Geachte voorzitter Sophie Wilmès, geachte leden,

Goedemorgen en bedankt dat je me hebt uitgenodigd voor deze belangrijke discussie.

We beschrijven de rechtsstaat vaak als een fundamentele waarde van de Europese Unie. En terecht. Het ondersteunt onze democratie, beschermt de grondrechten en zorgt voor goed bestuur. Het biedt het kader waardoor de macht eerlijk en transparant wordt uitgeoefend. Bovenal stelt het burgers in staat om hun regeringen, rechtsstelsels en overheidsdiensten te vertrouwen.

Maar zoals we allemaal weten, zal de rechtsstaat zich niet verdedigen. Het heeft voortdurende aandacht en actieve bescherming nodig. Dat is precies waar instellingen zoals ombudsbureaus een sleutelrol spelen.

Van meet af aan zijn ombudsmannen nauw verbonden met de totstandbrenging en versterking van de democratie en de rechtsstaat, die zijn opgericht om toezicht te houden op de uitoefening van het openbaar gezag en om de mensenrechten te beschermen.

Neem het voorbeeld van Portugal, waar de instelling van de Ombudsman kort na het herstel van de democratische heerschappij werd opgericht — een postrevolutionaire en zelfs preconstitutionele instelling.

Ombudspersonen vervullen twee essentiële functies: ten eerste dienen zij als onafhankelijke controles van de overheid en het openbaar bestuur; en ten tweede bieden zij burgers toegankelijke bescherming in hun contacten met overheidsinstanties.

Rechtbanken blijven de belangrijkste hoeders van de wettigheid, maar de rechterlijke macht alleen kan niet elke leemte opvullen, vooral in een tijd van snelle technologische veranderingen, politieke verschuivingen en stijgende verwachtingen van het publiek.

Op dit punt spelen ombudsmannen een cruciale aanvullende rol. Zij helpen ervoor te zorgen dat de publieke macht eerlijk en transparant wordt uitgeoefend en dat de grondrechten worden geëerbiedigd, door administratieve maatregelen te controleren en individuele rechten te beschermen.

Als Europese ombudsman is het mijn rol wanbeheer te voorkomen en aan te pakken, goed bestuur te bevorderen en de rechtsstaat in de hele Unie te helpen handhaven. Ik kan geen bindende besluiten nemen, maar via mijn werk – altijd gebaseerd op een gezonde en onafhankelijke redenering – streef ik ernaar ervoor te zorgen dat de instellingen, agentschappen en organen van de EU op transparante, eerlijke en verantwoordelijke wijze handelen.

Een groot deel van het debat over de rechtsstaat is terecht gericht op de lidstaten. Maar we moeten ook vragen: hoe houden de EU-instellingen zich aan deze beginselen?

De EU verwacht van de lidstaten dat zij de rechtsstaat eerbiedigen en beschikt over de instrumenten om deze te handhaven. Maar om geloofwaardig te zijn, moet de EU het goede voorbeeld geven. Oefen wat het predikt. Transparantie eisen? Wees transparant. Eerlijkheid verwachten? Wees eerlijk. Oproep tot verantwoording? Houdt zichzelf verantwoordelijk. Alleen dan kan het echt vertrouwen verdienen — in binnen- en buitenland.

Dus hoe laten we dit gebeuren?

De Europese Ombudsman is een belangrijke belanghebbende. Mijn kantoor waarborgt het EU-recht, de grondrechten en goed bestuur. Burgers, bedrijven en organisaties wenden zich tot ons wanneer zij vinden dat een EU-instelling oneerlijk of onrechtmatig heeft gehandeld.

Rechtbanken handhaven de wet, ja, maar ze kunnen niet alle kwesties behandelen die burgers raken in hun dagelijkse omgang met EU-instellingen.

Dat is de kracht van de Ombudsman. Onze flexibele procedures laten ons verder gaan dan de wet. We verplaatsen formaliteiten uit het verleden om eerlijkheid, integriteit en vertrouwen te herstellen

Laat me illustreren.

Vorig jaar hebben we onderzocht hoe de Raad van de EU en de Europese Commissie verzoeken om toegang tot wetgevingsdocumenten behandelen. We constateerden dat beide instellingen niet voldeden aan de hoge transparantienormen die de jurisprudentie vereist. We hebben er bij hen op aangedrongen om wetgevingsdocumenten proactief openbaar te maken en om weigeringen van toegang te beperken tot werkelijk uitzonderlijke gevallen.

In een op de rechtsstaat gebaseerde Unie moet transparantie de regel zijn, niet de uitzondering. Zonder transparantie verzwakt de verantwoordingsplicht. En zonder verantwoording erodeert het vertrouwen van het publiek onvermijdelijk.

Over transparantie gesproken, een ander belangrijk onderdeel van mijn werk is dat ik de EU-instellingen ertoe aanzet opener en consistenter te zijn over de manier waarop zij beslissingen nemen, met name wanneer die beslissingen van invloed zijn op de rechten van burgers.

We hebben zojuist ons besluit genomen over de zogenaamde Omnibus-zaak. We concludeerden dat er sprake was van wanbeheer, vanwege een aantal procedurele tekortkomingen in de manier waarop de Europese Commissie dringende wetgevingsvoorstellen heeft voorbereid.

Wij erkennen dat de Commissie dringend moet kunnen reageren op verschillende situaties, met name in de huidige geopolitieke context. Zij moet er echter voor zorgen dat verantwoording en transparantie deel blijven uitmaken van haar wetgevingsprocessen en dat haar acties duidelijk aan de burgers worden uitgelegd.

In de toekomst moet een beter evenwicht worden gevonden tussen een wendbaar – flexibel – bestuur en het waarborgen van minimale procedurele normen voor wetgeving. In het licht van de komende herziening van de richtsnoeren voor betere regelgeving ben ik van mening dat de Commissie haar regels moet verbeteren, zodat de voorbereiding van dringende wetgeving transparant, inclusief en empirisch onderbouwd blijft.

In de kern gaat het bij de rechtsstaat om de bescherming van personen – met name personen met minder macht – tegen oneerlijke of onrechtvaardige behandeling door gezagsdragers.

Daarom is de Europese Ombudsman ook van vitaal belang om ervoor te zorgen dat de EU-instellingen de grondrechten van de burgers eerbiedigen: van de bescherming van klokkenluiders tot aanwervings- en aanwervingspraktijken of onderzoek naar de wijze waarop EU-middelen worden gebruikt om te voorkomen dat geld wordt besteed op manieren die in strijd zijn met de grondrechten. 

Onlangs hebben we de Commissie aanbevolen het toezicht op EU-middelen voor grensbeheer te versterken om ervoor te zorgen dat deze niet worden gebruikt op manieren die de rechten van migranten schenden. En we onderzochten ook EU-financiering voor mensen met een handicap en drongen aan op krachtiger toezicht om de verschuiving van institutionalisering te ondersteunen. Het is belangrijk te benadrukken dat dit werk in hoge mate heeft geprofiteerd van de samenwerking met nationale ombudsmannen in het kader van het Europees netwerk van ombudsmannen, dat ik het voorrecht heb te coördineren.

Slechts een week geleden hielden we onze jaarlijkse ENO-conferentie en onder de vele besproken onderwerpen werd bijzondere aandacht besteed aan de rechtsstaat.

Meer dan 100 vertegenwoordigers van nationale en regionale ombudsmannen deelden hun ervaringen met hun dagelijkse werk. Uit deze besprekingen bleek hoe bepaalde kwesties in sommige rechtsgebieden aanleiding blijven geven tot bezorgdheid, met name over de bescherming van de onafhankelijkheid van ombudsmannen. Er blijven uitdagingen bestaan op het gebied van benoemingen, ambtszekerheid, mandaat, onderzoeksbevoegdheden en vooral de doeltreffendheid van het toezicht op de ombudsman.

Daarnaast werd ook de methodologie van de Europese Commissie voor het opstellen van de verslagen over de rechtsstaat besproken, waarbij veel ombudsmannen het erover eens waren dat het belangrijk is te zorgen voor een meer herkenbare, actieve en effectieve betrokkenheid, zowel autonoom als via het ENO-netwerk. We zijn nu bezig met het waarborgen van de follow-up van deze conclusies, die vervolgens zullen worden gedeeld met het Parlement en de Commissie.

Laat ik afsluiten.

Het handhaven van de rechtsstaat is een gedeelde verantwoordelijkheid. Het is niet de taak van één instelling – niet alleen de rechtbanken, noch de nationale regeringen, noch de Ombudsman. Het vereist voortdurende inzet van ons allemaal: van de rechterlijke macht, de EU-instellingen, het maatschappelijk middenveld en onafhankelijke toezichthoudende instanties.

Door samen te werken – door aan te dringen op transparantie, billijkheid en verantwoordingsplicht – versterken we de rechtsstaat. Op die manier helpen wij ervoor te zorgen dat de Europese Unie blijft wat zij bedoeld is: een unie die gegrondvest is op rechtvaardigheid, democratie en grondrechten.

Bedankt.