Gezamenlijke hoorzitting van het Europees Parlement
"Naar een hoge mate van verantwoordingsplicht, transparantie & amp; Integriteit in de EU-instellingen":
Ethische vragen over
lobbypraktijken & Transparantieregister
26 maart 2015

Geachte afgevaardigden, dames en heren,

Ik wil de voorzitter van de Commissie constitutionele zaken, mevrouw Hübner, bedanken voor het feit dat zij mij hier vandaag heeft uitgenodigd, bijna een jaar nadat ik het woord heb gevoerd bij de lancering van de Transparency International Integrity Study.

De rol van de Europese Ombudsman is er juist toe bij te dragen dat elke EU-instelling en elk EU-agentschap voldoet aan de hoogste normen op het gebied van ethiek, transparantie en behoorlijk bestuur, en deze studie is een belangrijke bijdrage aan het bredere debat over vertrouwen in onze instellingen.

Mijn eigen instelling was een van de instellingen die in de studie aan bod kwamen en sindsdien heb ik gevolg gegeven aan twee van de belangrijkste aanbevelingen. We hebben interne regels voor klokkenluiders aangenomen. We hebben ook een ontwerp van deze regels gepubliceerd op onze website voor publiek commentaar; de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming om zijn mening over onze procedures heeft gevraagd en tien andere EU-instellingen en -organen schriftelijk heeft gevraagd wat zij op dit belangrijke gebied hebben gedaan of van plan waren te doen.

Ik heb ook de allereerste gedragscode voor de Ombudsman aangenomen en gepubliceerd. Ik kan niet prediken als ik niet ook oefen.

Het afgelopen jaar heb ik ook een aantal onderzoeken uitgevoerd die gericht zijn op het bevorderen van de integriteit binnen de EU-instellingen. Dat werk is geïnspireerd door een aantal factoren. Ik ben van mening dat de EU de hoogst mogelijke integriteitsnormen moet vaststellen en demonstreren, niet alleen voor zichzelf, maar voor de hele wereld. Ik merk op dat een steeds meer geëngageerd en dynamisch maatschappelijk middenveld, waarvan de invloed is aangescherpt en vergroot door de informatietechnologierevolutie, eisen zal blijven stellen aan de EU-instellingen voor meer openheid en transparantie en dat aan deze eisen zal moeten worden voldaan. Ten derde zullen de ambities van de EU met betrekking tot handel, energie en digitale unies en aanzienlijke investeringen in banen en groei de vraag van de burgers naar meer verantwoordingsplicht en meer transparantie over hoe deze uiteindelijke beslissingen worden genomen en wie of wat hen beïnvloedt, doen toenemen.

Iedereen die een tijd in Brussel doorbrengt, zal zich bewust zijn van het belang van lobbyen. Men hoeft alleen maar door de deuren van dit gebouw te stappen om onmiddellijk bewust te worden gemaakt van het toegenomen belang van de controle ervan als wachtrijen vanaf de vroege ochtend om badges te krijgen als onderdeel van het systeem van het transparantieregister.

Lobbyen is een essentieel onderdeel van onze democratie, van onze vrijheden, van ons recht als burgers om verklaringen af te leggen aan degenen die bevoegd zijn om beslissingen te nemen die zowel het individuele leven als dat van grote en kleine bedrijven zullen beïnvloeden. Maar als burgers hebben we ook het recht en moeten we de vrijheid hebben om bewust te worden gemaakt van wie lobbyt en om erop te vertrouwen dat dit op een transparante en gereguleerde manier gebeurt. Enorme commerciële en andere belangen staan op het spel wanneer wetten worden voorgesteld, besproken en uiteindelijk geaccepteerd of vetorecht. Als de burger niet in staat wordt gesteld om te zien hoe de resultaten tot stand komen, wordt het fundamentele recht op participatie ontkend.

In dat verband zal ik kort ingaan op mijn onderzoek naar het fenomeen "draaideur" bij de Europese Commissie. Ik erken dat dit een uitdaging is voor alle EU-instellingen en -agentschappen, maar ik denk dat veel van die organen de Commissie om richtsnoeren en een goed voorbeeld vragen.

Het doel van dit onderzoek was na te gaan hoe de Commissie omgaat met mogelijke belangenconflicten die ontstaan wanneer hoger personeel permanent of als onderdeel van een loopbaanonderbreking naar de particuliere sector verhuist. Ik heb een eenvoudige kijk op deze zaak; net zoals geen enkel DG zou tolereren dat zijn bestanden worden gestolen of zijn computers worden gehackt, mogen zij evenmin een situatie toestaan waarin hun strategische belangen in gevaar worden gebracht door toe te staan dat voorwetenschap op ongepaste wijze wordt gebruikt door particuliere belangen die handelen op basis van de bevoorrechte kennis en contacten van een voormalige EU-ambtenaar.

Afgelopen september heb ik een uitgebreide reeks maatregelen geschetst die ik de Commissie zou willen aanmoedigen om op dit gebied te nemen. Een belangrijk voorstel is dat de Commissie regelmatig online alle relevante informatie publiceert over hoge EU-ambtenaren, met inbegrip van hun namen, die buiten de EU-administratie gaan werken. Ik heb de Commissie ook verzocht haar herzieningsprocedures voor draaideurzaken robuuster te maken om belangenconflicten te voorkomen.

Tijdens mijn onderzoek vond ik tekortkomingen in de redenering en documentatie van dergelijke gevallen. Het is niet altijd duidelijk of de betrokken ambtenaren de informatie hebben verstrekt die de Commissie nodig heeft om met kennis van zaken besluiten te nemen, noch hoe rekening is gehouden met de opmerkingen van haar diensten. Ook legt de Commissie niet altijd volledig uit waarom zij heeft besloten in te stemmen met een verzoek om een baan aan te bieden. Het eerste antwoord van de Commissie op mijn onderzoek was bemoedigend en ik wacht op verdere stappen, met name met betrekking tot haar verplichting uit hoofde van het herziene Statuut om verslag uit te brengen over de relevante activiteiten van hoger personeel na uitdiensttreding.

Ik heb het de Commissie verteld; "ambtenaren hebben het legitieme recht om een baan aan te nemen wanneer zij de openbare dienst verlaten. Om het vertrouwen van de burgers in het ambtenarenapparaat van de EU te behouden, moeten de EU-instellingen hun toetsingssystemen echter versterken en transparanter maken om ervoor te zorgen dat dergelijke stappen geen belangenconflicten veroorzaken. Internationale ervaring heeft ons geleerd dat dit fenomeen van "draaideuren" soms mogelijk een corrumperende invloed kan hebben op het hoger personeel, wat het vertrouwen van het publiek enorm schaadt. Het is heel belangrijk dat we ervoor zorgen dat een dergelijke situatie zich niet in Brussel ontwikkelt. Ik zal mijn toezichtsbevoegdheden dienovereenkomstig uitbreiden."

Ik heb deze kwestie besproken met vicevoorzitter Georgieva, die de uitdaging heel goed begrijpt, en ik hoop op een positief resultaat.

Ik heb ook een onderzoek op eigen initiatief geopend naar de samenstelling en transparantie van de deskundigengroepen van de Commissie. Zoals u weet, houdt de Commissie toezicht op honderden van dergelijke adviesgroepen die een cruciale rol spelen bij de ontwikkeling van EU-wetgeving en -beleid. Er is al veel gedaan om de transparantie te vergroten en een evenwichtigere belangenvertegenwoordiging in de deskundigengroepen te bevorderen, maar er is nog ruimte voor verbetering.

Uit een openbare raadpleging bleek dat de belangrijkste problemen die aan de orde kwamen, betrekking hadden op de inconsistente indeling van organisaties die deelnemen aan deskundigengroepen, de vermeende onevenwichtigheid ten gunste van bedrijfsbelangen in bepaalde groepen en mogelijke belangenconflicten van deskundigen die op persoonlijke titel deelnemen. Daarom heb ik een gedetailleerde analyse gemaakt van wat de Commissie volgens mij moet doen om te zorgen voor meer transparantie en een evenwichtiger samenstelling van deze groepen.

Wat de op persoonlijke titel benoemde deskundigen betreft, stel ik voor dat de Commissie haar beleid inzake belangenconflicten herziet door hun achtergrond zorgvuldiger te beoordelen en gedetailleerde cv's te publiceren. Voorts moeten de notulen van de vergaderingen van de deskundigengroep zo gedetailleerd mogelijk zijn. Ik kijk uit naar het antwoord van de Commissie, dat op 30 april verwacht wordt.

Met betrekking tot het transparantieregister heb ik de Raad verzocht deel te nemen en voorgesteld het huidige vrijwillige register tanden te geven. Zoals ik destijds al zei, "zullen gewone burgers die belangstelling hebben voor deze zaken verbijsterd blijven over de reden waarom de EU hun recht om te weten welke belangen lobbyen bij de EU-instellingen en voor welke doeleinden niet directer steunt."

Ik zal de interinstitutionele besprekingen over deze kwestie volgen en ik ben zeer bemoedigd door de maatregelen die de Commissie-Juncker al heeft genomen om het register te ondersteunen en ervoor te zorgen dat lobbyisten zich daadwerkelijk aanmelden. Maar als het voorgestelde interinstitutionele akkoord geen succes blijkt te hebben, moet worden onderzocht of het register op wetgevingsbasis kan worden geplaatst.

Tot slot ben ik van mening dat deze nieuwe Commissie echt vastbesloten is om echte vooruitgang te boeken in de richting van meer transparantie en verantwoordingsplicht. Ik heb dit met name opgemerkt in verband met haar zeer recente reactie op mijn onderzoek naar de transparantie van de TTIP-onderhandelingen. Ik geloof niet dat zij dit doet met het oog op een of ander abstract goed of ethisch beginsel, maar veeleer dat zij het schrift op de muur heeft gezien; dat de eisen die nu door de burgers worden gesteld, de eisen die steeds luider, directer en alomtegenwoordiger worden gesteld door de megafoon van sociale en andere vormen van interactieve nieuwe media, het creëren van transparantere en meer verantwoordelijke structuren en processen tot een dagelijkse zakelijke noodzaak maken. Deze eisen van de Europese burgers gelden natuurlijk voor alle EU-instellingen en -agentschappen, en niet alleen voor de Commissie.

Voordat ik mijn opmerkingen beëindig, wil ik graag aankondigen dat ik op maandag 11 mei een evenement over lobbytransparantie organiseer met eerste vicevoorzitter Timmermans en verschillende belangrijke sprekers, waaronder Transparency International, waarvan de aanwezigen hier van harte welkom zouden zijn.

De EU-administratie blijft worstelen om de hoge niveaus van volkslegitimiteit te waarborgen die zij wenst. De normen die het al vaststelt, gaan vaak verder dan die van veel lidstaten zelf, maar het blijft ernaar streven de “gouden standaard” van integriteit, transparantie en verantwoordingsplicht te bereiken.

Als Europeanen leven we, ondanks onze problemen, in een bevoorrecht en geavanceerd deel van de wereld, en met dat voorrecht en geluk komt de verplichting om aan de hoogste normen te voldoen en anderen aan te moedigen hetzelfde te doen.

Bedankt.