In 1987 schreef de heer V Pickl, toenmalig directeur van de Oostenrijkse ombudsmanraad, een artikel in het Ombudsman Journal, waarin hij betoogde dat het idee van een ombudsman islamitische wortels had. Van tijd tot tijd is dit genoemd, soms om het belang in twijfel te trekken van het Zweedse initiatief om in 1809 een ombudsman met een grondwettelijk mandaat te kiezen, dat vaak de klassieke ombudsman of de klassieke parlementaire ombudsman wordt genoemd.

Het is heel waar dat in de islamitische traditie van het recht is er het idee van een hoge ambtenaar die zich bezighoudt met klachten gericht aan de Heerser door het volk. Het is ook waar dat de Zweedse koning Karl de XIIe de brief aan zijn regering schreef waarin hij het initiatief nam tot de oprichting van een Hoge Ombudsman, toen hij in het begin van de 18e eeuw te gast of gevangene was bij het Hof van de Turkse keizer; bijna 100 jaar vóór de datum die als merk werd gebruikt voor de Zweedse uitvinding van het bureau van de Ombudsman. Hij lijkt geïnspireerd te zijn door de praktijk van een hoge ambtenaar die de klachten van de volkeren in die rechtbank behandelt. Hij was daar omdat hij en zijn leger de strijd tegen de Russische tsaar en zijn troepen bij Poltava in 1712 hadden verloren en hij naar Turkije moest vluchten.

Dit was echter niet de oprichting van het bureau van de Ombudsman zoals we dat nu kennen. In feite waren er in veel koninklijke rechtbanken in Europa hoge ambtenaren die klachten bij de koning behandelden, sommigen van hen als de Justitia-burgemeester van Aragon, duidelijk geïnspireerd door het islamitische voorbeeld, anderen duidelijk opgezet om praktische redenen. Nee, de uitvinding van de Zweedse ombudsman idee in werking getreden in een constitutionele hervorming van 1809 toen de Zweedse wetgevende instantie, de Ständerna, kreeg het recht om een ombudsman van Justitie te kiezen, na te hebben betwist over dat recht met de koning in bijna de hele vorige eeuw.

Toen het parlement het recht kreeg om de ombudsman van justitie te kiezen, moest hij volledig onafhankelijk zijn van de koning, zijn regering en de administratie. Het belangrijkste idee was om de Ombudsman het recht te geven om namens de wetgevende macht, maar tegelijkertijd onafhankelijk van die instantie, toezicht te houden op de wettigheid van de administratie. De wetgevende macht had niet het recht om in te grijpen in de activiteiten van de Ombudsman, met name niet in zijn behandeling van een specifieke zaak. Het kan echter commentaar geven op zijn daden bij de behandeling van zijn jaarverslag.

De Zweedse ombudsman kreeg ook ruime bevoegdheden, het recht om niet alleen toezicht te houden op het openbaar bestuur, maar ook op de rechterlijke macht. Hij had niet alleen het recht om aanbevelingen te doen, maar ook om indien nodig een ambtenaar of rechter , te vervolgen of te laten vervolgen. Hij moet niet alleen reageren op klachten, maar ook het recht hebben om eigen initiatieven te nemen. Ik vind het belangrijk te onderstrepen dat de Ombudsman zich niet uitspreekt over de gegrondheid van een rechterlijke beslissing en zelden over een administratieve. Hij concentreert zich op procedurele kwesties, bijvoorbeeld of een persoon een eerlijk proces heeft gekregen of dat er wettelijke rechten voor een huiszoeking zijn geweest of dat de beslissingen naar behoren zijn gemotiveerd.

Tot slot wil ik benadrukken dat deze specifieke ombudsman, die ik als de klassieke parlementaire ombudsman beschouw, op een zeer openbare manier handelt. Zijn dossiers en bevindingen zijn meestal open voor iedereen om te studeren. De Ombudsman wordt gekozen voor een bepaalde periode, gedurende welke zijn schorsing zeer sterke redenen vereist. Hij kan herkozen worden.

Lange tijd had de Zweedse slechts één volgeling, Finland, dat in 1917 onafhankelijk werd, een parlementaire ombudsman opgericht in zijn grondwet van 1919. Pas in 1955 richtte Denemarken het bureau van de ombudsman op, dat het model werd voor de meeste bureaus van de ombudsmannen, in ieder geval in de landen van het Gemenebest en voor de Europese Ombudsman.

Het Scandinavische model wordt vaak genoemd, maar het Deense en het Noorse kantoor (opgericht in 1964) zijn in feite van een duidelijk ander model. Je zou kunnen zeggen moderner als je wilt, maar in feite alleen kijkend naar zijn krachten, is het in veel opzichten een veel zwakker alternatief.

Het bureau van de Deense ombudsman heeft geen vervolgingsbevoegdheid, maar kan wel een procedure inleiden via een openbaar aanklager. Zij houdt in principe geen toezicht op de rechtsstaat, maar concentreert zich meer op mogelijk wanbeheer bij de activiteiten van het traditionele openbaar bestuur. Het heeft niet het recht om toezicht te houden op de rechterlijke macht en behandelt zijn zaken meestal op vertrouwelijke wijze. Dit is het model dat de wereld veroverde; te beginnen in Nieuw-Zeeland in 1963 en vervolgens volgers te hebben in veel landen in de jaren 60 en 70. Tegen het einde van 1995 waren er ombudsmannenkantoren onder verschillende namen in 75 landen, waaronder 27 Europese landen. Vandaag hebben 12 lidstaten van de Europese Unie een bureau van de ombudsman op nationaal niveau, aangezien België en Griekenland onlangs hebben besloten hun bureau op te richten.

In Luxemburg en Duitsland bestaat het recht om op nationaal niveau een verzoekschrift tot het Parlement te richten. In Italië zijn er tot nu toe alleen ombudsmannen op regionaal en gemeentelijk niveau, wetsvoorstellen zijn af en toe in behandeling bij het Italiaanse parlement.

Waarom was het Deense model de basis voor veel van de bureaus van de ombudsmannen? Ik denk dat er drie redenen waren. Ten eerste was het een flexibeler en lichter controlesysteem dan het Zweedse model, vooral het toezicht op rechtbanken en het recht om vervolging in te stellen zijn in veel landen grotendeels betwist. Ten tweede lijkt de focus op het voorkomen van wanbeheer en het oplossen van geschillen tussen burgers en de overheid, evenals de ontwikkeling van betere normen voor administratief gedrag, landen met een gevestigde parlementaire democratie te hebben aangetrokken. Ten derde was de eerste Deense Ombudsman, Stephan Hurwitz, een effectieve verkoper van het idee van de Ombudsman op het wereldtoneel.

Natuurlijk hebben veel landen met hun eigen aanpassingen bijgedragen aan dit model; Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk met het politieke filter - een klager moet de goedkeuring krijgen van een parlementslid of een senator om te worden aanvaard -, Spanje met zijn ontwikkelde en effectieve net van regionale ombudsmannen in de autonome gemeenschappen en u, hier in Oostenrijk, met uw raad van drie ombudsmannen met een grondwettelijk mandaat en onafhankelijk recht om toezicht te houden op het openbaar bestuur.

Wat is het beste systeem, wat moet een ombudsman echt doen, is er überhaupt een klassieke parlementaire ombudsman?

In 1974 definieerde de International Bar Association de "Ombudsman" als volgt:

"Een ambt dat door de grondwet of door het optreden van de wetgever of het parlement wordt verleend en wordt geleid door een onafhankelijke hoge ambtenaar die verantwoording verschuldigd is aan de wetgever of het parlement, die klachten ontvangt van benadeelde personen tegen overheidsinstanties, ambtenaren en werkgevers of die op eigen initiatief handelt, en de bevoegdheid heeft om onderzoek te doen, corrigerende maatregelen aan te bevelen en verslagen uit te brengen."

Dit blijft een van de beste pogingen om een bureau van de Ombudsman te definiëren.

In een uitgebreid en interessant document dat Sir John Robertson, voormalig parlementair commissaris van Nieuw-Zeeland, tijdens de 6e conferentie van het International Ombudsman Institute op 21 oktober 1996 in Buenos Aires presenteerde, stelt hij tamelijk pessimistisch dat er geen zuiver model van de instelling van een ombudsman bestaat, omdat elk land het concept in zijn grondwettelijk en politiek kader heeft geïntegreerd om aan zijn eigen eisen te voldoen.

Hij stelt ook:

"dat er te veel aandacht is besteed aan ruzie tussen de modellen die over de hele wereld worden ontwikkeld". De echte test is uiteindelijk hoe onafhankelijk het is om de processen van de uitvoerende overheid te bekritiseren, de overheid verantwoordelijk te houden voor haar fouten en geloofwaardigheid en vertrouwen te bereiken, zowel bij de overheid als bij de geregeerden.

Toen ik naar de presentatie van de krant luisterde, was ik het met veel van de boodschap eens. De passage die ik zojuist heb geciteerd, maakte me enigszins twijfelachtig. Ik heb een gevoel van berusting ontdekt in het licht van de feitelijke ontwikkeling van de ombudsman in sommige landen met een slechte staat van dienst op het gebied van de mensenrechten.

Een te pragmatische houding zou kunnen leiden tot een verwatering van de vereisten voor een bureau van de Ombudsman, tot een niveau waarop bijvoorbeeld het Chinese ministerie dat klachten behandelt of Fidel Castro zelf zich een bureau van de Ombudsman zou kunnen gaan noemen.

Zelfs als het zeer klassieke bureau van de parlementaire ombudsman slechts in enkele landen bestaat en alle volkeren het recht moeten hebben om hun modellen vorm te geven om de publieke macht binnen hun constitutionele landschap te controleren, moet er altijd een idealistische en stevige internationale mening zijn op basis van de basis voor een succesvol werkend bureau van de ombudsman.

Dit advies moet het volgende omvatten:

het grondwettelijk mandaat, een verkiezing door het Parlement met een geheime stemming, een echte garantie van onafhankelijkheid, de vrije toegang voor de klager en het recht op eigen initiatief, een breed mandaat en voldoende bevoegdheden om onderzoek te doen en verslag uit te brengen onder het algemene toezicht van de wetgevende macht.

Ik kan goed begrijpen dat dit niet in alle landen onder alle omstandigheden haalbaar is, en ik respecteer hun recht om zelf te beslissen, maar er moet nog steeds een optimaal doel worden nagestreefd, gebaseerd op de kenmerken van de klassieke parlementaire ombudsman. De internationale ombudsmanbeweging moet zich echt inzetten voor de constitutionele democratie, de rechtsstaat en de mensenrechten, zelfs met een enigszins idealistische ondertoon. Misschien bereikt men nooit de sterren, maar de sterren hebben de weg gewezen aan vele zeevarenden in onrustige wateren.

In Europa zijn er vandaag de dag twee grote uitdagingen voor de bureaus van de ombudsmannen en soortgelijke organen: enerzijds de toenemende behoefte om het internationaal en gemeenschapsrecht te kennen en toe te passen en anderzijds de snelle verandering in het openbaar bestuur door middel van privatisering en uitbesteding van openbare diensten. Eerder was de belangrijkste internationale uitdaging het toezicht op internationale mensenrechtenverdragen op nationaal niveau. Vanwege de actieve rol die de Raad van Europa sinds 1985 speelt met zijn halfjaarlijkse rondetafelconferenties voor ombudsmannen, is deze activiteit een gevestigde praktijk in de kantoren van de meeste ombudsmannen.

Aangezien het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens in de meeste lidstaten als nationaal recht is opgenomen, is er geen probleem met de bevoegdheid om het toezicht uit te oefenen.

Meer recentelijk heeft het bureau van de Europese Ombudsman de noodzaak van een nadere bestudering door de nationale ombudsmannen van de wijze waarop het Gemeenschapsrecht en de rechten van de Europese burgers, zoals vastgelegd in het Verdrag van Maastricht, op nationaal niveau worden toegepast, geïntroduceerd. Hoewel er vooral veel te doen is met betrekking tot de bepalingen inzake het vrije verkeer van Europese burgers, denk ik niet dat dit een te zware last zal zijn voor de nationale ombudsmannen. Ik ben zeer verheugd te kunnen bevestigen dat de Oostenrijkse ombudsmanraad vanaf het begin van deze internationale activiteit zijn volledige medewerking heeft verleend.

De hervorming van de overheidssector als middel tot modernisering, een mogelijkheid om te sparen of een politieke overtuiging leidt tot ingrijpende veranderingen in de manier waarop met overheidsactiviteiten wordt omgegaan. Ik geloof dat we hier pas het begin van hebben gezien.

Maladministratie, bureaucratie of de mishandeling van een klant is niet alleen beperkt tot publieke activiteiten, helaas bestaat het ook in de private sector. Voor de burger die recht heeft op een openbare dienst, is er geen verschil of hij of zij wordt mishandeld door een openbare instelling of een particuliere onderneming.

Daarom is het in een samenleving van het recht noodzakelijk om het recht van de burgers om een klacht in te dienen te waarborgen, zelfs als een openbare activiteit wordt overgedragen aan een particuliere onderneming of een vereniging. Voor mij bestaat er een verplichting voor de nationale ombudsmannen om actief te zijn en de nodige wetswijzigingen of zelfs grondwetswijzigingen in gang te zetten om een doeltreffend toezicht op de rechten van de burgers op dit gebied te waarborgen. Dit moet gelden ongeacht of de actor publiek of privaat is, in gevallen waarin de activiteit van oudsher publiek is en wanneer deze in principe met overheidsmiddelen wordt uitgevoerd. Bij het zoeken naar flexibelere manieren van openbare dienstverlening mag het recht van de burgers op een eerlijke behandeling niet uit het oog worden verloren.

Er is gezegd dat de instelling van de parlementaire ombudsman de belangrijkste constitutionele ontwikkeling van deze eeuw is. De Zweedse ombudsman, Claes Eklundh, citeert soms een oude religieuze Zweedse tekst waarin staat dat Christus Gods ombudsman op aarde is. Toen ik de parlementaire ombudsman in Finland was, had ik een assistent die graag zei dat de ombudsman net als de kerstman is, hij komt uit het noorden en doet alleen maar goede dingen voor mensen.

Soms wordt de Ombudsman vergeleken met Batman, Superman of Robin Hood. Nou, hij is geen van hen. Dit illustreert de behoefte en hoop van mensen dat er ergens achter het grijze en massale bestuur iemand moet zijn om de gemiddelde burger te helpen zijn wettelijke rechten te bereiken.

Ik wil wel onderstrepen dat geen enkele ombudsman een professioneel bestuur en zijn diensten of een goed functionerende rechterlijke macht, die de hoekstenen van een democratische samenleving vormen, kan vervangen. Een actief en toegewijd bureau van de Ombudsman kan de kwaliteit van het bestuur vanuit het oogpunt van de burgers verhogen en het een menselijker en socialer gezicht geven door burgers te helpen hun wettelijke rechten te verwerven.

Door dit met succes te doen, is het een uniek instrument geworden voor de burgers in onze tijd. Laten we het zo houden !

Ik wil de raad van de Oostenrijkse ombudsman uit de grond van mijn hart feliciteren met zijn 20-jarig bestaan, met zijn diepgaande prestaties en zeer gewaardeerde resultaten in de eerste twee decennia. Het heeft voortdurend gestreden voor een meer menselijke en sociale Oostenrijkse openbare omgeving. Ik hoop dat u met hoop, overtuiging en kracht naar de toekomst zult kijken om alle geschillen en problemen die zich op uw pad kunnen voordoen, op te lossen.

Dank u voor uw aandacht.