Hartelijk dank voor uw uitnodiging om mij vandaag te richten tot u over de transparantie van het besluitvormingsproces in de Raad van de Europese Unie - of, om preciezer te zijn, over de transparantie van de besluiten van de lidstaten over EU-wetgeving en -beleid.

Het feit dat ik met u spreek via videoconferentie vanuit mijn kantoor aan huis is slechts een kleine indicator van de buitengewone tijden waarin we ons nog steeds bevinden, nu onze samenlevingen geconfronteerd worden met de gevolgen van COVID-19.

Hoewel we collectief uit de opsluiting komen om terug te keren naar een normaal leven, zijn we nog steeds verre van in staat om met zekerheid te definiëren wat een normaal leven nu betekent.

De afgelopen maanden hebben ons de voordelen getoond van een verantwoordelijke en goed functionerende administratie en, omgekeerd, de tragische gevolgen wanneer staten geen beslissingen nemen op basis van feiten en het algemeen belang.

Deze maanden hebben ook de voordelen van transparantie van het abstracte naar het concrete gebracht. Het is niet overdreven om te zeggen dat beslissingen die vandaag worden genomen een impact hebben op leven en dood en moeten worden onderworpen aan streng publiek toezicht.

Hoewel het belang van transparantie duidelijker kan zijn in tijden zoals die waarin we ons bevinden, moet dit ook het algemene beginsel van goed bestuur in “normale” tijden zijn. Het is op deze premisse dat mijn werk als Europese Ombudsman is gebaseerd.

Ik wil van deze gelegenheid gebruik maken om de rol van de Europese Ombudsman uit te leggen, die buiten de Europese Unie niet altijd bekend is.

De Europese Ombudsman is opgericht bij het Verdrag van Maastricht. Ik ben gekozen door het Europees Parlement en voer mijn taken onafhankelijk uit.

Mijn belangrijkste taak is het helpen van burgers die problemen hebben met de Europese administratie, bijvoorbeeld de Commissie, de Raad, het Parlement, de Centrale Bank of zelfs de regelgevende instanties. Ik ontvang ongeveer 2.000 (tweeduizend) klachten per jaar van burgers, ngo's (niet-gouvernementele organisaties) of bedrijven en ik open ongeveer 400 onderzoeken.

In 2019 kwamen er 118 (honderdachttien) klachten uit Frankrijk en heb ik 26 (zesentwintig) onderzoeken geopend. Dergelijke onderzoeken kunnen betrekking hebben op kwesties zoals meningsverschillen over EU-contracten of -subsidies, weigeringen van toegang tot documenten, schendingen van de grondrechten, vermoedens van belangenconflicten of een gebrek aan zorgvuldigheid in door de Commissie gevoerde inbreukprocedures.

Mijn algemene doelstelling is ervoor te zorgen dat de burgers worden bediend door een efficiënt en verantwoordelijk Europees bestuur.

Hiervoor maak ik uitgebreid gebruik van mijn recht om op eigen initiatief onderzoek te doen. Deze bevoegdheid betekent dat ik, in plaats van te wachten tot een probleem bij mij wordt ingediend in de vorm van een klacht, proactief een onderzoek kan openen - dit is met name nuttig voor het aanpakken van systemische problemen binnen de EU-instellingen.

Ik heb dit instrument gebruikt om de transparantie te onderzoeken van deskundigengroepen die de Europese Commissie adviseren; de wijze waarop de bijeenkomsten van de ministers van Financiën van de euro worden voorbereid; en hoe het Geneesmiddelenbureau vergaderingen met farmaceutische bedrijven beheert voordat zij formeel om markttoegang voor hun producten verzoeken.

Ik heb het ook gebruikt om een onderzoek in te stellen naar de transparantie van de wetgeving in de Raad. Ik beschouw dit onderzoek als een van de belangrijkste werkzaamheden die ik als Europese Ombudsman heb verricht, aangezien het in wezen het grondrecht van de burgers is om deel te nemen aan het democratische leven van de Europese Unie. Om dat recht uit te oefenen, moeten zij in de eerste plaats toegang hebben tot besluiten die op EU-niveau worden genomen en tot de wijze waarop zij worden genomen.

Deze opmerking lijkt vanzelfsprekend. Maar op dit moment is het praktisch onmogelijk voor een Fransman - of een andere burger - om te weten hoe een wet tot stand is gekomen en wat de positie was van de Franse regering - of een andere regering - ten aanzien van die wet.

Overweeg hoe een wet overgaat van een eerste ontwerp naar EU-wetgeving. Het ontwerp wordt opgesteld en gepubliceerd door de Europese Commissie. Het gaat vervolgens over op de twee wetgevers - het Europees Parlement en de Raad (of de lidstaten). De behandeling van de wet op het niveau van het parlement is gemakkelijk te volgen - de wet gaat door verschillende commissies en wordt uiteindelijk in plenaire vergadering gestemd.

Hetzelfde kan niet gezegd worden van de Raad. Zodra een wetsvoorstel in de Raad wordt opgenomen, verdwijnt het in wezen uit het zicht van het publiek en wordt het beheerd door een of meer van de 150 (honderdvijftig) werkgroepen, bestaande uit nationale ambtenaren. Deze werkgroepen wijzigen en vormen het wetsvoorstel, dat vervolgens wordt doorgestuurd naar ambassadeurs en uiteindelijk naar ministers. De meeste belangrijke wijzigingen worden aangebracht op het niveau van de werkgroepen en wanneer burgers de wet zien, is deze voor het grootste deel al afgerond. Aangezien de standpunten van de lidstaten niet worden geregistreerd, is het niet mogelijk om de positie van een bepaalde regering ten aanzien van de wet te kennen. Stel je nu voor dat je je kiezers vertelt dat het niet mogelijk is om het standpunt van de regering over een nationale wet te kennen. Dat zou ondenkbaar zijn. Er is geen geldige reden om dit op Europees niveau te doen.

En dit is bijzonder schadelijk voor de EU, die al lijdt onder de perceptie dat haar besluitvormingsproces en haar instellingen verre van burgers zijn. Het is moeilijk om de indruk weg te nemen dat u de Europese Unie “begrijpt” als u niet op zinvolle wijze kunt deelnemen aan het democratische leven van de Unie.

Ter afsluiting van mijn onderzoek heb ik de Raad aanbevolen de standpunten van de lidstaten in de werkgroepen systematisch te registreren, criteria vast te stellen voor het markeren van documenten als niet openbaar beschikbaar en de status van deze documenten regelmatig te evalueren. Mijn suggesties werden vervolgens krachtig gesteund door het Europees Parlement.

De reactie van de lidstaten was zeer teleurstellend. Hoewel tien regeringen het voortouw nemen bij het streven naar meer transparantie – wat ik toejuich – hebben de anderen in dit verband geen belangrijke toezeggingen gedaan. Helaas is Frankrijk een van de landen die het idee van een betere toegang van het publiek tot het besluitvormingsproces van de EU nog steeds moet steunen.

En zoals u allen weet, hebben de belangrijkste lidstaten – met name Frankrijk – een bijzondere verantwoordelijkheid als het gaat om het stimuleren van ideeën. Ik hoop dat Duitsland, dat ook niet tot de tien behoort, mijn voorstellen zorgvuldig zal bestuderen wanneer het in de tweede helft van dit jaar het EU-voorzitterschap overneemt.

Het is voor ons nuttig om ons af te vragen waarom er zo'n terughoudendheid bestaat voor meer transparantie in de Raad. Het belangrijkste argument is dat regeringen ruimte nodig hebben om te onderhandelen en compromissen te sluiten. Indien mijn voorstel was om de onderhandelingen op internet beschikbaar te stellen, zou dat argument gegrond zijn. In dit geval vraag ik dat het publiek toegang heeft tot het standpunt van een regering over een bepaalde wet voordat die wet uiteindelijk wordt aangenomen.

Dit is een basisvoorstel. Maar het wordt geconfronteerd met een cultuur van besluitvorming gebaseerd op een lange traditie van diplomatie achter de schermen, en gebaseerd op het feit dat compromissen en compromissen niet openbaar mogen worden gemaakt. Hoewel dit vanuit het oogpunt van de toegang van het publiek altijd twijfelachtig is geweest, is dit nu des te meer het geval gezien de reikwijdte en de breedte van de wetgeving en het beleid van de EU. Andere onderzoeken die ik in Brussel uitvoer naar de transparantie van besluiten van de nationale regeringen hebben betrekking op de wijze waarop de vangstquota jaarlijks worden toegewezen en op de standpunten van de lidstaten over het risico van pesticiden voor bijen. In elk van de onderzoeken benaderden de klagers - in één geval een Franse NGO (niet-gouvernementele organisatie) - mij omdat ze niet genoeg informatie konden vinden.

De besluitvorming met gesloten deuren is politiek gezien opportuun, aangezien de nationale ministers "Brussel" de schuld kunnen geven zonder bang te hoeven zijn voor tegenstrijdigheden wanneer het Europese beleid minder populair is.

Het publiek heeft echter de indruk dat een niet-geïdentificeerde entiteit - en niet haar eigen regering - de beslissingen neemt. Populisten en eurosceptici benutten deze begrijpelijke verwarring met grote efficiëntie.

De COVID-19-pandemie - die geen rekening houdt met grenzen of nationaliteiten - heeft ons opnieuw de voordelen van Europese samenwerking en van de Europese Unie zelf laten zien. Het recente voorstel van Frankrijk en Duitsland voor een herstelpact bewijst dit nog maar eens.

De pandemie zal nog vele jaren ingrijpende gevolgen hebben voor onze samenlevingen, onze economie en onze financiën. Bovendien zijn alle andere problemen, zoals de klimaatcrisis, technologische vooruitgang en migratie, niet verdwenen.

De respons van de Europese Unie op al deze gebieden zal worden versterkt als het vertrouwen van het publiek in het Europese bestuur sterk blijft en als de burgers zien waarom en hoe besluiten worden genomen. Transparantie in de Raad, de medewetgever van de EU - of de Eerste Kamer - zou een grote bijdrage leveren aan de verwezenlijking van dit doel

Dank u voor uw aandacht.