Wanneer 600 mensen sterven op een zomernacht in de Middellandse Zee, hun reis bekend van of getuige van vele uren en op verschillende tijdstippen door een EU-agentschap, door twee autoriteiten van de lidstaten, door het maatschappelijk middenveld en door particuliere schepen en boten, een reis en een verdrinking, effectief in het zicht, is er een voor de hand liggende vraag om te beantwoorden: "Hoe is dit gebeurd?"

Een tweede vraag is: hoe beoordelen of nemen we onze collectieve verantwoordelijkheid?

Degenen buiten onze directe controle die profiteren van menselijke ellende en wanhoop dragen hun eigen verantwoordelijkheid. Maar wat gebeurt er als kwetsbare mensen binnen onze Europese controlezone komen en we keuzes moeten maken?

Beleidsmakers beroepen zich vaak op Europese waarden als zij hun steun uitspreken voor de grondrechten.

Precies hoe de meest fundamentele van de mensenrechten, het recht op leven, het contact overleeft met degenen wiens verantwoordelijkheid het is om onze grenzen te beheren, is het onderwerp van een lopend onderzoek door mijn kantoor en dat zal binnen de komende tien dagen worden gepubliceerd. Ik wil niet vooruitlopen op de bevindingen van dat onderzoek op dit moment, dus mijn opmerkingen zullen betrekking hebben op de bredere context.

In de nasleep van de Adriana scheepswrak, merkte ik de officiële reactie.

Er werd oprechte sympathie en bezorgdheid geuit, maar de vraag "hoe is dit gebeurd?" werd niet onmiddellijk beantwoord of, tot op heden, beantwoord.

Een tragedie van deze omvang zou normaal gesproken een onafhankelijk, forensisch, openbaar onderzoek vereisen, maar het werd al snel duidelijk dat een dergelijk onderzoek niet zou of kon gebeuren.

Ik heb geen rol ten aanzien van de lidstaten, maar ik heb besloten een onderzoek in te stellen naar de acties van een EU-agentschap dat onder mijn mandaat valt, om specifiek te onderzoeken hoe Frontex zijn verplichtingen op het gebied van de grondrechten nakomt, niet alleen in dit incident waar het op bepaalde punten aanwezig was, maar meer in het algemeen in zijn deelname aan opsporings- en reddingsoperaties in het Middellandse Zeegebied.

Dit onderzoek wordt tegelijkertijd uitgevoerd met een onderzoek door de Griekse ombudsman Pottakis naar de acties van de Griekse autoriteiten in de tragedie van Adriana. We hopen dat deze onderzoeken gezamenlijk een aanzienlijke hoeveelheid duidelijkheid kunnen brengen in wat er afgelopen juni is gebeurd en zelfs een model kunnen bieden voor toekomstige onderzoeken bij gebrek aan een enkel verantwoordingsmechanisme.

Frontex is niet primair verantwoordelijk voor opsporings- en reddingsoperaties. Dat ligt bij de autoriteiten van de lidstaten, maar ik vond het niettemin belangrijk om de rol te schetsen van een agentschap dat handelt in naam van EU-burgers.

De EU-architectuur voor grensbeveiliging maakt lacunes in de verantwoordingsplicht onvermijdelijk, maar beleidskeuzes hebben ook gevolgen. 

Frontex werkt niet in een vacuüm en inzicht in het systeem waarin het is ingebed, is van vitaal belang voor de vraag “hoe is dit gebeurd?”.

In 2014 werd Mare Nostrum, de door de EU gefinancierde proactieve opsporings- en reddingsoperatie onder leiding van de Italiaanse autoriteiten, beëindigd.

Het Bureau van de EU voor de grondrechten heeft meerdere gevallen gedocumenteerd van meerdere lidstaten die ngo’s die betrokken zijn bij soortgelijke proactieve reddingsoperaties bedreigen of daadwerkelijk vervolgen. Dit moet een vraagteken zetten bij de echte, in tegenstelling tot de retorische, prioriteit van het redden van levens.

Proactieve redding wordt gezien als een aantrekkende factor voor migranten. De spanning tussen de plicht om levens te redden en de plicht om grensoverschrijdingen te ontmoedigen, daagt Frontex dan ook uit om zijn rol op het gebied van grensbescherming in evenwicht te brengen met zijn plicht om het recht op leven te handhaven.

Het agentschap wordt nu een “kustwacht” genoemd, maar zijn mandaat en missie schieten daar tekort. Het is een surveillance- maar geen reddingsinstrument en wordt verder beperkt door het feit dat het de autoriteiten van de lidstaten zijn die het enige wettelijke recht hebben om opsporings- en reddingsmissies te leiden en te coördineren.

Frontex heeft keuzes te maken met betrekking tot de manier waarop het reageert op maritieme noodsituaties die het via zijn bewaking detecteert, met name hoe het communiceert met de nationale autoriteiten en beslissingen neemt over het afgeven van noodsignalen. Maar haar afhankelijkheid van de goede trouw van de lidstaten is van cruciaal belang voor haar vermogen om te voldoen aan haar verplichtingen op het gebied van de grondrechten en, bij uitbreiding, voor het vermogen van de EU om dit te doen.

Maar wat gebeurt er als Frontex twijfelt aan de goede trouw van een lidstaat? Wat als de bevelen die het moet opvolgen twijfelachtig zijn?

En Frontex heeft redenen om te twijfelen of sommige lidstaten hun verplichtingen op het gebied van de grondrechten nakomen. Het Bureau voor fraudebestrijding van de EU heeft vastgesteld dat de bewakingsmiddelen van Frontex opzettelijk zijn omgeleid om te voorkomen dat er sprake is van “pushbacks”. Dit roept – naast andere incidenten – ernstige vragen op over de relatie van Frontex met de nationale autoriteiten en over zijn eigen inzicht in zijn verplichtingen op het gebied van de grondrechten in dergelijke omstandigheden.

Als Frontex de plicht heeft om levens te redden, maar de juridische en andere instrumenten die het nodig heeft om dit te doen ontbreken, of als de goede trouw van de lidstaten soms in twijfel wordt getrokken, dan moet dat noodzakelijkerwijs een punt van zorg zijn voor de EU-wetgevers.

Ik heb Frontex vele malen ondervraagd en dit onderzoek zal worden voortgezet en uitgebreid, niet alleen voor Frontex, maar voor veel EU-instellingen, aangezien de EU in toenemende mate de rol op zich neemt van een praktisch uitvoerend orgaan voor alles, van de behandeling van asielaanvragen en de aankoop van vaccins tot de levering van bewapening - allemaal kwesties die een aanzienlijke impact hebben op de grondrechten van individuen.

Het redden van levens is nu een kernbekommernis van de EU en haar agentschappen. Een brede en duurzame reflectie over hoe om te gaan met die verantwoordelijkheid is noodzakelijk. Ik verwelkom de rol van LIBE in dit verband en hoop dat de conclusies van mijn eigen onderzoek ook zullen bijdragen aan dit vitale en urgente publieke debat.