Goedemorgen voorzitter, geachte leden, een dhaoine uaisle.

Hartelijk dank voor uw welkom en voor de gelegenheid om mijn werk tijdens en in de context van de COVID-19-crisis te bespreken.

U hebt mij niet nodig om u te vertellen hoe uitdagend het afgelopen jaar voor ons allemaal is geweest en die uitdagingen zullen het grootste deel van 2021 doorgaan, ondanks de wonderbaarlijke komst van vaccins die met ongekende snelheid zijn ontwikkeld en goedgekeurd.

Als nationale politici heb je de onbenijdenswaardige taak gehad om beslissingen over leven of dood van de regering en NPHET te controleren, en zonder vergelijkbare situatie in de recente herinnering waarmee je je kunt begeleiden. Het afwegen van risico's en behoeften moest met weinig tijd gebeuren om volledig na te denken over de resultaten op zowel korte als lange termijn. Ik wens u veel succes met het voortzetten van die zware taak, terwijl u er ook naar streeft om uzelf en uw families gezond te houden.

COVID-19 blijft verwoestende gevolgen hebben in heel Europa en de wereld, en blijft de aandacht van regeringen en overheidsdiensten en de samenlevingen die zij dienen monopoliseren.

Kort nadat de WHO Europa had uitgeroepen tot het “epicentrum van de pandemie”, was het duidelijk dat dit virus, dat geen respect heeft voor de grenzen, een grote uitdaging voor de EU zou zijn. Voor mij, als waakhond van de EU-administratie, was het duidelijk dat een transnationale crisis van deze omvang de capaciteit van de EU-instellingen ernstig zou testen.

Daarnaast begon ik ook klachten te ontvangen in verband met de pandemie en de reactie van de EU.

In april vorig jaar schreef ik de voorzitters van de Europese Commissie en de Europese Raad met voorstellen over hoe hoge transparantienormen tijdens de crisis kunnen worden gehandhaafd, met name in het kader van spoedeisende of versnelde besluitvormingsprocedures en afwijkingen van standaardregels voor vergaderingen.

Ik heb erop gewezen dat het tijdens zo'n grote crisis des te belangrijker is dat overheden open zijn over hoe ze werken en beslissingen nemen. Transparantie draagt bij tot het vertrouwen van het publiek in en versterkt de legitimiteit van besluitvormingsprocessen.

Ik ben er zeker van dat jullie je allemaal terdege bewust zijn van hoe mensen in deze angstaanjagende tijd voortdurend zekerheid zullen zoeken over wat de regering doet en of zij, de mensen, alle feiten krijgen die nodig zijn om beslissingen te nemen over hun leven en het leven van hun kinderen. Elk teken dat informatie wordt verborgen veroorzaakt niet alleen wantrouwen, maar ook verhoogde mentale stress.

Ik kreeg bemoedigende antwoorden van beide instellingen dat zij inderdaad prioriteit zouden geven aan transparantie.

Naarmate de crisis evolueerde, vond ik het echter belangrijk om dieper in te gaan op enkele specifiekere aspecten van de EU-respons en de rol van bepaalde instellingen en agentschappen. In juli heb ik daartoe een reeks onderzoeken en initiatieven gelanceerd.

Een daarvan betrof de werkzaamheden van het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) bij het verzamelen en beoordelen van gegevens in verband met de pandemie.

Zoals u waarschijnlijk weet, is het ECDC in 2004 opgericht in de nasleep van de SARS-uitbraken, voornamelijk om de EU-respons op een toekomstige en veel ernstiger epidemie te helpen coördineren.

Ongeveer 30 mensen in Europa werden besmet met SARS, een klein aantal in vergelijking met COVID-19 en dat kan hebben geleid tot een zekere zelfgenoegzaamheid met betrekking tot de nodige bevoegdheden die aan dit nieuwe agentschap moeten worden verleend.

Natuurlijk heeft het feit dat de lidstaten de macht behouden over het gezondheidsbeleid en niet over de EU, er niet toe bijgedragen dat het werkt. Dus hoewel het ECDC een vleiende titel en hoge ambitie kreeg, kreeg het geen aanvullende bevoegdheden, maar ontstond het eerder als een zwak agentschap met weinig onafhankelijkheid van actie. Het kan gezondheids- en andere gegevens opvragen bij de lidstaten, maar er is geen wettelijke verplichting voor hen om deze te verstrekken.

Mijn onderzoek bracht tekortkomingen aan het licht in de wijze waarop de gegevens aan het ECDC worden meegedeeld en door het ECDC worden verzameld, zowel qua timing als qua volledigheid, en in de wijze waarop het ECDC deze informatie aan de buitenwereld presenteert. Ik heb bijvoorbeeld kwesties aan de orde gesteld met betrekking tot een veranderend advies over het dragen van mondkapjes en waarom bepaalde onderzoeken naar het vermogen van de lidstaten om de crisis aan te pakken werden gepubliceerd, terwijl andere dat niet waren.

Ik heb een reeks voorstellen gedaan ter bevordering van meer transparantie en betere middelen om de door het ECDC verzamelde gegevens en beoordelingen beter te kunnen controleren.

Als de EU echter een agentschap wil dat de titel van pan-Europese ziektepreventie en -bestrijding kan waarmaken, moeten de EU-wetgevers nadenken over het mandaat van het ECDC. Zonder specifieke nieuwe bevoegdheden om de volledigheid en kwaliteit van de gegevens die zij van de nationale autoriteiten ontvangt, te waarborgen, kan zij deze rol niet doeltreffend vervullen. Het valt nog te bezien hoe het voorstel van de Commissie zich in dit verband zal ontwikkelen.

Het tweede onderzoek dat ik heb geopend, had betrekking op de Raad van de EU en de transparantie van zijn besluitvorming. In mijn onderzoek heb ik het besluit van de Raad beoordeeld om tijdens de crisis tijdelijk af te wijken van zijn reglement van orde, en de gevolgen die dit heeft gehad voor zijn besluitvormingsproces en de transparantie van dat proces.

Zoals u wellicht ook weet, is de Raad overgestapt op een vergadering per videoconferentie en op het nemen van alle besluiten via de schriftelijke procedure. Uit mijn onderzoek bleek dat er een aanzienlijk gebrek aan transparantie was in de manier waarop de Raad deze fundamentele verschuiving naar zijn manier van werken heeft doorgevoerd. Hoewel de vergaderingen van de voorbereidende instanties in de Raad nu toegankelijker zijn voor het publiek, zijn er nog steeds gebieden waarop de Raad moet verbeteren en ik heb dit onderzoek vorige week met enkele suggesties afgesloten.

Naast deze onderzoeken heb ik ook overleg gepleegd met het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA), de Commissie en de Europese Investeringsbank over hun rol.

Ik heb ook een aantal klachten ontvangen met betrekking tot de transparantie van de onderhandelingen over de regeling voor de aankoop van vaccins en de toegang van het publiek tot de zogenaamde “voorafgaande aankoopovereenkomsten”, de contracten waarover zoveel is gediscussieerd.

Terwijl mijn onderzoek naar de verzoeken om toegang van het publiek tot de contracten aan de gang was (verzoeken om vrijheid van informatie), besloot de Commissie zelf de meeste van deze contracten te publiceren. Zoals vaak het geval is, besefte zij laattijdig dat transparantie eigenlijk in haar eigen belang was.

Een ander recent onderzoek betrof een verzoek aan de Commissie om details bekend te maken over het onderhandelingsteam dat verantwoordelijk is voor deze vaccincontracten. Gezien het schuldspel rond de aankoop en uitrol van vaccins, ben ik van mening dat het in het belang van de Commissie is om meer transparantie te bieden over de onderhandelingen, met inbegrip van dit team, aangezien het voornamelijk bestaat uit vertegenwoordigers van de nationale autoriteiten in de lidstaten. EU-burgers moeten weten in hoeverre hun eigen regeringen betrokken zijn bij de contractovereenkomsten en dat de werkzaamheden niet uitsluitend door de Commissie worden uitgevoerd.

**************

Ik hoop dat dit u enig inzicht heeft gegeven in mijn werk in de context van de COVID-19-crisis.

In het geval van COVID-19 denk ik dat het duidelijk is dat er een negatieve perceptie bestaat van hoe “de EU” op de crisis heeft gereageerd. Hoewel de instellingen ongetwijfeld niet voorbereid waren op een gezondheidscrisis van deze omvang, is het misschien te gemakkelijk om Brussel de schuld te geven, zonder te erkennen dat de echte besluitvormers vaak in de nationale hoofdsteden wonen en niet in de zogenaamde Brusselse zeepbel.

Deze crisis heeft de besluitvorming op EU-niveau onder de aandacht gebracht en kan op termijn van invloed zijn op de toekomstige richting van de Unie zelf, aangezien het debat over wat het beste op nationaal niveau kan worden gedaan en wat beter op EU-niveau kan worden gedaan, tegen de achtergrond van COVID-19 voortduurt.

Zoals ik al eerder heb opgemerkt, heeft de EU geen echte bevoegdheid op het gebied van het gezondheidsbeleid, waardoor het voor de instellingen erg moeilijk was om een rol te spelen bij het coördineren van een reactie, iets wat mijn onderzoek naar het ECDC aan het licht heeft gebracht.

Wat de regeling voor de gezamenlijke aankoop van vaccins betreft, was dit niet zonder gebreken. Het was echter een eerste in zijn soort met de Commissie die werd beperkt door de eisen van de lidstaten met betrekking tot welke vaccins zij tegen welke prijs wilden. Het onderhandelingsteam was duidelijk ook een gezamenlijke inspanning met actieve leden van de nationale overheden.

Ik verwacht volledig dat er meer wendingen zullen zijn voordat we eindelijk uit de crisis komen en als Ombudsman zal ik waarschijnlijk meer klachten behandelen. Mijn overheersende boodschap aan de instellingen blijft echter dat het uitvoeren van hun taken op een zo transparant mogelijke manier zowel in het algemeen belang is als, zoals de Commissie heeft vastgesteld met betrekking tot de vaccincontracten, ook heel erg op zichzelf.

Ik kijk uit naar onze discussie. Bedankt. Ga raibh maith agaibh.