Toespraak van de Europese Ombudsman
European Movement International:TTIP Briefing met de Europese Ombudsman
Brussel, 29 januari 2015 van 10.00 - 11.30 uur

A. Inleiding

Hartelijk dank voor uw uitnodiging om u vandaag toe te spreken over mijn betrokkenheid bij het trans-Atlantisch partnerschap voor handel en investeringen (TTIP). Met name dank aan Jo Leinen, lid van het Europees Parlement, voorzitter van de European Movement International, voor de follow-up van onze bijeenkomst van afgelopen maart met het evenement van vandaag.

We zijn hier om de resultaten van de openbare raadpleging van de Ombudsman te bekijken en het standpunt van de Ombudsman over TTIP-transparantie uiteen te zetten, zoals beschreven in mijn besluit dat op 7 januari 2015 is gepubliceerd.

Waarom is de Ombudsman in de eerste plaats bij deze discussie betrokken geraakt? Zoals velen van u weten, onderzoekt de Ombudsman klachten tegen de EU-instellingen. Ik kan ook op eigen initiatief vragen stellen. Toen ik werd verkozen, kondigde ik aan dat ik deze bevoegdheid op eigen initiatief zou gebruiken om systemische problemen in de EU-administratie strategischer te onderzoeken. De twee door mij gestarte TTIP-onderzoeken — betreffende de Raad en de Commissie — maakten deel uit van een reeks strategische onderzoeken op eigen initiatief die in de tweede helft van 2014 werden geopend. Andere betroffen deskundigengroepen van de Commissie, het cohesiebeleid van de EU, gedwongen terugkeer, gecoördineerd door Frontex, en klokkenluiden.

Waarom TTIP? Zoals u weet, wordt TTIP aangekondigd als een game-changer: de grootste bilaterale vrijhandelsovereenkomst in de geschiedenis; de beste schuldvrije stimulans in de stad; een zekere mate van geostrategisch belang; een die de standaard zal vormen voor toekomstige regionale en mondiale handelsovereenkomsten. In zijn meest ambitieuze vorm zou de TTIP-overeenkomst kunnen leiden tot een trans-Atlantische interne markt, met bindende regels op een breed scala van gebieden. Gezien de mogelijke impact van TTIP op het leven van burgers, heb ik besloten mijn aandacht te richten op de manier waarop over deze handelsovereenkomst wordt onderhandeld.

De Ombudsman is natuurlijk slechts een van de vele actoren in een brede coalitie als het gaat om TTIP-transparantie: Het Parlement heeft een voortrekkersrol gespeeld in dit debat, net als vele maatschappelijke organisaties, waarvan sommigen hier vandaag vertegenwoordigd zijn.

Van mijn kant heb ik getracht de transparantietoon te zetten voor de rest van deze onderhandelingen door het proces te beoordelen en mijn standpunt bekend te maken. Men mag niet vergeten dat traditionele methoden voor het voeren van internationale handelsbesprekingen, die worden gekenmerkt door vertrouwelijkheid en beperkte publieke participatie, slecht zijn toegerust om de legitimiteit te genereren die nodig is in dergelijke gesprekken met grote belangen. Een eenentwintigste-eeuwse handelsovereenkomst, met name een die wordt aangekondigd om de norm te stellen voor toekomstige regionale en mondiale handelsovereenkomsten, moet voldoen aan de eenentwintigste-eeuwse normen van transparantie en de kansen weerspiegelen die de technologie van vandaag biedt.

B. Raad en Commissie

Wat mij het eerst opviel toen ik dit gebied begon te onderzoeken, was dat de Raad het "onderhandelingsmandaat" dat hij aan de Commissie had gegeven, niet officieel had vrijgegeven. Ik vond dit moeilijk te begrijpen, niet in de laatste plaats omdat het mandaat gemakkelijk toegankelijk was op internet. Ik heb de Raad verzocht om, met het oog op transparantie, een doeltreffend gebruik van de middelen en het stimuleren van het vertrouwen van het publiek, te overwegen het mandaat proactief te publiceren, wat hij op 9 oktober vorig jaar heeft gedaan.

Tegelijkertijd heb ik een onderzoek geopend met betrekking tot de Commissie en het is dit onderzoek dat ik vandaag diepgaand zal behandelen. Na een verwijzing naar de Raad wil ik echter benadrukken dat wat de Commissie op dit gebied doet, ook gevolgen heeft voor de Raad. Met name de TTIP-transparantiemededeling van de Commissie van 25 november 2014 zal rechtstreekse gevolgen hebben voor de Raad, omdat de Commissie door de publicatie van EU-onderhandelingsteksten in de praktijk ook de door de Raad vastgestelde onderhandelingsmandaten openbaar zal maken. (Zoals ik heb uitgelegd, is het TTIP-mandaat al gepubliceerd, maar de mandaten voor andere lopende handels- en investeringsonderhandelingen zijn nog niet openbaar).

Meer in het algemeen heb ik, toen ik mijn onderzoek naar de Commissie opende, mijn waardering uitgesproken voor de inspanningen die zij zich heeft getroost om deze gesprekken transparant en toegankelijk te maken. Ik heb de Commissie echter aangemoedigd om proactief documenten te publiceren en informatie over vergaderingen beschikbaar te stellen.

C. Openbare raadpleging

Het viel me op dat er concrete ideeën van het publiek ontbraken over wat de Commissie precies kon doen om een waargenomen gebrek aan transparantie aan te pakken. Daarom ben ik een openbare raadpleging gestart, waarbij we in totaal 315 inzendingen en meer dan 6 000 e-mails hebben ontvangen. Ik erken dat, in vergelijking met de raadpleging van de Commissie over de kwestie van de beslechting van geschillen tussen investeerders en staten (ISDS), waar zij 150 000 antwoorden heeft ontvangen, 6 000 misschien niet zo belangrijk lijken. Maar ik was oprecht bemoedigd door het feit dat zoveel individuen en organisaties de tijd namen om hun gedachten over deze kwestie uiteen te zetten en suggesties voor verbetering te doen. De bezorgdheid die in de overgrote meerderheid van deze e-mails werd geuit, was dat de EU transparanter moet zijn met betrekking tot het TTIP, met name wat betreft haar contacten met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven. Hoewel veel van de e-mails vergelijkbare inhoud bevatten, benadrukte een dame hun belang door te zeggen: "We kunnen het zelf niet beter zeggen, maar standaardklachten maken ze niet minder oprecht."

Ik heb het verslag van de openbare raadpleging in januari op mijn website gepubliceerd. Ik weet zeker dat jullie het allemaal grondig hebben bestudeerd, maar laat me enkele van de terugkerende thema's benadrukken:

Transparantie

Wat transparantie betreft, vroegen veel respondenten om proactief meer TTIP-documenten en -informatie online te publiceren. Dergelijk materiaal moet zo snel mogelijk beschikbaar worden gesteld, regelmatig worden bijgewerkt, gemakkelijk te vinden zijn en idealiter in alle officiële talen van de EU beschikbaar zijn.

Enkele respondenten voerden daarentegen aan dat de reeds door de Commissie vastgestelde transparantiemaatregelen ongekend zijn en de onderhandelingen in gevaar dreigen te brengen. Anderen erkenden dat bepaalde documenten vertrouwelijk moeten blijven, bijvoorbeeld op het gebied van tarieven of markttoegang voor diensten en overheidsopdrachten.

Een aantal respondenten steunde de oproep van de Ombudsman om een openbaar register van TTIP-documenten op te zetten, met links naar openbaar beschikbare documenten. Van bijzonder belang werden de volgende categorieën onderhandelingsdocumenten genoemd: initiële standpuntnota's van de EU, onderhandelingsstandpunten vóór elke onderhandelingsronde, geconsolideerde teksten, gedetailleerde agenda's en verslagen van de onderhandelingsrondes, alsmede natuurlijk de definitieve tekst van de overeenkomst.

Inspraak van het publiek

Veel respondenten brachten ideeën naar voren om een grotere inspraak van het publiek te bevorderen, bijvoorbeeld met betrekking tot de TTIP-adviesgroep, waarvan de oprichting in het algemeen werd toegejuicht. Wat openbare raadplegingen betreft, gaven de respondenten aan wanneer ze precies willen dat ze worden gehouden, dat “ondervertegenwoordigde” groepen erbij moeten worden betrokken en dat het belangrijk is ervoor te zorgen dat de resultaten volledig tot uiting komen in de oriëntatie van de onderhandelingen.

Wat de betrokkenheid van belanghebbenden betreft, riepen de respondenten op tot de spoedige publicatie van vergaderroosters en data voor elke onderhandelingsronde. Hoewel mensen het nieuwe document "State of Play" toejuichen, zeggen ze dat ze een gedetailleerdere tabel nodig hebben met het standpunt over elk hoofdstuk en dat het sneller beschikbaar moet worden gesteld dan nu het geval is.

Wat de vergaderingen en correspondentie met de Commissie in verband met het TTIP betreft, gaf een overweldigend aantal reacties aanleiding tot bezorgdheid over de vermeende dominantie van dergelijke vergaderingen en contacten door ondernemingen. Om dit probleem aan te pakken, stelden de respondenten voor dat de Commissie een lijst publiceert van alle vergaderingen die de onderhandelaars met belanghebbenden hebben gehouden, alsook alle schriftelijke mededelingen in verband met de onderhandelingen tussen de Commissie en belanghebbenden. Sommigen voerden ook aan dat bedrijven die lobbyen bij de EU-instellingen met betrekking tot het TTIP verplicht moeten worden om zich aan te melden bij het transparantieregister.

D. Advies van de Commissie

Zoals reeds vermeld, heeft de Commissie op 25 november haar TTIP-transparantiemededeling gepubliceerd, die ik publiekelijk heb toegejuicht. Later die week stuurde de Commissie mij haar antwoord op mijn onderzoek op eigen initiatief. Hij beloofde dat hij:

· Een lijst publiceren en regelmatig bijwerken van TTIP-documenten die met het Parlement en de Raad worden gedeeld.

· Begin organisaties, die schriftelijke documenten verstrekken aan de commissaris die verantwoordelijk is voor TTIP, te vragen of zij instemmen met de publicatie van dergelijke documenten.

· informatie publiceren over alle vergaderingen die leden van de Commissie, kabinetsleden of directeuren-generaal over relevante kwesties hebben gehouden met organisaties en zelfstandigen.

De Commissie verklaarde zich ook bereid te onderzoeken of deze stappen in de loop van de tijd kunnen worden uitgebreid tot andere onderhandelingen.

E. Besluit van de Ombudsman

Na de reacties op de openbare raadpleging en het advies van de Commissie te hebben geanalyseerd, heb ik mijn standpunt uiteengezet in een besluit dat we eerder deze maand, op 7 januari 2015, hebben gepubliceerd. Laat ik de belangrijkste bevindingen onder de aandacht brengen:

Betere toegang van het publiek tot onderhandelingsdocumenten

Wat de toegang van het publiek tot onderhandelingsdocumenten betreft, heb ik duidelijk gemaakt dat de Ombudsman niet vraagt om absolute transparantie. De Commissie moet een context creëren waarin zij doeltreffend met de VS over het TTIP kan onderhandelen, teneinde de best mogelijke deal voor de Unie en haar burgers tot stand te brengen. Dit kan betekenen dat de Commissie bepaalde informatie en documenten, althans in bepaalde stadia van de onderhandelingen, rechtmatig vertrouwelijk kan houden.

Uitzonderingen op het algemene beginsel van openbaarmaking moeten echter naar behoren worden toegelicht en gerechtvaardigd. Het recht van EU-burgers op toegang van het publiek tot documenten die in het bezit zijn van EU-instellingen is immers een grondrecht. Dit recht verdiept het democratische karakter van de EU en haar instellingen.

Het is ook praktisch zinvol om het publiek toegang te geven tot documenten! Ik heb mensen die betrokken zijn bij de TTIP-onderhandelingen horen klagen dat het debat is ontsierd door verkeerde informatie en dat mensen moeten beslissen op basis van de feiten. Dat lijkt me een goed idee. Dus, laten we het publiek de feiten geven door hen toegang te geven tot de documenten die ze bevatten.

De Commissie heeft van meet af aan getracht precies dat te doen. Zij heeft voor het eerst bepaalde categorieën onderhandelingsdocumenten ter beschikking gesteld, waaronder een reeks initiële onderhandelingsstandpunten van de EU. In haar mededeling van 25 november kondigde de Commissie aan dat zij alle onderhandelingsteksten van de EU die zij met de lidstaten en het Parlement deelt, openbaar zou maken.

Om deze toezegging van 25 november gestand te doen, heeft commissaris Malmström op 7 januari van dit jaar de eerste reeks documenten gepubliceerd. Ik was zeer verheugd over het feit dat alle vragen van journalisten tijdens de persconferentie die volgden, betrekking hadden op de inhoud van de documenten. Dit is zoals het zou moeten zijn en ik zou graag willen denken dat de Ombudsman, samen met de andere actoren die hebben opgeroepen tot TTIP-transparantie, hebben geholpen om dit tot stand te brengen.

Gezien wat er in deze gesprekken op het spel staat, is de inhoud van belang. Hoe transparanter de onderhandelingen zijn, hoe meer het publiek in staat zal zijn om zinvolle input te leveren. Het publiek moet in staat zijn om de voortgang van deze gesprekken te volgen en bij te dragen aan het vormgeven van de uitkomst ervan.

Naarmate de onderhandelingen vorderen, zullen de geconsolideerde teksten met standpunten van de EU en de VS steeds belangrijker worden. Uit de antwoorden op de openbare raadpleging van de Ombudsman is duidelijk geworden dat belanghebbenden belang hechten aan dergelijke documenten. Daarom is het eerste voorstel dat ik in mijn besluit heb gedaan, dat de Commissie de VS informeert over het belang van het openbaar maken van gemeenschappelijke onderhandelingsteksten aan de EU voordat de TTIP-overeenkomst is afgerond. De Commissie moet de VS ook in kennis stellen van de noodzaak om elk verzoek van hen om een bepaald document niet openbaar te maken, te motiveren. Het is niet genoeg voor de VS om te zeggen: "We zullen ongelukkig zijn als je dat document openbaar maakt". Een andere overweging zou impliceren dat de VS een onbeperkt vetorecht zouden hebben over de openbaarmaking van een dergelijk document dat in het bezit is van de Commissie.

Het is duidelijk dat een spoedige publicatie van gemeenschappelijke onderhandelingsteksten de onderhandelaars tijdig feedback zou kunnen geven over delen van de overeenkomst die bijzondere problemen opleveren. Het verdient zeker de voorkeur om dergelijke problemen eerder vroeger dan later te leren kennen, zodat ze effectief kunnen worden aangepakt.

In dezelfde geest is gezegd dat critici van TTIP moeten wachten tot ze teksten hebben gezien die in een vergevorderd stadium van de onderhandelingen zijn geproduceerd voordat ze een beslissing nemen. Eerlijk genoeg, maar het publiek moet in staat zijn om die overeenkomst vorm te geven en tijdig bij te dragen. Burgers zullen niet accepteren dat ze worden geconfronteerd met wat praktisch een definitieve versie is van een overeenkomst die ze niet langer kunnen helpen vormgeven.

We moeten echter erkennen dat de leden van het Europees Parlement een bijzondere democratische verantwoordelijkheid hebben bij het controleren van de onderhandelingen namens hun kiezers. De Commissie en de Raad hebben hopelijk geleerd van wat er twee jaar geleden is gebeurd met de handelsovereenkomst ter bestrijding van namaak (ACTA).

Proactievere openbaarmaking van documenten

Mijn besluit gaat uitvoerig in op de behoefte aan meer proactieve openbaarmaking van documenten. Simpel gezegd zijn de relevante suggesties erop gericht het leven van de Commissie te vergemakkelijken. Er is immers een aanzienlijk openbaar belang bij documenten die als gevolg van de TTIP-onderhandelingen zijn gegenereerd. Burgers zijn zich er steeds meer van bewust dat het TTIP regels zal opstellen die op hen van invloed zijn op een manier die vergelijkbaar is met de gevolgen van wetgeving voor hen.

Als onderdeel van haar mededeling van 25 november 2014 kondigde de Commissie aan dat zij regelmatig een lijst zou publiceren en bijwerken van TTIP-documenten die met het Parlement en de Raad worden gedeeld. Dit zal gebeuren via de speciale website over het handelsbeleid. Ik juich deze aankondiging toe en moedig de Commissie ten zeerste aan ervoor te zorgen dat de lijst alomvattend is.

Evenwichtigere en transparantere inspraak van het publiek

Transparantie is niet alleen belangrijk in termen van democratische verantwoordingsplicht. Het vergemakkelijkt de burgerparticipatie door de toegang tot informatie te waarborgen. In het kader van het TTIP kan het publiek alleen helpen de definitieve overeenkomst vorm te geven als het gedurende het hele proces wordt geïnformeerd en aldus in staat wordt gesteld er tijdig aan bij te dragen.

De Commissie heeft actief getracht de inspraak van het publiek in verband met het TTIP te vergroten. De proactieve transparantiemaatregelen die het heeft omarmd, zoals het publiceren van initiële standpuntnota's, zijn ook bevorderlijk voor het stimuleren van effectieve participatie.

Mijn besluit bevat een aantal suggesties om een evenwichtige en transparante inspraak van het publiek te bevorderen. Zo moet de Commissie haar onlangs aangekondigde transparantieverplichtingen met betrekking tot vergaderingen met beroepsorganisaties of zelfstandigen uitbreiden tot de niveaus van directeur, eenheidshoofd en onderhandelaar. Ook van belang is de inhoud van wat belangenvertegenwoordigers met de Commissie bespreken en de documenten die zij met haar uitwisselen. De Commissie heeft zelf bevestigd dat aanvragers van toegang tot TTIP-documenten veel belangstelling toonden voor vergaderingen met verslagen en correspondentie met het bedrijfsleven. In antwoord op de suggestie die ik in dit verband heb gedaan, heeft de Commissie aangekondigd dat zij bereid is bedrijfsorganisaties, lobbygroepen of ngo's die documenten indienen bij het lid van de Commissie dat verantwoordelijk is voor de TTIP-onderhandelingen, te vragen of het document (of een niet-vertrouwelijke versie ervan) kan worden gepubliceerd. Ik ben van mening dat de Commissie verder moet gaan en moet bevestigen dat alle inzendingen zullen worden gepubliceerd, tenzij de afzender goede redenen voor de vertrouwelijkheid opgeeft en een niet-vertrouwelijke samenvatting voor publicatie verstrekt. Bovendien moet de Commissie proactief vergaderagenda’s en verslagen publiceren van vergaderingen die zij over het TTIP houdt met bedrijfsorganisaties, lobbygroepen of ngo’s.

Ik heb de Commissie gevraagd om uiterlijk op 6 maart 2015 aan te geven hoe en wanneer zij elke door mij voorgestelde maatregel zal uitvoeren.

F. Conclusie

Toen ik de openbare raadpleging startte, vroeg ik de respondenten uit te leggen wat volgens hen de impact van meer transparantie op het TTIP zou zijn. Die impact werd door de respondenten als overweldigend positief beschouwd, variërend van een grotere legitimiteit, meer vertrouwen, een goed onderbouwd debat en een betere inhoudelijke overeenstemming.

Ik ben mij bewust van argumenten die, gezien de complexiteit van de TTIP-kwesties, kunnen leiden tot verwarring en misverstanden onder de burgers. Dergelijke argumenten zijn mijns inziens zeer misleidend. De enige doeltreffende manier om verwarring en misverstanden bij het publiek te voorkomen, is meer transparantie en een grotere inspanning om het publieke debat proactief te informeren.

Meer in het algemeen, als het publiek met betrekking tot het TTIP wordt gerustgesteld dat i) het op de hoogte is gebracht van de feiten; ii) in staat zijn te begrijpen wat er op het spel staat; en iii) de democratische geloofsbrieven en legitimiteit van de Unie zullen worden versterkt en het vertrouwen in haar instellingen zal worden versterkt.

Ik was hiervan overtuigd toen ik enkele van de e-mails las die naar ons werden gestuurd toen we de 6.000 respondenten op de hoogte stelden van het besluit van de Ombudsman. Laat me je één van de commentaren voorlezen:

"Veel dank voor het doorsturen van dit verslag. Indien de daarin vervatte aanbevelingen worden opgevolgd, zou dit een grote sprong (vooruit) betekenen op het gebied van verantwoordingsplicht en transparantie (...). Dat het onderzoek in de eerste plaats is uitgevoerd, is op zich zeer geruststellend.

Ik kijk nu uit naar uw vragen, inzichten en feedback en naar een weloverwogen discussie.