącego o swoim stanowisku, a także podjęła próbę zajęcia się sytuacją w zakładzie opieki społecznej poprzez szeroko zakrojoną współpracę z władzami węgierskimi, Rzecznik uważa, że dalsze dochodzenia w tym aspekcie sprawy nie są uzasadnione. Jeżeli w przyszłości pojawią się podobne skargi lub sprawozdania, Rzecznik ma nadzieję, że Komisja zareaguje na nie w trybie pilnym.

Wnioski

Na podstawie dochodzenia Rzecznik zamyka tę sprawę następującym wnioskiem:

Dalsze dochodzenia nie są uzasadnione.

Skarżący i Komisja Europejska zostaną poinformowani o niniejszej decyzji.

Propozycje ulepszeń

Rzecznik Praw Obywatelskich zwraca się do Komisji o:

dążyć do przestrzegania w jak największym stopniu wytycznych Komitetu ONZ do spraw Praw Osób Niepełnosprawnych, zgodnie z którymi fundusze UE nie powinny być wykorzystywane do utrzymania istniejących instytucji;

rozważyła potrzebę rozwiązania problemu braku odpowiedniej podstawy prawnej stwierdzonego w tym przypadku, aby zapewnić pełną zgodność wydatkowania funduszy UE z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych;

· monitorowanie zakresu, w jakim władze węgierskie przestrzegają procesu deinstytucjonalizacji, o którym mowa w tej sprawie, który miał się rozpocząć 1 lipca 2018 r. i zakończyć w grudniu 2020 r.

 

Emily O'Reilly

Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich

Strasburg, 17 września 2019 r.

 

[1] The Validity Foundation (dawniej Mental Disability Advocacy Centre).

[2] Europejskimi funduszami strukturalnymi i inwestycyjnymi są: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Europejski Fundusz Społeczny, Fundusz Spójności, Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, Europejski Fundusz Morski i Rybacki. Celem wszystkich tych funduszy jest inwestowanie w tworzenie miejsc pracy oraz zrównoważoną i zdrową europejską gospodarkę i środowisko. Więcej informacji: https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/funding-opportunities/funding-programmes/overview-funding-programmes/european-structural-and-investment-funds_en.

[3] Raport szczegółowo opisuje oznaki niedożywienia, nieleczone rany, ludzi w metalowych klatkach, stosowanie chemicznych i fizycznych ograniczeń, uszkodzoną pościel i meble oraz złe warunki sanitarne, między innymi.

[4] Skarżący odniósł się do Europejskiej konwencji praw człowieka, Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zakazu stosowania tortur oraz Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych.

[5] Rozporządzenie 1303/2013 ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32013R1303.

[6] Skarżący odniósł się do Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych, a także do „Zestawu narzędzi dotyczącego wykorzystania funduszy Unii Europejskiej na rzecz przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki opartej na społeczności” (więcej informacji: https://ec.europa.eu/regional_policy/en/policy/themes/social-inclusion/desinstit/).

[7] Komisja przesłała również Rzecznikowi kopię opinii Służby Prawnej, która została ujawniona skarżącemu. W ten sposób dokonano rozróżnienia między „finansowaniem prac infrastrukturalnych w budynku” zakładu opieki społecznej, co wiąże się z wdrażaniem prawa UE, a sposobem funkcjonowania zakładu opieki społecznej, co nie stanowi automatycznie wdrożenia prawa UE tylko dlatego, że fundusze UE zostały wykorzystane na prace w zakładzie opieki społecznej.

[8] Według Agencji Praw Podstawowych (zob. sprawozdanie w przypisie 11 poniżej) „nie istnieje przyjęta na szczeblu międzynarodowym definicja deinstytucjonalizacji. Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka (OHCHR) określiło to jako „proces, który przewiduje zmianę warunków życia osób z niepełnosprawnościami, od warunków instytucjonalnych i innych warunków segregacji do systemu umożliwiającego uczestnictwo w życiu społecznym, w którym usługi są świadczone w społeczności zgodnie z indywidualną wolą i preferencjami”.

[9] Komitet ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych uznał, że obiekty długoterminowego pobytu dla osób o specjalnych potrzebach powinny zostać zamknięte i zastąpione usługami wsparcia na poziomie społeczności lokalnych, umożliwiającymi zainteresowanym osobom życie w ich społecznościach. Zob.: Uwaga ogólna nr 5 z dnia 27 października 2017 r., pkt 1, 15, 42, 49, 51 i 58; Uwagi końcowe dotyczące wstępnego sprawozdania Unii Europejskiej, 2 października 2015 r., pkt 50–51; oraz uwagi końcowe dotyczące wstępnego sprawozdania okresowego Węgier, 22 października 2012 r., pkt 33–35.

[10] Artykuł 19 Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych ustanawia dla wszystkich osób niepełnosprawnych prawo do niezależnego życia w społeczności.

[11] Od instytucji do społeczności żyjących dla osób niepełnosprawnych: Perspektywy z gruntu, opinia 3, s. 9.

[12] Więcej informacji na temat postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego: https://ec.europa.eu/info/law/law-making-process/applying-eu-law/infringement-procedure_en.

[13] Rozporządzenie 1304/2013 w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32013R1304; oraz rozporządzenie nr 1301/2013 w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i przepisów szczegółowych dotyczących celu „Inwestycje na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia”: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32013R1301.

[14] W art. 5 ust. 9 lit. a) rozporządzenia 1301/2013 za priorytet uznano wykorzystanie funduszy na „promowanie włączenia społecznego, zwalczanie ubóstwa i wszelkiej dyskryminacji poprzez inwestowanie w infrastrukturę zdrowotną i społeczną […], promowanie włączenia społecznego poprzez lepszy dostęp do usług społecznych, kulturalnych i rekreacyjnych oraz przejście od usług instytucjonalnych do usług świadczonych na poziomie społeczności lokalnych”.

Art. 8 rozporządzenia 1304/2013 sugeruje, że „państwa członkowskie i Komisja promują równe szanse dla wszystkich […]”, a także wspierają konkretne działania, które „mają na celu zwalczanie wszelkich form dyskryminacji, a także poprawę dostępności dla osób niepełnosprawnych, z myślą o […] ułatwieniu przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki środowiskowej, w szczególności dla osób doświadczających dyskryminacji z wielu przyczyn jednocześnie”.

[15] Artykuł 4 Karty.

[16] Artykuł 6 Karty.

[17] Artykuły 20-21 Karty.

[18] C-335/11 i C-337/11, HK Danmark przeciwko Dansk almennyttigt Boligselskab i HK Danmark przeciwko Dansk

Arbejdsgiverforening, wyrok z dnia 11 kwietnia 2013 r., pkt 30, C-363/12, Z. przeciwko departamentowi rządowemu, The Board of management of a community school, wyrok z dnia 18 marca 2014 r., pkt 73.

[19] Komentarz ogólny nr 5 z dnia 27 października 2017 r., pkt 15 i 15 lit. e).

[20] Komentarz ogólny nr 5, pkt 49, podkreślenie dodane przez Rzecznika Praw Obywatelskich.

[21] Uwagi końcowe dotyczące wstępnego sprawozdania Unii Europejskiej, 2 października 2015 r., pkt 50-51.

[22] Uwagi końcowe dotyczące wstępnego sprawozdania Unii Europejskiej, pkt 51.

[23] Uwagi końcowe dotyczące wstępnego sprawozdania Unii Europejskiej, pkt 51.

[24] Rzecznik Praw Obywatelskich zajmie się niektórymi kwestiami poruszonymi na podstawie skargi złożonej niedawno przez Europejską Sieć na rzecz Niezależnego Życia.

[25] Komunikat Komisji, Prawo UE: Lepsze wyniki dzięki lepszemu stosowaniu (2017/C 18/02), załącznik, Procedury administracyjne dotyczące postępowania w stosunkach ze skarżącym w odniesieniu do

stosowanie prawa Unii Europejskiej, sekcja 8:

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52017XC0119(01)&from=EN