Meta 600 persuna jmutu fil-lejl tas-sajf fil-Mediterran, il-vjaġġ tagħhom ikun magħruf jew ikun hemm xhieda tiegħu għal ħafna sigħat u f’ħinijiet varji minn aġenzija tal-UE, minn żewġ awtoritajiet tal-Istati Membri, mis-soċjetà ċivili u minn vapuri u dgħajjes privati, vjaġġ u għarqa, effettivament f’vista sempliċi, hemm mistoqsija ovvja waħda li twieġeb “Kif ġara dan”?

It-tieni mistoqsija hija, kif nivvalutaw jew nassumu r-responsabbiltà kollettiva tagħna?

Dawk barra mill-kontroll dirett tagħna li japprofittaw mill-miżerja u d-disperazzjoni tal-bniedem għandhom ir-responsabbiltà tagħhom stess. Iżda x’jiġri meta l-persuni vulnerabbli jidħlu fiż-żona Ewropea ta’ kontroll tagħna u jkollna għażliet x’nagħmlu?

Il-valuri Ewropej spiss jiġu invokati minn dawk li jfasslu l-politika hekk kif jesprimu l-appoġġ tagħhom għad-drittijiet fundamentali.

Preċiżament kif l-aktar fundamentali tad-drittijiet tal-bniedem, id-dritt għall-ħajja, jibqa' f'kuntatt ma' dawk li r-responsabbiltà tagħhom hija li jimmaniġġjaw il-fruntieri tagħna huwa s-suġġett ta' inkjesta kontinwa mill-uffiċċju tiegħi u li ser tiġi ppubblikata fl-għaxart ijiem li ġejjin. Ma nixtieqx nantiċipa s-sejbiet ta’ dik l-inkjesta f’dan il-punt u għalhekk ir-rimarki tiegħi ser jikkonċernaw il-kuntest usa’.

Wara n-nawfraġju ta' Adriana, innotajt it-tweġiba uffiċjali.

Ġew espressi simpatija u tħassib ġenwini iżda l-mistoqsija ta’ “kif ġara dan?”, filwaqt li ġiet mistoqsija, ma ġietx imwieġba immedjatament jew, sal-lum, ġiet imwieġba.

Traġedja ta’ din l-iskala normalment titlob inkjesta pubblika indipendenti, forensika, iżda malajr deher ċar li inkjesta bħal din ma kinitx se sseħħ jew ma setgħetx isseħħ.

Ma għandi l-ebda rwol fil-konfront tal-Istati Membri, iżda ddeċidejt li niftaħ inkjesta dwar l-azzjonijiet ta’ aġenzija tal-UE li taqa’ taħt il-mandat tiegħi, biex neżamina speċifikament kif il-Frontex tikkonforma mal-obbligi tagħha tad-drittijiet fundamentali, mhux biss f’dan l-inċident fejn kienet preżenti f’ċerti punti, iżda b’mod aktar ġenerali fil-parteċipazzjoni tagħha f’operazzjonijiet ta’ tiftix u salvataġġ fil-Mediterran.

Din l-inkjesta qed issir fl-istess ħin ta' investigazzjoni mill-Ombudsman Grieg Pottakis dwar l-azzjonijiet tal-awtoritajiet Griegi fit-traġedja ta' Adriana. Nittamaw li dawn l-investigazzjonijiet jistgħu b’mod konġunt iġibu ammont sinifikanti ta’ ċarezza f’dak li ġara f’Ġunju li għadda u jistgħu saħansitra jipprovdu mudell għal investigazzjonijiet futuri fin-nuqqas ta’ mekkaniżmu uniku ta’ responsabbiltà.

Il-Frontex ma għandhiex ir-responsabbiltà primarja għall-operazzjonijiet ta’ tiftix u salvataġġ. Dan huwa f’idejn l-awtoritajiet tal-Istati Membri, iżda xorta ħassejt li huwa importanti li niddeskrivi r-rwol ta’ aġenzija li taġixxi f’isem iċ-ċittadini tal-UE.

L-arkitettura tas-sigurtà tal-fruntieri tal-UE tagħmel il-lakuni fl-obbligu ta’ rendikont inevitabbli iżda l-għażliet ta’ politika għandhom impatt ukoll. 

Il-Frontex ma toperax f’vakwu, u l-fehim tas-sistema li fiha hija inkorporata huwa vitali għall-mistoqsija “kif ġara dan?”.

Fl-2014, Mare Nostrum, l-operazzjoni proattiva ta’ tiftix u salvataġġ iffinanzjata mill-UE mmexxija mill-awtoritajiet Taljani ntemmet.

L-Aġenzija tal-UE għad-Drittijiet Fundamentali ddokumentat diversi każijiet ta’ diversi Stati Membri li jew jheddu lill-NGOs involuti f’operazzjonijiet ta’ salvataġġ proattivi simili, jew fil-fatt iħarrkuhom. Dan għandu jpoġġi marka ta 'mistoqsija fuq il-prijorità reali, għall-kuntrarju tar-retorika, li jiġu salvati l-ħajjiet.

Is-salvataġġ proattiv jitqies bħala fattur “pull” għall-migranti. It-tensjoni għalhekk bejn id-dmir li jiġu salvati l-ħajjiet u d-dmir li jiġi skoraġġut il-qsim tal-fruntieri tisfida lill-Frontex fl-ibbilanċjar tar-rwol tagħha ta’ protezzjoni tal-fruntieri mad-dmir tagħha li tiddefendi d-dritt għall-ħajja.

L-aġenzija issa tissejjaħ “gwardja tal-kosta”, iżda l-mandat u l-missjoni tagħha ma jissodisfawx dan. Hija għodda ta’ sorveljanza iżda mhux ta’ salvataġġ u hija ristretta aktar mill-fatt li huma l-awtoritajiet tal-Istati Membri li għandhom l-uniku dritt legali li jidderieġu u jikkoordinaw il-missjonijiet ta’ tiftix u salvataġġ.

Il-Frontex għandha għażliet x’tagħmel vis-à-vis kif tirreaġixxi għall-emerġenzi marittimi li tidentifika permezz tas-sorveljanza tagħha, b’mod partikolari kif tikkomunika lill-awtoritajiet nazzjonali u tieħu deċiżjonijiet dwar il-ħruġ ta’ sinjali ta’ emerġenza. Iżda d-dipendenza tagħha fuq il-bona fide tal-Istati Membri hija kritika għall-kapaċità tagħha li tikkonforma mal-obbligi tagħha tad-drittijiet fundamentali u, b'estensjoni, il-kapaċità tal-UE li tagħmel dan.

Iżda x’jiġri jekk il-Frontex tiddubita l-bona fide ta’ Stat Membru? X'jiġri jekk l-ordnijiet li huwa obbligat li jsegwi huma dubjużi?

U l-Frontex għandha raġunijiet biex tiddubita jekk xi Stati Membri jikkonformawx mal-obbligi tad-drittijiet fundamentali tagħhom. L-Uffiċċju tal-UE Kontra l-Frodi sab li l-assi ta’ sorveljanza tal-Frontex ġew iddevjati deliberatament sabiex tiġi evitata l-preżenza ta’ “pushbacks”. Dan – flimkien ma’ inċidenti oħra - joħloq mistoqsijiet serji għar-relazzjoni tal-Frontex mal-awtoritajiet nazzjonali u għall-fehim tagħha stess tal-obbligi tagħha tad-drittijiet fundamentali f’ċirkostanzi bħal dawn.

Jekk il-Frontex għandha d-dmir li ssalva l-ħajjiet iżda l-għodod legali u oħrajn li teħtieġ biex tagħmel dan huma neqsin, jew il-bona fide tal-Istati Membri xi drabi tiġi ddubitata, allura din trid neċessarjament tkun kwistjoni ta’ tħassib għal-leġiżlaturi tal-UE.

Staqsejt lill-Frontex ħafna drabi u dan l-iskrutinju se jkompli u jespandi, mhux biss għall-Frontex, iżda għal ħafna istituzzjonijiet tal-UE peress li l-UE qed tassumi dejjem aktar ir-rwol ta' korp eżekuttiv prattiku fuq kollox mill-ipproċessar tat-talbiet għall-ażil u l-akkwist tal-vaċċini sat-twassil tal-armamenti - il-kwistjonijiet kollha li għandhom impatt sostanzjali fuq id-drittijiet fundamentali tal-individwi.

Is-salvataġġ tal-ħajjiet issa huwa tħassib ewlieni tal-UE u tal-aġenziji tagħha. Hija meħtieġa riflessjoni wiesgħa u sostnuta dwar kif għandha tiġi ttrattata dik ir-responsabbiltà. Nilqa' r-rwol tal-Kumitat LIBE f'dan ir-rigward u nittama li l-konklużjonijiet tal-inkjesta tiegħi stess jikkontribwixxu wkoll għal dan id-dibattitu pubbliku vitali u urġenti.