1 Introduzzjoni

Ninsab kuntent u onorat li qed nindirizza dan ir-raba' Konferenza Internazzjonali tal-Kummissarji tal-Informazzjoni.

Ippermettuli nibda b’xi rimarki preliminari dwar it-titlu li ngħatajt għall-preżentazzjoni tiegħi: “FOI: Perspettiva Ewropea"

It-terminu “libertà tal-informazzjoni” – FoI għal żmien qasir – ma tantx jintuża fl-istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea. Minflok, nitkellmu dwar it-trasparenza, jew il-ftuħ. Aktar kmieni dan ix-xahar, pereżempju, ilqajt l-“Inizjattiva Ewropea għat-Trasparenza” tal-Kummissjoni.

Għalkemm kien hemm tentattivi biex issir distinzjoni bejniethom, it-"trasparenza" ta' , u l-"ftuħ" għandhom it-tendenza li jintużaw b'mod interkambjabbli. (L-aħjar spjegazzjoni li smajt dwar għaliex hemm żewġ termini minflok wieħed, hija li t-trasparenza ntużat biex tittraduċi t-“trasparenza” Franċiża, minħabba li t-tradutturi ma kinux familjari mal-kelma Ingliża “openness” f’dan il-kuntest.)

Fergħa oħra li tintuża ħafna hija l-aċċess pubbliku, speċjalment għad-dokumenti. Dan jirrifletti l-influwenza Nordika qawwija fuq kif il-prinċipju tal-ftuħ iddaħħal fis-seħħ fil-livell tal-UE.

Għalhekk, għalkemm it-titolu jsemmi “FoI”, ser nitkellem dwar it-trasparenza, il-ftuħ u l-aċċess pubbliku.

Għandi nagħti wkoll twissija preliminari dwar l-element l-ieħor tat-titolu: “Perspettiva Ewropea”. Hija tabilħaqq perspettiva Ewropea, mhux il-perspettiva Ewropea, għal tliet raġunijiet.

L-ewwel nett, 46 pajjiż issa jappartjenu għall-Kunsill tal-Ewropa, li pproduċa rakkomandazzjonijiet utli dwar l-aċċess pubbliku għall-informazzjoni u d-dokumenti uffiċjali (1). Madankollu, se niffoka fuq l-Unjoni Ewropea, li għandha 25 Stat Membru, b’żewġ Stati Membri oħra – il-Bulgarija u r-Rumanija - skedati li jingħaqdu u oħrajn iħabbtu l-bieb.

It-tieni nett, ser nitkellem – għal raġunijiet li ser nispjega iktar ’il quddiem – dwar il-ftuħ u l-aċċess pubbliku fil-livell tal-istituzzjonijiet tal-Unjoni, pjuttost milli fil-livell tal-Istati Membri.

Fl-aħħar nett, l-Ombudsman Ewropew huwa biss waħda mill-istituzzjonijiet Ewropej u jista' jkollok perspettiva differenti minn istituzzjonijiet oħra, bħall-Kunsill jew il-Kummissjoni.

Qed nippjana li nitkellem għal mhux aktar minn nofs siegħa, sabiex inħalli biżżejjed ħin għall-mistoqsijiet u d-diskussjoni.

Fl-ewwel parti tal-preżentazzjoni tiegħi, se nispjega s-sinifikat tal-ftuħ għall-Unjoni Ewropea u kif żviluppat fit-12-il sena minn meta daħal fis-seħħ it-Trattat ta’ Maastricht.

Imbagħad ser nagħti ħarsa ġenerali lejn il-qafas legali għall-aċċess pubbliku għad-dokumenti miżmuma mill-istituzzjonijiet tal-UE. Dan mhux se jkun komprensiv, peress li se niffoka biss fuq ċerti kwistjonijiet ewlenin.

Fl-aħħar nett, ser nispjega s-sistema ta’ rimedji, li toffri lill-applikanti għażla espliċita bejn l-istħarriġ ġudizzjarju mill-Qorti tal-Ġustizzja u l-istħarriġ mhux ġudizzjarju mill-Ombudsman Ewropew.

2 Għaliex il-ftuħ huwa importanti għall-UE u kif żviluppat

In-natura tal-Unjoni Ewropea u l-istituzzjonijiet tagħha

Biex jiġi spjegat is-sinifikat tal-ftuħ għall-Unjoni Ewropea jeħtieġ spjegazzjoni qasira ta’ x’inhi l-Unjoni , jew pjuttost, x’mhijiex.

L-Unjoni Ewropea mhijiex stat. Forsi huwa deskritt l-aħjar bħala sistema ta’ governanza f’diversi livelli. L-amministrazzjonijiet fl-Istati Membri, fil-livell nazzjonali, reġjonali u lokali għandhom ir-rwol primarju fl-implimentazzjoni ta’ ħafna aspetti tal-liġi u l-politika tal-UE.

Il-Kummissjoni spiss tiġi deskritta bħala l-“Eżekuttiv” Ewropew, iżda mhijiex gvern. Għalkemm il-Kummissjoni hija, f’ħafna modi, burokrazija klassika, ħafna mir-relazzjoni tagħha mad-dinja esterna titwettaq permezz ta’ networks li jinvolvu varjetà ta’ organizzazzjonijiet pubbliċi u privati f’livelli differenti.

Min-naħa tiegħu, il-Kunsill mhux biss għandu identitajiet doppji, iżda tnejn.

L-ewwel nett, hija kemm supranazzjonali kif ukoll intergovernattiva. Jiġifieri, hija istituzzjoni tal-Unjoni, iżda l-istruttura tagħha tagħmilha tiffunzjona wkoll bħala tip ta’ proċess permanenti ta’ negozjati diplomatiċi bejn l-Istati Membri, permezz ta’ struttura densa ta’ kumitati.

It-tieni, il-Kunsill huwa korp leġiżlattiv, iżda għandu wkoll rwol eżekuttiv, speċjalment fir-rigward tal-kooperazzjoni tal-pulizija u dik ġudizzjarja u l-politika estera u ta' sigurtà komuni.

Il-Parlament Ewropew huwa elett direttament, iżda hemm qbil mifrux li l-Unjoni Ewropea kollha kemm hi tbati minn “defiċit demokratiku”, peress li hija perċepita bħala teknokratika, elitista u mhux konnessa maċ-ċittadini ordinarji.

Filwaqt li d-dijanjożi tad-defiċit demokratiku hija kondiviża b’mod wiesa’, hemm inqas qbil dwar ir-rimedju.

L-idea ta’ Ewropa federali għad għandha l-avukati tagħha. Il-kritiċi jindikaw li l-prekundizzjonijiet għal-leġittimità ta’ struttura federali, b’mod partikolari sfera pubblika Ewropea u identità Ewropea kondiviża b’mod wiesa’, bħalissa huma nieqsa. Fl-estrem, din l-idea hija mbuttata sal-punt li tgħid li d-demokrazija Ewropea hija impossibbli minħabba li ma hemm l-ebda demos Ewropew, jew nies.

Il-Kostituzzjoni għall-Ewropa hija tentattiv biex tiġi rikonoxxuta b'mod espliċitu, u biex tiġi razzjonalizzata, is-sistema ta' governanza f'diversi livelli li nħolqot fl-Unjoni Ewropea matul dawn l-aħħar ħamsin sena. Biex tissimplifika sal-punt tal-karikatura, il-Kostituzzjoni tirrappreżenta mhux aktar Ewropa, jew inqas Ewropa, iżda rikonoxximent tal-Ewropa li għandna issa. Madankollu, li jinkiseb ftehim anke dwar dan għadu ma kienx possibbli.

Il-ftuħ u d-demokrazija

Il-problemi li l-Unjoni Ewropea issa qed tiffaċċja - miġbura fil-qosor fil-frażi "defiċit demokratiku" - kienu diġà viżibbli fil-qosor meta ġie nnegozjat it-Trattat ta' Maastricht fil-bidu tas-snin disgħin.

Parti mir-rispons f’dak iż-żmien kien impenn għall-ftuħ; l-idea hija li l-ftuħ tal-proċess tat-teħid tad-deċiżjonijiet isaħħaħ in-natura demokratika tal-istituzzjonijiet tal-UE u li l-aċċess għall-informazzjoni jippromwovi opinjoni pubblika infurmata billi jippermetti liċ-ċittadini jimmonitorjaw u jiskrutinizzaw l-eżerċizzju tas-setgħat mogħtija lill-istituzzjonijiet tal-UE (2).

Iż-żmien ma jippermettix li ninvolvi ruħi f’diskussjoni dettaljata dwar il-kunċett tad-demokrazija. Se ngħid biss li l-ftuħ u l-aċċess pubbliku għall-informazzjoni għandhom rwol essenzjali f’verżjoni pluralista tad-demokrazija, li hija kkaratterizzata minn kontrolli u bilanċi istituzzjonali li jimmedjaw l-eżerċizzju tas-setgħa pubblika u jippromwovu r-responsabbiltà tagħha lejn iċ-ċittadini mhux biss f’elezzjonijiet perjodiċi, iżda wkoll bejniethom.

Il-kunċett pluralista jżomm ukoll bilanċ bejn il-prinċipji egalitarji u libertarji u jipprovdi l-aħjar kundizzjonijiet għall-osservanza tal-istat tad-dritt u r-rispett għat-tgawdija tad-drittijiet u l-obbligi marbuta miegħu.

Il-kwalità ta’ demokrazija pluralista tiddependi ħafna fuq il-kapaċità tagħha li toffri għażliet, kemm politiċi kif ukoll personali. Huwa, jew għandu jkun, ovvju li l-għażla hija l-aktar sinifikanti meta dawk li jeżerċitawha jkollhom aċċess għall-informazzjoni li jqisu rilevanti għall-għażla tagħhom.

L-aċċess pubbliku bħala dritt legali

Għalkemm ftit li xejn hemm oppożizzjoni ċara fil-livell tal-UE għall-idea li t-trasparenza hija marbuta mad-demokrazija bil-modi li ddeskrivejt, hemm dibattitu dwar in-natura legali preċiża tad-drittijiet ta’ aċċess għad-dokumenti u l-informazzjoni.

Uħud mill-argumenti mressqa favur l-aċċess pubbliku huma strumentali: pereżempju, li tnaqqas il-korruzzjoni u żżid l-effiċjenza u l-effettività tal-awtoritajiet pubbliċi, kif isostni l-Kunsill tal-Ewropa fir-Rakkomandazzjoni tiegħu tal-2002 dwar l-aċċess għal dokumenti uffiċjali (3).

Barra minn hekk, għalkemm il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem tipproteġi bil-qawwa r-rwol tal-Istampa fl-għoti ta' informazzjoni u ideat lill-pubbliku (4), hija ma tirrikonoxxix dmir ġenerali fuq l-awtoritajiet pubbliċi li jipprovdu aċċess għal informazzjoni uffiċjali, u lanqas xi dritt li jiksbu tali informazzjoni (5).

Il-fatt li hemm raġunijiet strumentali li jiffavorixxu l-aċċess pubbliku u n-nuqqas ta’ rikonoxximent tal-aċċess pubbliku bħala dritt tal-bniedem fil-qafas tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem wasslu lil xi nies biex jargumentaw, fis-sustanza, li l-aċċess pubbliku huwa biss għażla politika tal-leġiżlatur, aktar milli dritt fundamentali.

Min-naħa l-oħra, xi kummentaturi jargumentaw li l-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja loġikament timplika li l-aċċess pubbliku huwa tabilħaqq dritt fundamentali skont il-liġi tal-UE. Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja ma ddefinixxiethiex, jew tal-inqas għadha ma ddefinixxiethiex b’mod espliċitu bħala tali.

Dan huwa aktar minn semantika. Kieku l-aċċess pubbliku kien dritt fundamentali skont id-dritt tal-Unjoni, dak id-dritt ikun vinkolanti mhux biss fuq l-istituzzjonijiet tal-Unjoni, iżda wkoll fuq l-Istati Membri meta jkunu qed jimplimentaw id-dritt tal-Unjoni.

Fil-preżent, madankollu, l-obbligi tal-liġi tal-UE fuq l-Istati Membri biex jipprovdu aċċess pubbliku huma limitati għal oqsma speċifiċi. L-aktar qasam importanti bħal dan huwa l-ambjent, li għalih id-Direttiva rilevanti ġiet aġġornata fl-2003, biex titqies il-Konvenzjoni ta' Aarhus (6).

Fl-Inizjattiva ta’ Trasparenza reċenti tagħha, il-Kummissjoni tqajjem ukoll il-kwistjoni dwar jekk l-Istati Membri għandhomx ikunu legalment obbligati jiżvelaw il-benefiċjarji ta’ ċerti fondi tal-UE.

B’mod ġenerali, madankollu, il-qafas legali tal-UE għall-aċċess pubbliku ma japplikax għall-Istati Membri u hemm varjetà kbira fil-liġijiet u l-prattiki nazzjonali dwar il-kwistjoni.

L-iżvilupp tad-dritt ta’ aċċess fil-livell tal-UE

Kif semmejt ftit minuti ilu, l-impenn tal-Unjoni Ewropea għall-ftuħ imur lura għat-Trattat ta’ Maastricht. L-ewwel referendum Daniż li rrifjuta dak it-Trattat ta impetu miżjud lill-ispinta għal aktar ftuħ bħala mod kif tissaħħaħ il-leġittimità tal-Unjoni.

Ftit wara li t-Trattat kien finalment daħal fis-seħħ f'Novembru 1993, il-Kunsill u l-Kummissjoni adottaw Kodiċi ta' kondotta konġunt dwar l-aċċess pubbliku għad-dokumenti (7). Għalkemm il-Kodiċi kien pass importanti 'l quddiem, kellu tliet limitazzjonijiet ewlenin:

1. L-ewwel nett, hija applikat biss għall-Kunsill u għall-Kummissjoni, u mhux għall-istituzzjonijiet u għall-korpi l-oħra tal-Unjoni;
2. It-tieni nett, din kienet tkopri biss dokumenti li l-Kummissjoni jew il-Kunsill kienu l-awtur tagħhom. Dokumenti riċevuti minn barra -- minn partijiet privati, istituzzjonijiet oħra, jew Stati Membri, pereżempju -- ġew esklużi (8);
3. Fl-aħħar nett, ma kien hemm l-ebda rekwiżit li jiġu prodotti reġistri pubbliċi ta’ dokumenti. Dan illimita serjament l-utilità tar-regoli, b’mod partikolari f’sistema ta’ governanza kkaratterizzata minn dipendenza estensiva fuq networks u kumitati li huma diffiċli biex jiġu mmappjati minn barra – jew saħansitra minn ġewwa.

L-Ombudsman Ewropew indirizza l-ewwel waħda minn dawn il-limitazzjonijiet permezz ta' żewġ inkjesti fuq inizjattiva proprja fl-1996 u fl-1999. Dawn irriżultaw fi kważi l-istituzzjonijiet u l-korpi l-oħra kollha tal-UE (inklużi, pereżempju, il-Qorti tal-Awdituri u l-Bank Ċentrali Ewropew), li adottaw regoli dwar l-aċċess pubbliku.

L-Ombudsman ittratta wkoll ilmenti kemm kontra l-Kunsill kif ukoll kontra l-Kummissjoni rigward in-nuqqas ta' reġistri (9).

It-tweġiba tal-Kunsill kienet li jinforma lill-Ombudsman li kien qabel li jistabbilixxi reġistru mill-bidu tal-1999.

Il-Kummissjoni rreaġixxiet għal abbozz ta’ rakkomandazzjoni biex tistabbilixxi reġistru billi aċċettat il-prinċipju, iżda talbet għal aktar żmien. Bi tweġiba, l-Ombudsman issuġġerixxa li r-reġistri pubbliċi jistgħu minn parti mill-implimentazzjoni tal-Kummissjoni tal-Artikolu 255 tat-Trattat tal-KE, li ġie introdott mit-Trattat ta' Amsterdam.

Dak l-Artikolu jipprevedi li kwalunkwe ċittadin tal-Unjoni, u kwalunkwe persuna fiżika jew ġuridika li tirrisjedi jew li jkollha l-uffiċċju rreġistrat tagħha fi Stat Membru, ikollhom dritt ta’ aċċess għad-dokumenti tal-Parlament Ewropew, tal-Kunsill u tal-Kummissjoni, soġġett għall-prinċipji ġenerali li għandhom jiġu stabbiliti mil-leġiżlazzjoni sekondarja.

Fi żmien debitu, il-Kummissjoni tabilħaqq inkludiet rekwiżit għar-reġistri pubbliċi fil-proposta tagħha għal Regolament biex jiġi implimentat l-Artikolu 255 u l-miżura li finalment adottat ir-Regolament Nru 1049/2001 (10) - tinkludi dak ir-rekwiżit.

3 Il-karatteristiċi ewlenin tal-qafas legali

Ir-Regolament 1049/2001 issa jikkostitwixxi l-qafas legali bażiku għall-analiżi tad-dritt ta' aċċess pubbliku għad-dokumenti miżmuma mill-istituzzjonijiet u l-korpi tal-UE.

Ir-Regolament japplika direttament għall-Kunsill, għall-Kummissjoni u għall-Parlament Ewropew u ġie estiż ad hoc biex ikopri ċerti aġenziji tal-UE. Ħafna mill-istituzzjonijiet u l-korpi l-oħra li adottaw regoli dwar l-aċċess pubbliku wara l-inkjesti fuq inizjattiva proprja tal-Ombudsman sussegwentement irrevedewhom f’konformità mal-prinċipji fir-Regolament.

Għall-kuntrarju tal-Kodiċi ta’ Kondotta preċedenti, ir-Regolament 1049/2001 japplika għad-dokumenti kollha miżmuma mill-istituzzjoni jew mill-korp ikkonċernat, inklużi dawk riċevuti minn barra.

L-Artikolu 4 tar-Regolament jipprevedi eċċezzjonijiet għad-dritt ta’ aċċess. Il-biċċa l-kbira tal-eċċezzjonijiet jinkludu “test tal-ħsara”: jiġifieri, l-eċċezzjoni tapplika jekk l-iżvelar jimmina l-protezzjoni tal-interess ikkonċernat.

Barra minn hekk, xi eċċezzjonijiet huma soġġetti għall-possibbiltà ta’ interess pubbliku prevalenti fl-iżvelar. Dan huwa l-każ għall-protezzjoni ta’: interessi kummerċjali; proċedimenti tal-qorti u pariri legali; u l-iskop tal-ispezzjonijiet, l-investigazzjonijiet u l-awditi. Jekk jeżisti interess pubbliku prevalenti, allura jkun hemm “eċċezzjoni għall-eċċezzjoni” u l-aċċess pubbliku jrid jingħata.

Madankollu, ma hemm l-ebda possibbiltà ta’ interess pubbliku prevalenti fl-iżvelar fir-rigward tal-eċċezzjonijiet għal: is-sigurtà pubblika; kwistjonijiet ta' difiża u militari; relazzjonijiet internazzjonali; il-politika finanzjarja, monetarja jew ekonomika; u l-protezzjoni tal-privatezza u l-integrità tal-individwu.

Verżjoni aktar b’saħħitha tat-test tal-ħsara tapplika għall-eċċezzjoni li hija maħsuba biex tippermetti lill-istituzzjonijiet l-hekk imsejjaħ “spazju għall-ħsieb”. L-eċċezzjoni tapplika biss jekk id-divulgazzjoni timmina serjament il-proċess tat-teħid tad-deċiżjonijiet tal-istituzzjoni. Hemm ukoll il-possibbiltà ta’ interess pubbliku prevalenti fl-iżvelar.

Ir-Regolament jagħmel distinzjoni bejn każijiet fejn l-istituzzjoni tkun għadha ma temmitx il-ħsieb tagħha; jiġifieri, fejn tkun għadha ma ħaditx deċiżjoni dwar il-kwistjoni li magħha huwa relatat id-dokument u dawk fejn il-perjodu ta’ ħsieb ikun għadda minħabba li d-deċiżjoni tkun diġà ttieħdet.

Jekk id-deċiżjoni tkun għadha ma tteħditx, l-eċċezzjoni tapplika għad-dokumenti mfassla mill-istituzzjoni għall-użu intern u għad-dokumenti kollha li jidħlu.

Jekk id-deċiżjoni tkun ittieħdet, l-eċċezzjoni tapplika biss għal dokumenti li jkun fihom (kwotazzjoni) “opinjonijiet għall-użu intern bħala parti minn deliberazzjonijiet u konsultazzjonijiet preliminari fi ħdan l-istituzzjoni.” (kwotazzjoni finali)

Oqsma problematiċi fl-applikazzjoni tar-Regolament 1049/2001

Minħabba n-natura tal-Unjoni Ewropea, mhuwiex sorprendenti li l-interfaċċa bejn il-liġijiet nazzjonali dwar l-aċċess u l-liġi tal-UE kellha tkun wieħed mill-punti ta’ kunflitt fir-rigward tar-Regolament 1049/2001.

Il-Qorti tal-Prim’Istanza solviet il-kontroversja ewlenija favur li kull Stat Membru jingħata d-dritt ta’ veto fuq l-aċċess pubbliku għal kwalunkwe dokument li tiegħu huwa l-awtur, jew fil-mument li jintbagħat id-dokument lil istituzzjoni tal-UE, jew sussegwentement, mingħajr ma tingħata raġuni (11).

Dan id-dritt japplika mhux biss fir-rigward tal-kontribuzzjonijiet għat-tfassil tal-politika, iżda wkoll għad-dokumenti li l-Istat Membru jippreżenta lill-Kummissjoni meta l-Kummissjoni tkun qed tinvestiga ksur possibbli tad-dritt tal-UE fl-hekk imsejjaħ proċess tal-“Artikolu 226”.

Kwistjoni oħra li kienet kontroversjali, iżda li issa rċeviet riżoluzzjoni ġudizzjarja, tikkonċerna l-opinjonijiet tas-servizzi legali tal-istituzzjonijiet.

F'Rapport Speċjali lill-Parlament Ewropew, l-Ombudsman kienet tal-fehma li l-eċċezzjoni għal "proċedimenti tal-qorti u pariri legali" għandha tapplika biss għal opinjonijiet mogħtija mis-servizz legali ta' istituzzjoni fil-kuntest ta' proċedimenti futuri possibbli tal-qorti.

B’kuntrast ma’ dan, l-opinjonijiet minn servizz legali mħejjija matul il-proċess tal-abbozzar tal-leġiżlazzjoni għandhom, skont l-Ombudsman, ikunu eżentati mill-iżvelar biss jekk jaqgħu taħt l-eċċezzjoni li tipproteġi l-“ispazju għall-ħsieb” tal-istituzzjoni. Dan kien ikun ifisser li ladarba tiġi adottata l-leġiżlazzjoni, l-aċċess pubbliku għall-opinjonijiet tas-servizz legali jkun soġġett għall-verżjoni “imminata serjament” tat-test tal-ħsara, bil-possibbiltà ta’ interess pubbliku prevalenti fl-iżvelar.

Il-Qorti tal-Prim’Istanza, madankollu, tat interpretazzjoni differenti f’sentenza dwar kawża oħra, billi ddeċidiet li l-eċċezzjoni ta’ “proċedimenti tal-qorti u pariri legali” tapplika għall-opinjonijiet kollha tas-servizz legali. L-Ombudsman għalhekk issuġġerixxa lill-Parlament Ewropew li ma tittieħed l-ebda azzjoni ulterjuri dwar ir-Rapport Speċjali u, f'konformità mal-interpretazzjoni tal-Qorti, għalaq l-inkjesta dwar ilment ieħor li fih abbozz ta' rakkomandazzjoni kien ibbażat fuq l-istess raġunament bħar-Rapport Speċjali (12).

Fl-aħħar nett, il-kwistjonijiet li jikkonċernaw ir-reġistri pubbliċi tad-dokumenti jkomplu jagħtu lok għal tilwim. Din mhijiex sorpriża, peress li d-densità tan-netwerks u l-kumplessità tad-diversi strutturi tal-kumitati jagħmlu l-provvista ta’ reġistri komprensivi sfida amministrattiva sinifikanti iżda, fl-istess ħin, tfisser ukoll li r-reġistri pubbliċi huma essenzjali biex id-dritt ta’ aċċess pubbliku jintuża b’mod effettiv.

Kif diġà semmejt, ir-Regolament 1049/2001 fih obbligu fuq kull istituzzjoni li tipprovdi aċċess pubbliku għal reġistru ta’ dokumenti.

F’każ li ddeċidejt fil-bidu ta’ din is-sena, l-ilmentatur allega li r-reġistru tad-dokumenti tal-Kummissjoni mhuwiex komplut. Fl-opinjoni tagħha, il-Kummissjoni aċċettat, fil-fatt, li għad m’għandhiex reġistru komprensiv. Hija qalet li kienet bdiet billi elenkat dokumenti li jkopru l-attivitajiet leġiżlattivi tagħha u li l-kopertura tar-reġistru kienet se tiġi estiża gradwalment. Hija żiedet li qatt ma jista’ jkun hemm reġistru eżawrjenti tal-Kummissjoni, peress li d-definizzjoni ta’ dokument fir-Regolament hija estremament wiesgħa. Sibt li dawn ir-rimarki ġenerali ma ġġustifikawx in-nuqqasijiet indikati mill-ilmentatur fir-rigward tad-dokumenti involuti fl-ilment u għamilt rimarka kritika dwar dan il-punt (13).

Fl-aħħar nett, ir-relazzjoni bejn l-aċċess pubbliku u l-protezzjoni tad-data kienet mistennija li tipproduċi kontroversja. Fil-prattika, madankollu, inqalgħu ftit problemi. Is-sena l-oħra, il-Kontrollur Ewropew għall-Protezzjoni tad-Data, is-Sur Hustinx, ipproduċa dokument eċċellenti dwar ir-relazzjoni (14). Peress li se jkollna l-privileġġ li nisimgħuh illum waranofsinhar, mhux se niżviluppa s-suġġett fil-preżentazzjoni tiegħi.

4 Rimedji

Fir-rigward tal-proċeduri biex issir applikazzjoni għal aċċess u rimedji kontra rifjut, ir-Regolament 1049/2001 iżomm is-sistema stabbilita skont il-Kodiċi ta' Kondotta.

Hemm proċedura amministrattiva f’żewġ stadji biex isiru l-applikazzjonijiet: applikazzjoni inizjali, segwita minn applikazzjoni konfermatorja jekk l-aċċess għad-dokumenti mitluba ma jiġix ipprovdut. Il-limiti ta’ żmien kemm għall-applikazzjonijiet inizjali kif ukoll għal dawk konfermatorji huma ta’ 15-il jum tax-xogħol, b’estensjoni possibbli ta’ 15-il jum ieħor ta’ ħidma għal applikazzjoni relatata ma’ dokument twil ħafna, jew ma’ għadd kbir ħafna ta’ dokumenti.

Jekk applikazzjoni konfermatorja tiġi miċħuda kompletament jew parzjalment, l-applikant għandu għażla ta’ rimedju. Huwa jista' jew ifittex stħarriġ ġudizzjarju tad-deċiżjoni, jew jilmenta mal-Ombudsman Ewropew.

Fil-prattika, l-Ombudsman u l-Qorti jirċievu għadd bejn wieħed u ieħor komparabbli ta' każijiet. L-aħħar statistika komparattiva disponibbli hija mill-2004, meta tressqu disa' każijiet quddiem il-Qorti, filwaqt li l-Ombudsman ħa deċiżjonijiet dwar 11-il ilment.

Is-sena l-oħra, ħadt 14-il deċiżjoni skont ir-Regolament 1049/2001, li minnhom 11 kienu jikkonċernaw lill-Kummissjoni, tnejn lill-Kunsill u waħda lill-Parlament Ewropew. Żewġ kawżi oħra kienu jikkonċernaw l-applikazzjoni mill-Bank Ċentrali Ewropew u mill-Bank Ewropew tal-Investiment tar-regoli tagħhom stess dwar l-aċċess għad-dokumenti.

Fir-rigward ta' min jagħżel li jilmenta mal-Ombudsman, filwaqt li juża ċ-ċifri għall-2004 u l-2005 flimkien, kien hemm 14-il ilment minn NGOs, 10 minn individwi, wieħed minn assoċjazzjoni tal-industrija u tnejn minn kumpaniji.

Il-karatteristiċi distintivi tar-rimedju tal-Ombudsman

Id-disponibbiltà ta’ rimedju alternattiv b’karatteristiċi differenti tippermetti lill-applikanti jagħżlu r-rimedju aktar xieraq għall-każ tagħhom.

Żewġ vantaġġi ovvji tal-għażla tal-Ombudsman huma li s-servizz huwa relattivament rapidu u liberu għall-ilmentatur. L-iktar vantaġġ ovvju tal-istħarriġ ġudizzjarju huwa li d-deċiżjonijiet tal-Qorti tal-Ġustizzja huma legalment vinkolanti. Għalhekk tista’ tagħti deċiżjonijiet awtorevoli dwar kwistjonijiet ta’ interpretazzjoni legali, filwaqt li l-interpretazzjoni tal-liġi mill-Ombudsman ma hijiex vinkolanti bħal, pereżempju, fil-każ li semmejt qabel dwar opinjonijiet tas-servizzi legali.

Mingħajr is-setgħa li jieħu deċiżjonijiet legalment vinkolanti, l-effettività tal-Ombudsman fl-aħħar mill-aħħar hija bbażata fuq l-awtorità morali u l-kapaċità li tipperswadi l-opinjoni pubblika. Peress li l-istituzzjonijiet Ewropej huma sensittivi għall-ħtieġa li jtejbu r-relazzjonijiet tagħhom maċ-ċittadini, insib li l-prospett ta’ pubbliċità negattiva huwa pjuttost effettiv biex iħeġġiġhom jikkonformaw mar-rakkomandazzjonijiet tiegħi.

Hemm ukoll ċerti vantaġġi pożittivi għall-ilmentaturi li jirriżultaw mill-fatt li d-deċiżjonijiet tiegħi mhumiex legalment vinkolanti. Dawn il-vantaġġi jikkonċernaw kemm il-kriterji ta’ reviżjoni kif ukoll il-proċeduri. Ser niżviluppa ż-żewġ aspetti f’iktar dettall, billi nibda bil-kriterji.

Legalità u amministrazzjoni ħażina

Il-mandat tal-Ombudsman Ewropew huwa li jinvestiga l-amministrazzjoni ħażina.

L-istituzzjonijiet u l-korpi Ewropej iridu jirrispettaw l-istat tad-dritt, jiġifieri jekk jaġixxu b’mod illegali, jiġifieri amministrazzjoni ħażina. Madankollu, il-kuntrarju ma huwiex neċessarjament minnu, peress li l-prinċipji ta’ amministrazzjoni tajba jeħtieġu iktar mill-istituzzjonijiet milli sempliċement jevitaw aġir illegali. Kif inħobb ngħid, hemm ħajja lil hinn mil-legalità. Ippermettuli nagħtik żewġ eżempji biex nuri x'ifisser.

L-ewwel waħda tikkonċerna l-aċċess għall-informazzjoni għall-kuntrarju tad-dokumenti. Ir-Regolament 1049/2001 huwa dwar l-aċċess pubbliku għal dokumenti eżistenti. Dan ma jirrikjedix li l-istituzzjonijiet joħolqu dokumenti ġodda li jkun fihom informazzjoni li xi ħadd ikun jixtieq li jkollu. Ftit snin ilu, madankollu, l-Ombudsman abbozza Kodiċi ta' Mġiba Amministrattiva Tajba, li fih, fost affarijiet oħra, obbligu li l-membri tal-pubbliku jingħataw informazzjoni fuq talba (15).

Tali obbligu ma jistax, naturalment, ikun assolut. Bħala prinċipju ta’ amministrazzjoni tajba, dan jammonta, essenzjalment, għall-preżunzjoni li l-informazzjoni għandha tiġi pprovduta sakemm ma jkunx hemm raġuni tajba biex dan ma jsirx.

Is-sena l-oħra, applikajt dan il-prinċipju f’każ fejn l-ilmentatur kien staqsa lill-Bank Ċentrali Ewropew jekk kienx intervjena biex itaffi t-tnaqqis fil-valur tad-Dollaru tal-Istati Uniti u ż-żieda fil-valur tal-Euro. Jiena tal-fehma li jekk il-Bank ma kienx lest li joħroġ din l-informazzjoni, huwa għandu jipprovdi liċ-ċittadin b’raġunijiet speċifiċi biżżejjed biex juri b’mod ċar u inekwivoku r-raġunijiet tiegħu għar-rifjut. Il-Bank tabilħaqq ipprovda dawn ir-raġunijiet u ma sibt l-ebda amministrazzjoni ħażina (16).

It-tieni eżempju li juri li l-illegalità u l-amministrazzjoni ħażina ma humiex neċessarjament identiċi huwa lment imressaq kontra l-Kunsill dwar il-fatt li dan mhux dejjem jiltaqa’ fil-pubbliku meta jilleġiżla.

Jien kont tal-fehma li l-prinċipju fl-Artikolu 1(2) tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea li d-deċiżjonijiet għandhom jittieħdu “b’mod kemm jista’ jkun miftuħ” japplika għall-Kunsill u li l-azzjonijiet tal-passat tal-Kunsill stess għamluha ċara li l-passi biex tiżdied it-trasparenza tal-attività leġiżlattiva tiegħu kellhom jittieħdu, u jistgħu jittieħdu, skont id-dritt tal-UE kif inhu bħalissa. Peress li l-Kunsill ma ta l-ebda raġuni valida għaliex ma għandux jiltaqa' fil-pubbliku kull meta jilleġiżla, sibt amministrazzjoni ħażina u għamilt Rapport Speċjali lill-Parlament Ewropew, li adotta Riżoluzzjoni li tapprova r-rakkomandazzjoni tiegħi li l-Kunsill għandu jirrevedi l-pożizzjoni tiegħu (17).

Proċeduri flessibbli

Fir-rigward tal-proċeduri, diġà semmejt is-setgħa tal-Ombudsman li jwettaq inkjesti fuq inizjattiva proprja, li wasslet lil ħafna istituzzjonijiet u korpi tal-UE biex jadottaw regoli dwar l-aċċess għad-dokumenti. Il-flessibbiltà proċedurali tal-Ombudsman tista’ tkun siewja wkoll għall-ilmentaturi individwali.

F’każ wieħed, pereżempju, NGO għamlet applikazzjoni pjuttost ġenerali lill-Kummissjoni għal aċċess għal dokumenti li jikkonċernaw ċerti negozjati fl-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ. L-eżitu tal-ilment kien soluzzjoni amikevoli li fiha l-Kummissjoni pprovdiet lill-ilmentatur b’lista sħiħa tad-dokumenti rilevanti, u b’hekk iffaċilitat applikazzjoni aktar preċiża (18).

Żewġ eżempji oħra huma pprovduti minn każijiet li fihom il-Kummissjoni rrifjutat li tagħti lill-ilmentatur aċċess għal dokument minn Stat Membru. F’wieħed mill-każijiet, id-dokument ikkonċernat kien it-tweġiba tal-awtoritajiet tar-Renju Unit għat-talbiet għal informazzjoni tal-Kummissjoni f’investigazzjoni skont l-Artikolu 226. Il-każ l-ieħor kien jikkonċerna ittra mibgħuta lill-Kummissjoni mill-ministru tal-finanzi Portugiż fil-qafas tal-proċedura ta’ defiċit eċċessiv.

Meta ttrattajt dawn il-każijiet is-sena l-oħra, adottajt approċċ ġdid. Minbarra li tlabt lill-Kummissjoni għal opinjoni, tlabt ukoll lill-awtoritajiet tal-Istati Membri rilevanti biex jagħtuni l-fehmiet tagħhom. Fiż-żewġ każijiet, ir-riżultat kien li l-Kummissjoni bidlet il-pożizzjoni tagħha u qablet li tipprovdi aċċess għad-dokumenti kkonċernati (19).

5 Konklużjoni

Bħala konklużjoni, nixtieq nenfasizza li għalkemm iffokajt fuq l-Ombudsman fid-diskussjoni tar-rimedji, id-dritt għal rimedju ġudizzjarju huwa l-garanzija fundamentali tal-istat tad-dritt.

Id-disponibbiltà ta’ stħarriġ ġudizzjarju bħala rimedju hija għalhekk essenzjali għall-istatus ta’ aċċess pubbliku bħala dritt legali infurzabbli fil-livell tal-Unjoni Ewropea.

Ir-rwol tal-Ombudsman huwa komplementari għal dak tal-Qorti, u jipprovdi rimedju alternattiv li l-applikanti jistgħu jagħżlu jekk iqisuhx xieraq għall-każ tagħhom.

Kif semmejt, l-effettività tal-Ombudsman tiddependi mill-awtorità morali u mill-kapaċità li jipperswadi l-opinjoni pubblika. Dan jimplika li l-istituzzjoni taħdem l-aħjar f’ambjent demokratiku.

Barra minn hekk, l-Ombudsman mhux biss jippromwovi r-rispett għad-drittijiet legali u għalhekk għall-istat tad-dritt, iżda jiżviluppa u japplika wkoll il-prinċipji ta' amministrazzjoni tajba.

Dawn il-prinċipji jipprovdu, fil-frażi qasira li diġà użajt, tip ta’ “ħajja lil hinn mil-legalità”. Fil-fehma tiegħi, huma marbuta mill-qrib, jew forsi saħansitra ġejjin mill-idea demokratika li jeżistu istituzzjonijiet pubbliċi biex jaqdu liċ-ċittadin u mhux viċi versa. (M'għandi l-ebda ħin biex niżviluppa dan l-argument issa, iżda kuntent li nagħmel dan fiż-żmien għall-mistoqsijiet u d-diskussjoni.)

L-Ombudsman għalhekk jaqsam l-istat tad-dritt u d-demokrazija f'sens istituzzjonali, filwaqt li l-prinċipju tal-ftuħ jorbothom f'livell kunċettwali.

Għalhekk insibha partikolarment xierqa li individwi li jixtiequ jikkontestaw rifjut ta’ aċċess għal dokumenti jew informazzjoni fil-livell tal-UE jkollhom għażla ta’ rimedju. Nemmen ukoll li, bħala Ombudsman Ewropew, għandi responsabbiltà speċjali li ngħin biex jiġi indirizzat id-defiċit demokratiku billi nħeġġeġ aktar ftuħ, kull meta jkun possibbli.

Grazzi tal-attenzjoni tiegħek.

---

(1) Ir-Rakkomandazzjoni Nru 854 (1979) tal-Assemblea tal-1 ta’ Frar 1979; Ir-Rakkomandazzjoni Nru R (81) 19 tal-Kumitat tal-Ministri tal-25 ta’ Novembru 1981 dwar l-aċċess għall-informazzjoni miżmuma mill-awtoritajiet pubbliċi; Ir-Rakkomandazzjoni Rec(2002)2 lill-Istati Membri dwar l-aċċess għal dokumenti uffiċjali, adottata mill-Kumitat tal-Ministri tal-Kunsill tal-Ewropa fil-21 ta' Frar 2002.

(2) Dan il-paragrafu huwa bbażat b’mod partikolari fuq: id-Dikjarazzjoni 17 mehmuża mat-Trattat ta' Maastricht; l-opinjoni tal-Avukat Ġenerali Tesauro fil-Kawża C-58/94, il-Pajjiżi l-Baxxi vs il-Kunsill, [1996] Ġabra I-2169 u l-Kawża T-92/98, Interporc Im- und Export GmbH vs il-Kummissjoni ("Interporc II"), [1999] Ġabra II-3521.

(3) Ir-Rakkomandazzjoni Rec(2002)2 lill-Istati Membri dwar l-aċċess għal dokumenti uffiċjali, adottata mill-Kumitat tal-Ministri tal-Kunsill tal-Ewropa fil-21 ta' Frar 2002.

(4) L-Osservatur u l-Guardian v ir-Renju Unit, 14 EHRR 153.

(5) Leander vs l-Iżvezja 9 EHRR 433: Il-Qorti tal-Ġustizzja tosserva li d-dritt għal-libertà li wieħed jirċievi informazzjoni bażikament jipprojbixxi lil Gvern milli jirrestrinġi persuna milli tirċievi informazzjoni li oħrajn jixtiequ jew jistgħu jkunu lesti li jagħtuha.

(6) Ara d-Direttiva 2003/4/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tat-28 ta’ Jannar 2003 dwar l-aċċess pubbliku għat-tagħrif ambjentali u li tħassar id-Direttiva tal-Kunsill 90/313/KEE 2003 ĠU L 041, p. 26.

(7) Kodiċi ta’ Kondotta tal-Kunsill u tal-Kummissjoni dwar l-aċċess pubbliku, ĠU 1993 L340/41; Id-Deċiżjoni tal-Kunsill 93/731 tal-20 ta’ Diċembru 1993 dwar l-aċċess pubbliku għad-dokumenti tal-Kunsill ĠU 1993 L 340/43; Il-Kodiċi ġie implimentat permezz ta’ deċiżjonijiet meħuda separatament miż-żewġ istituzzjonijiet: Id-Deċiżjoni tal-Kummissjoni 94/90 tat-8 ta’ Frar 1994 dwar l-aċċess pubbliku għad-dokumenti tal-Kummissjoni ĠU 1994 L 46/58.

(8) Il-validità tar-regola tal-awtur ġiet ikkonfermata mill-Qorti tal-Prim’Istanza fil-Kawża T-92/98, Interporc Im- und Export GmbH vs Il-Kummissjoni [1999] Ġabra II-3521.

(9) Każijiet 633/97/PD u 634/97/PD.

(10) Regolament (KE) Nru 1049/2001 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, tat-30 ta' Mejju 2001, dwar l-aċċess pubbliku għad-dokumenti tal-Parlament Ewropew, tal-Kunsill u tal-Kummissjoni (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 1, Vol. 3, p. 331).

(11) Il-Kawża T-187/03, Isabella Scippacercola vs il-Kummissjoni, is-Sentenza tas-17 ta' Marzu 2005, il-paragrafi 57-58. L-Artikolu 4 (5) tar-Regolament 1049/2001 huwa fformulat kif ġej: "Stat Membru jista' jitlob lill-istituzzjoni biex ma tiżvelax dokument li joriġina minn dak l-Istat Membru mingħajr il-qbil tiegħu minn qabel."

(12) Ir-Rapport Speċjali ta' l-Ombudsman sar fil-każ 1542/2000/(PB)SM fit-18 ta' Ottubru 2001 u l-abbozz tar-rakkomandazzjoni fil-każ 2371/2003/GG fl-14 ta' April 2004. Is-sentenza tal-QPI ngħatat fit-23 ta' Novembru 2004 fil-Kawża T-84/03, Turco vs il-Kunsill.

(13) Każ 1764/2003/ELB, deċiżjoni tat-12 ta' Jannar 2006.

(14) Dokument ta' Sfond nru 1, Aċċess pubbliku għad-dokumenti u protezzjoni tad-data, Lulju 2005.

(15) L-Artikolu 22 tal-Kodiċi Ewropew ta' Mġiba Amministrattiva Tajba.

(16) Każ 3054/2004/TN, deċiżjoni ta' l-1 ta' Lulju 2005.

(17) Każ 2395/2003/GG, Rapport Speċjali ta' l-4 ta' Ottubru 2005.

(18) Każ 415/2003/TN, deċiżjoni tas-27 ta' Frar 2004.

(19) Każijiet 3381/2004/TN, deċiżjoni tas-6 ta' Settembru 2005 u 116/2005/MHZ, deċiżjoni ta' l-20 ta' Diċembru 2005.