Inleiding

Dames en heren! Welkom bij dit seminar dat mijn kantoor in samenwerking met Transparency International heeft georganiseerd. Ik ben verheugd om het podium te delen met Jana Mittermeier, die hier in Brussel voor Transparency International werkt. Ik ben ook erg blij dat Christian Linder van het kabinet van vicevoorzitter van de Commissie Sefcovic zich vandaag bij ons heeft aangesloten. Passend genoeg is hij in het kabinet verantwoordelijk voor onder meer het Europees Transparantie-initiatief, dat al enkele belangrijke resultaten heeft opgeleverd.

Over ondervoorzitters gesproken, we zijn vereerd dat mevrouw Diana Wallis, lid van het Europees Parlement, ondervoorzitter van het Europees Parlement op het gebied van transparantie, ermee heeft ingestemd zich bij ons aan te sluiten en ons seminar voor te zitten.

Ik ben ook blij dat we vandaag Olivier Hoedeman van Corporate Europe Observatory bij ons hebben. De Europese Ombudsman ontvangt regelmatig klachten van de waarnemingspost Corporate Europe, die ons helpen tekortkomingen in het EU-bestuur vast te stellen en de EU-instellingen te adviseren over hoe deze kunnen worden verholpen.

Waarom hebben we dit evenement georganiseerd? We wilden gehoor geven aan de oproep van voorstanders van toegang tot informatie om de aandacht te vestigen op de "International Right to Know Day" over de hele wereld. En aangezien het debat over de toegang tot documenten en informatie in Brussel aan de gang is en bijzonder belangrijk is voor het werk van de Ombudsman, dachten wij dat het nuttig zou zijn om enkele van de kwesties die met u te maken hebben, te bespreken.

Nog één extra opmerking: Door pure co-incidentie is vandaag de eerste volledige dag van de nieuwe visuele identiteit van de Europese Ombudsman. Ik nodig u graag uit om ons nieuwe logo en ontwerp te bekijken, dat u kunt vinden op onze website en in het persbericht van vandaag.

Ik zal nu kort ingaan op het recht van de Europese burgers om te weten en de klachten die de Ombudsman ontvangt over een gebrek aan transparantie. Ik wil ook wijzen op de resultaten die we hebben bereikt en de dingen die nog moeten worden gedaan. Tot slot kijk ik uit naar een levendig debat met u allen.

Het recht van de Europese burgers om te weten

De inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon en het juridisch bindende Handvest van de grondrechten vormen een cruciale fase in het lange proces van empowerment van de Europese burgers en andere belanghebbenden. Met name het Handvest geeft een krachtig signaal af over het belang dat de Unie hecht aan de rechten van de burgers.

Het deel van het Handvest met als opschrift „Burgerrechten” bevat uiteraard het recht om een klacht in te dienen bij de Ombudsman. Het bevat ook het recht op behoorlijk bestuur, een recht dat centraal staat in wat de Ombudsman doet. Elementen van het recht op behoorlijk bestuur die specifiek in het Handvest worden genoemd, zijn onder meer het recht om zaken "onpartijdig, billijk en binnen een redelijke termijn" door de EU-administratie te laten behandelen, het recht van eenieder om te worden gehoord en het recht van eenieder op toegang tot zijn of haar dossier.

Een reeks andere artikelen in het Verdrag van Lissabon zorgt voor meer transparantie in de activiteiten van de instellingen, organen en instanties van de EU. Ze bevatten een bepaling dat de Raad in het openbaar bijeenkomt wanneer hij beraadslaagt en besluit over ontwerpwetgeving - iets waar ik herhaaldelijk om heb gevraagd. Het Verdrag vereist echter ook dat de administratie van de Unie haar werkzaamheden zo open mogelijk verricht, teneinde goed bestuur te bevorderen en de deelname van het maatschappelijk middenveld te waarborgen.

Artikel 42 van het Handvest van de grondrechten is van bijzonder belang voor de werkzaamheden van de Ombudsman. Het bepaalt dat burgers recht hebben op toegang tot documenten van de instellingen, organen en instanties van de Unie. Dit betekent een aanzienlijke verbetering: het recht op toegang wordt niet alleen uitgebreid tot documenten van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie, maar ook tot alle instellingen, organen en instanties van de EU, waaronder, voor het eerst, de Europese Raad.

Al deze nieuwe bepalingen zijn van cruciaal belang voor het recht om te weten. De Europese burgers moeten kunnen zien wat de regeringen die zij als nationale burgers hebben gekozen op Europees niveau doen. Zij moeten als burgers van de Unie ook doeltreffender toezicht kunnen houden op de werkzaamheden van de EU-instellingen. Bovendien hebben zij recht op een open en burgervriendelijke EU-administratie die zich inzet voor een cultuur van dienstverlening.

Klachten over gebrek aan transparantie

Ik kom nu op onze klachtenstatistieken. In 2009 was het gebrek aan transparantie in de EU-administratie verreweg de meest voorkomende bewering die door de Ombudsman werd onderzocht. Deze bewering deed zich voor in 36 % van alle onderzoeken en omvatte weigering van informatie of toegang tot documenten. Het is met enige bezorgdheid dat ik heb vastgesteld dat er de afgelopen jaren voortdurend veel klachten zijn ingediend over een gebrek aan transparantie. Een verantwoordelijke en transparante EU-administratie is immers van cruciaal belang om het vertrouwen van de burgers in de EU te vergroten.

Ik zal u enkele voorbeelden geven van zaken die ik heb behandeld met betrekking tot het gebrek aan transparantie: Naar aanleiding van klachten die ik heb ontvangen, heb ik de Commissie bekritiseerd omdat zij geen uitgebreid documentenregister heeft opgezet, zoals vereist op grond van de EU-regels inzake toegang tot documenten.

Ik heb het Europees Parlement ook bekritiseerd omdat het zich niet heeft gehouden aan de transparantieregels met betrekking tot de openbaarmaking van details over de vergoedingen van leden van het Europees Parlement. Ik heb er nota van genomen dat het Parlement na dit onderzoek op zijn website algemene informatie over de toelagen van de leden van het Europees Parlement heeft gepubliceerd. Dit is een ontwikkeling die ik toejuich, hoewel het Parlement meer moet doen om aan de hoogste transparantienormen te voldoen.

In een zeer recente zaak ontving ik een klacht van een Ierse burger wiens zoon zelfmoord had gepleegd na het nemen van een anti-acne-medicijn. De vader van de jongen vroeg het Europees Geneesmiddelenbureau om toegang tot bijwerkingenrapporten in verband met dit geneesmiddel. Het EMA weigerde aanvankelijk de toegang, met het argument dat de EU-regels inzake toegang tot documenten niet van toepassing zijn op meldingen van bijwerkingen.

Ik was het daar niet mee eens en riep het EMA op om zijn weigering te heroverwegen. Het EMA heeft mijn aanbeveling aanvaard en de publicatie van de verslagen aangekondigd. Het EMA kondigde ook aan dat het zijn transparantiebeleid zou herzien. Ik juich deze constructieve aanpak van harte toe.

Deze zaak laat zien hoe belangrijk het is voor individuele burgers om meer te weten te komen over hun rechten en deze te gebruiken. Uiteindelijk profiteert iedereen van meer transparantie, zowel op het belangrijke gebied van de volksgezondheid als op andere gebieden.

Transparante dialoog met de EU-instellingen

Het Verdrag van Lissabon versterkt ook het recht van burgers en verenigingen om deel te nemen aan het democratisch bestel van de Unie. Het vereist dat de instellingen van de Unie een open, transparante en regelmatige dialoog onderhouden met representatieve organisaties en het maatschappelijk middenveld.

Het is belangrijk te benadrukken dat een "open, transparante en regelmatige dialoog" - zoals vastgelegd in het Verdrag - een echt debat over beleid impliceert, met vertegenwoordigende organisaties en het maatschappelijk middenveld, die kritiek kunnen leveren op en zich kunnen verzetten tegen de initiatieven van de instellingen en deze kunnen ondersteunen. Ik ben ervan overtuigd dat deze nieuwe bepaling ook een substantiële impact zal hebben op het werk van de Ombudsman.

Om u een voorbeeld te geven: Begin dit jaar heb ik een onderzoek geopend naar de wijze waarop de Commissie een onderzoek heeft uitgevoerd naar het gebruik, voor onderzoeksdoeleinden, van niet-menselijke primaten, zoals chimpansees. De klacht werd ingediend door de Europese Coalitie om een einde te maken aan dierproeven. Zij voerde aan dat de betrokken werkgroep van de Commissie niet over de nodige deskundigheid op dit gebied beschikte en dat zij bepaalde bewijzen niet in aanmerking had genomen. Ik heb nog geen conclusies getrokken over deze zaak. Maar het is duidelijk dat het de rol benadrukt die de Ombudsman kan spelen bij het bevorderen van doeltreffende en transparante beleidsvorming in de EU-instellingen.

Hoge ethische normen in de EU-administratie

Laat me ook een paar woorden zeggen over transparantie en ethiek voordat Olivier Hoedeman het actieplan van ALTER EU voor transparantie en ethische hervorming in de EU-instellingen presenteert. Deze twee principes gaan uiteraard hand in hand. De Ombudsman steunt ten zeerste de naleving van de hoogste ethische normen in de EU-administratie.

Op dit gebied krijgen we steeds meer klachten. Ze variëren van de vraag welke geschenken EU-ambtenaren moeten accepteren tot de kwestie van "draaideurconstructies" waarbij commissarissen of EU-ambtenaren naar de particuliere sector verhuizen - of omgekeerd - waardoor het risico van belangenconflicten ontstaat. Transparantie, in combinatie met principes en regels voor ethisch gedrag, zijn cruciaal om deze vragen aan te pakken.

Met dit in gedachten heb ik onlangs een raadpleging over ethische beginselen gehouden met de nationale ombudsmannen in de lidstaten. Deze raadpleging is niet bedoeld om concrete richtsnoeren op te stellen.  Het idee is om de fundamentele ethische beginselen die van toepassing moeten zijn op EU-ambtenaren vast te stellen en te vermelden.  Deze moeten EU-ambtenaren in staat stellen het recht en andere toepasselijke regels beter te begrijpen en toe te passen, en helpen in situaties die niet onder het recht of andere toepasselijke regels lijken te vallen. Ik hoop dat ik de resultaten in de nabije toekomst aan u kan presenteren.

Conclusie

Tot slot: Het recht om te weten is een uiterst belangrijk recht voor alle Europese burgers. Alleen als zij van mening zijn dat het EU-bestuur transparant, toegankelijk en verantwoordelijk is, zullen zij het nodige vertrouwen en de nodige bereidheid ontwikkelen om actief deel te nemen aan het democratische leven van de Unie.

Ik ben mij ervan bewust dat er nog veel moet worden gedaan om de burgers volledig te informeren over hun rechten en over de beste manier om deze uit te oefenen. Ik ben vastbesloten de burgers over deze rechten te informeren. Om dit doel te bereiken, zal ik nauw samenwerken met het Europees Parlement en de nationale en regionale ombudsmannen in de lidstaten.

Last but not least is het ook belangrijk dat burgers weten waar ze terecht kunnen wanneer hun grondrecht op toegang tot documenten of andere rechten wordt geschonden. Daarom roep ik u allen op om te helpen verspreiden dat de Europese Ombudsman een snelle, vrije, flexibele en, naar onze mening, effectieve manier is om individuen te helpen hun rechten af te dwingen.

Hartelijk dank voor uw aandacht.