1 Réamhrá

Tá ríméad orm agus is mór an onóir dom labhairt ag an 4ú Comhdháil Idirnáisiúnta de Choimisinéirí Faisnéise.

Lig dom tús a chur le roinnt réamhrá faoin teideal a tugadh dom le haghaidh mo chur i láthair: “Saoráil Faisnéise: Peirspictíocht Eorpach’

Ní bhaintear mórán úsáide as an téarma ‘saoirse faisnéise’ – FoI go gairid – in institiúidí an Aontais Eorpaigh. Ina ionad sin, labhraímid faoi thrédhearcacht, nó oscailteacht. Níos luaithe an mhí seo, mar shampla, chuir mé fáilte roimh ‘Tionscnamh Trédhearcachta na hEorpa’ ón gCoimisiún.

· Cé go ndearnadh iarrachtaí idirdhealú a dhéanamh eatarthu, is gnách go n-úsáidtear , “trédhearcacht” agus “oscailteacht” go hidirmhalartaithe. (An míniú is fearr a chuala mé faoin bhfáth a bhfuil dhá théarma ann seachas téarma amháin, ná gur úsáideadh trédhearcacht chun ‘trédhearcacht’ na Fraince a aistriú, toisc nach raibh cur amach ag na haistritheoirí ar an bhfocal Béarla ‘oscailteacht’ sa chomhthéacs sin.)

Frása eile a úsáidtear go forleathan is ea rochtain phoiblí, go háirithe ar dhoiciméid. Léiríonn sé sin an tionchar láidir Nordach ar an gcaoi ar cuireadh prionsabal na hoscailteachta i bhfeidhm ar leibhéal an Aontais.

Mar sin, cé go luaitear ‘FoI’ sa teideal, labhróidh mé faoi thrédhearcacht, oscailteacht agus rochtain phoiblí.

Ba cheart dom réamhrabhadh a thabhairt freisin faoin ngné eile den teideal: ‘Peirspictíocht Eorpach’. Go deimhin, is peirspictíocht Eorpach í, seachas an pheirspictíocht Eorpach, ar thrí chúis.

Ar an gcéad dul síos, is le Comhairle na hEorpa 46 thír anois, a bhfuil moltaí úsáideacha curtha ar fáil aici maidir le rochtain phoiblí ar fhaisnéis agus doiciméid oifigiúla (1). Díreoidh mé, áfach, ar an Aontas Eorpach, a bhfuil 25 Bhallstát ann, agus dhá Bhallstát eile – an Bhulgáir agus an Rómáin – le teacht isteach ann agus cinn eile ag bualadh ag an doras.

Ar an dara dul síos, labhróidh mé – ar chúiseanna a mhíneoidh mé níos déanaí – faoi oscailteacht agus rochtain phoiblí ar leibhéal institiúidí an Aontais Eorpaigh, seachas ar leibhéal na mBallstát.

Ar deireadh, níl san Ombudsman Eorpach ach ceann amháin de na hinstitiúidí Eorpacha agus d’fhéadfá dearcadh difriúil a fháil ó institiúidí eile, amhail an Chomhairle nó an Coimisiún.

Tá sé beartaithe agam labhairt ar feadh tréimhse nach faide ná leathuair an chloig, ionas go bhfágfaidh mé dóthain ama le haghaidh ceisteanna agus plé.

Sa chéad chuid de mo chur i láthair, míneoidh mé tábhacht na hoscailteachta don Aontas Eorpach agus an chaoi ar tháinig forbairt uirthi le 12 bhliain nó mar sin ó tháinig Conradh Maastricht i bhfeidhm.

Ansin tabharfaidh mé forléargas ar an gcreat dlíthiúil le haghaidh rochtain phoiblí ar dhoiciméid atá i seilbh institiúidí an Aontais. Ní bheidh sé sin cuimsitheach, ós rud é nach ndíreoidh mé ach ar phríomh-shaincheisteanna áirithe.

Ar deireadh, míneoidh mé an córas leigheasanna, lena dtugtar rogha shainráite d’iarratasóirí idir athbhreithniú breithiúnach ag an gCúirt agus athbhreithniú neamhbhreithiúnach ag an Ombudsman Eorpach.

2 An fáth a bhfuil tábhacht le hoscailteacht don Aontas agus an chaoi ar fhorbair sé

Cineál an Aontais Eorpaigh agus a chuid institiúidí

Chun tábhacht na hoscailteachta don Aontas Eorpach a mhíniú, ní mór míniú gairid a thabhairt ar a bhfuil i gceist leis an Aontas , nó ina ionad sin, ar a bhfuil i gceist leis.

Ní stát é an tAontas Eorpach. B'fhéidir gurb é an cur síos is fearr air ná córas rialachais il-leibhéil. Tá an príomhról ag riaracháin sna Ballstáit, ar an leibhéal náisiúnta, réigiúnach agus áitiúil, maidir le go leor gnéithe de dhlí agus de bheartas an Aontais a chur chun feidhme.

Is minic a thugtar ‘Feidhmeannacht’ na hEorpa ar an gCoimisiún, ach ní rialtas é. Cé gur maorlathas clasaiceach é an Coimisiún ar go leor bealaí, déantar cuid mhaith dá chaidreamh leis an domhan seachtrach trí líonraí a bhfuil baint ag eagraíochtaí poiblí agus príobháideacha éagsúla leo ar leibhéil éagsúla.

Óna taobh féin de, ní hamháin go bhfuil défhéiniúlacht amháin, ach dhá fhéiniúlacht, ag an gComhairle.

Ar an gcéad dul síos, tá sé fornáisiúnta agus idir-rialtasach araon. Is é sin le rá, is institiúid de chuid an Aontais í, ach fágann a struchtúr go bhfeidhmíonn sí freisin mar chineál buanphróisis caibidlíochta taidhleoireachta idir na Ballstáit, trí struchtúr dlúth coistí.

Ar an dara dul síos, is comhlacht reachtach í an Chomhairle, ach tá ról feidhmiúcháin aici freisin, go háirithe maidir le comhar póilíneachta agus breithiúnach agus maidir leis an gcomhbheartas eachtrach agus slándála.

Toghtar Parlaimint na hEorpa go díreach, ach tá comhaontú forleathan ann go bhfulaingíonn an tAontas Eorpach ina iomláine ‘easnamh daonlathach’, a mheastar a bheith teicnealaíoch, éilíteach agus neamhcheangailte le gnáthshaoránaigh.

Cé go bhfuil diagnóis an easnaimh dhaonlathaigh roinnte go forleathan, is lú an comhaontú atá ann maidir leis an leigheas.

Tá a chuid abhcóidí fós ag smaoineamh ar Eoraip chónaidhme. Cuireann criticeoirí in iúl go bhfuil réamhchoinníollacha maidir le dlisteanacht struchtúir chónaidhme, go háirithe réimse poiblí Eorpach agus féiniúlacht Eorpach atá comhroinnte go forleathan, in easnamh faoi láthair. Ag an mórgóir, tá an smaoineamh seo á bhrú chun cinn sa mhéid is go ndeirtear nach féidir daonlathas na hEorpa a bhaint amach toisc nach bhfuil aon taispeántas Eorpach ná aon phobal Eorpach ann.

Is iarracht é an Bunreacht don Eoraip an córas rialachais il-leibhéil a cruthaíodh san Aontas Eorpach le caoga bliain anuas a aithint go sainráite agus a chuíchóiriú. Chun cúrsaí a shimpliú, ní hionann an Bunreacht agus níos mó den Eoraip, nó níos lú den Eoraip, ach aitheantas don Eoraip atá againn anois. Mar sin féin, chun teacht ar chomhaontú maidir leis sin, ní raibh sé indéanta go fóill.

Oscailteacht agus daonlathas

Bhí na fadhbanna atá os comhair an Aontais Eorpaigh anois - a bhfuil achoimre orthu san fhrása ‘easnamh daonlathach’ - le feiceáil cheana féin nuair a caibidlíodh Conradh Maastricht ag tús na 1990idí.

Ba chuid den fhreagairt ag an am sin tiomantas d’oscailteacht; ós rud é go neartaíonn oscailteacht an phróisis cinnteoireachta nádúr daonlathach institiúidí an Aontais agus go gcuireann rochtain ar fhaisnéis tuairim eolasach an phobail chun cinn trína chur ar chumas na saoránach faireachán agus grinnscrúdú a dhéanamh ar fheidhmiú na gcumhachtaí a dhílsítear d’institiúidí an Aontais (2).

Ní cheadaíonn an t-am dom páirt a ghlacadh i bplé mionsonraithe ar choincheap an daonlathais. Ní déarfaidh mé ach go bhfuil ról ríthábhachtach ag oscailteacht agus rochtain phoiblí ar fhaisnéis i leagan iolraíoch den daonlathas, atá marcáilte ag srianta agus ceartúcháin institiúideacha a dhéanann idirghabháil ar fheidhmiú na cumhachta poiblí agus a chuireann a chuntasacht chun cinn do shaoránaigh, ní hamháin ag toghcháin thréimhsiúla, ach eatarthu freisin.

Leis an gcoincheap iolraíoch, coinnítear cothromaíocht ar bun freisin idir prionsabail chothromaíocha agus liobrálacha agus soláthraítear na dálaí is fearr chun an smacht reachta a urramú agus chun urraim a thabhairt do theachtadh na gceart agus na n-oibleagáidí a bhaineann leis.

Braitheann cáilíocht daonlathais iolraíoch den chuid is mó ar a chumas roghanna a thairiscint, idir roghanna polaitiúla agus roghanna pearsanta. Is léir, nó ba cheart go mbeadh sé soiléir, go bhfuil an rogha is fiúntaí nuair a bhíonn rochtain ag na daoine a fheidhmíonn í ar an bhfaisnéis a mheasann siad a bheith ábhartha dá rogha féin.

Rochtain phoiblí mar cheart dlíthiúil

Cé gur beag cur i gcoinne follasach atá ann ar leibhéal an Aontais maidir leis an smaoineamh go bhfuil an oscailteacht nasctha leis an daonlathas ar na bealaí a ndearna mé cur síos orthu, tá díospóireacht ann maidir le cineál beacht dlíthiúil na gceart rochtana ar dhoiciméid agus ar fhaisnéis.

Tá cuid de na hargóintí a cuireadh chun cinn i bhfabhar rochtain phoiblí ríthábhachtach: mar shampla, go laghdaíonn sé éilliú agus go méadaíonn sé éifeachtúlacht agus éifeachtacht na n-údarás poiblí, mar a mhaíonn Comhairle na hEorpa ina Moladh 2002 maidir le rochtain ar dhoiciméid oifigiúla (3).

Ina theannta sin, cé go gcosnaíonn an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine ról an Phreasa go láidir maidir le faisnéis agus smaointe a thabhairt don phobal (4), ní aithníonn sí dualgas ginearálta ar údaráis phoiblí rochtain ar fhaisnéis oifigiúil a sholáthar, ná aon cheart chun faisnéis den sórt sin a fháil (5).

Ós rud é go bhfuil cúiseanna ríthábhachtacha ann chun tacú le rochtain phoiblí agus leis an easpa aitheantais do rochtain phoiblí mar cheart de chuid an duine faoi chuimsiú an Choinbhinsiúin Eorpaigh um Chearta an Duine, tá roinnt daoine tar éis a mhaíomh, go bunúsach, nach bhfuil sa rochtain phoiblí ach rogha beartais de chuid an reachtóra, seachas ceart bunúsach.

Ar an taobh eile, áitíonn roinnt tráchtairí go dtugtar le tuiscint go loighciúil le cásdlí na Cúirte Breithiúnais gur ceart bunúsach faoi dhlí an Aontais é rochtain phoiblí. Mar sin féin, níl sé sainithe go sainráite ag an gCúirt, nó ar a laghad níl sé sainithe go sainráite aici go fóill.

Tá sé seo níos mó ná semantics. Dá mbeadh rochtain phoiblí ina ceart bunúsach faoi dhlí an Aontais, bheadh an ceart sin ceangailteach ní hamháin ar institiúidí an Aontais, ach ar na Ballstáit freisin agus dlí an Aontais á chur chun feidhme acu.

Faoi láthair, áfach, tá oibleagáidí dhlí an Aontais ar na Ballstáit rochtain phoiblí a sholáthar teoranta do réimsí sonracha. Is é an réimse is tábhachtaí den sórt sin an comhshaol, ar tugadh an Treoir ábhartha cothrom le dáta ina leith in 2003, chun Coinbhinsiún Aarhus a chur san áireamh (6).

Ina Thionscnamh Trédhearcachta le déanaí, ardaíonn an Coimisiún an cheist freisin ar cheart oibleagáid dhlíthiúil a bheith ar na Ballstáit tairbhithe cistí áirithe de chuid an Aontais a nochtadh.

Go ginearálta, áfach, níl feidhm ag creat dlíthiúil an Aontais maidir le rochtain phoiblí maidir leis na Ballstáit agus tá go leor éagsúlachta i ndlíthe agus i gcleachtais náisiúnta maidir leis an ábhar sin.

An ceart rochtana a fhorbairt ar leibhéal an Aontais

Mar a luaigh mé cúpla nóiméad ó shin, téann tiomantas an Aontais Eorpaigh don oscailteacht siar go dtí Conradh Maastricht. Leis an gcéad reifreann sa Danmhairg inar diúltaíodh don Chonradh sin, cuireadh dlús leis an iarracht tuilleadh oscailteachta a bhaint amach mar bhealach chun dlisteanacht an Aontais a fheabhsú.

Go gairid tar éis don Chonradh teacht i bhfeidhm ar deireadh i mí na Samhna 1993, ghlac an Chomhairle agus an Coimisiún Cód Iompair comhpháirteach maidir le rochtain phoiblí ar dhoiciméid (7). Cé gur céim thábhachtach chun cinn a bhí sa Chód, bhí trí theorainn mhóra leis:

1. Ar an gcéad dul síos, ní raibh feidhm aige ach amháin maidir leis an gComhairle agus leis an gCoimisiún, ní maidir le hinstitiúidí agus comhlachtaí eile an Aontais;
2. Ar an dara dul síos, níor cumhdaíodh ann ach doiciméid arbh é an Coimisiún nó an Chomhairle a n-údar. Eisiadh doiciméid a fuarthas ón taobh amuigh -- ó pháirtithe príobháideacha, ó institiúidí eile, nó ó Bhallstáit, mar shampla --(8);
3. Ar deireadh, ní raibh aon cheanglas ann cláir phoiblí doiciméad a tháirgeadh. Chuir sé sin teorainn mhór le húsáideacht na rialacha, go háirithe i gcóras rialachais ina bhfuil spleáchas forleathan ar líonraí agus ar choistí atá deacair a mhapáil ón taobh amuigh – nó ón taobh istigh fiú.

Chuaigh an tOmbudsman Eorpach i ngleic leis an gcéad cheann de na teorainneacha sin trí dhá fhiosrúchán féintionscnaimh in 1996 agus 1999. Mar thoradh orthu sin, ghlac beagnach gach institiúid agus comhlacht eile de chuid an Aontais (lena n-áirítear, mar shampla, an Chúirt Iniúchóirí agus an Banc Ceannais Eorpach) rialacha maidir le rochtain phoiblí.

Dhéileáil an tOmbudsman freisin le gearáin i gcoinne na Comhairle agus an Choimisiúin araon maidir le heaspa clár (9).

Ba é freagra na Comhairle an tOmbudsman a chur ar an eolas gur aontaigh sí clár a chur ar bun ó thús 1999.

D’fhreagair an Coimisiún do dhréachtmholadh chun clár a bhunú trí ghlacadh leis an bprionsabal, ach d’iarr sé níos mó ama. Mar fhreagairt air sin, mhol an tOmbudsman go bhféadfadh cláir phoiblí a bheith mar chuid de chur chun feidhme Airteagal 255 de Chonradh CE ag an gCoimisiún, a tugadh isteach le Conradh Amstardam.

Foráiltear leis an Airteagal sin go mbeidh ag gach saoránach den Aontas, agus ag aon duine nádúrtha nó dlítheanach a chónaíonn nó a bhfuil a oifig chláraithe aige i mBallstát, ceart rochtana ar dhoiciméid ó Pharlaimint na hEorpa, ón gComhairle agus ón gCoimisiún, faoi réir prionsabail ghinearálta a leagfar síos le reachtaíocht thánaisteach.

In am trátha, chuir an Coimisiún ceanglas ar chláir phoiblí ina thogra le haghaidh Rialacháin Airteagal 255 a chur chun feidhme agus áirítear an ceanglas sin sa bheart a glacadh ar deireadh - Rialachán 1049/2001 (10).

3 Príomhghnéithe an chreata dhlíthiúil

Is é Rialachán 1049/2001 an creat bunúsach dlíthiúil anois chun anailís a dhéanamh ar an gceart rochtana poiblí ar dhoiciméid atá i seilbh institiúidí agus chomhlachtaí an Aontais.

Tá feidhm dhíreach ag an Rialachán maidir leis an gComhairle, leis an gCoimisiún agus le Parlaimint na hEorpa agus leathnaíodh é ad hoc chun gníomhaireachtaí áirithe de chuid an Aontais a chumhdach. Rinne go leor de na hinstitiúidí agus de na comhlachtaí eile a ghlac rialacha maidir le rochtain phoiblí tar éis fhiosrúcháin féintionscnaimh an Ombudsman athbhreithniú orthu ina dhiaidh sin i gcomhréir leis na prionsabail sa Rialachán.

Murab ionann agus an Cód Iompair a bhí ann roimhe seo, tá feidhm ag Rialachán 1049/2001 maidir leis na doiciméid uile atá i seilbh na hinstitiúide nó an chomhlachta lena mbaineann, lena n-áirítear na doiciméid sin a fhaightear ón taobh amuigh.

Déantar foráil in Airteagal 4 den Rialachán maidir le heisceachtaí ar an gceart rochtana. Áirítear ‘tástáil díobhála’ ar fhormhór na n-eisceachtaí: is é sin le rá, tá feidhm ag an eisceacht dá mbainfeadh nochtadh an bonn de chosaint an leasa lena mbaineann.

Ina theannta sin, tá roinnt eisceachtaí faoi réir na féidearthachta go mbeadh leas sáraitheach poiblí ann maidir le nochtadh. Is amhlaidh atá i gcás na nithe seo a leanas a chosaint: leasanna tráchtála; imeachtaí cúirte agus comhairle dlí; agus cuspóir na gcigireachtaí, na n-imscrúduithe agus na n-iniúchtaí. Más ann do leas sáraitheach poiblí, tá ‘eisceacht ar an eisceacht’ ann agus ní mór rochtain phoiblí a dheonú.

Níl aon fhéidearthacht ann, áfach, go mbeadh leas sáraitheach poiblí ann maidir le nochtadh a mhéid a bhaineann leis na heisceachtaí maidir leis an méid seo a leanas: an tslándáil phoiblí; cúrsaí cosanta agus míleata; caidreamh idirnáisiúnta; beartas airgeadais, airgeadaíochta nó eacnamaíoch; agus príobháideacht agus sláine an duine aonair a chosaint.

Tá feidhm ag leagan níos láidre den tástáil díobhála maidir leis an eisceacht atá beartaithe chun ‘spás chun smaoineamh’, mar a thugtar air, a thabhairt do na hinstitiúidí. Níl feidhm ag an eisceacht ach amháin i gcás ina mbainfeadh nochtadh an bonn go mór de phróiseas cinnteoireachta na hinstitiúide. Tá an fhéidearthacht ann freisin go mbeadh leas sáraitheach poiblí ann maidir le nochtadh.

Déantar idirdhealú sa Rialachán idir cásanna nach bhfuil a smaointeoireacht curtha i gcrích ag an institiúid go fóill; is é sin le rá, i gcás nach bhfuil cinneadh déanta aici fós ar an ní lena mbaineann an doiciméad agus ar na cásanna ina bhfuil deireadh leis an tréimhse smaointeoireachta toisc go bhfuil an cinneadh déanta cheana féin.

Mura bhfuil an cinneadh déanta go fóill, beidh feidhm ag an eisceacht maidir le doiciméid arna dtarraingt suas ag an institiúid le haghaidh úsáid inmheánach agus maidir le gach doiciméad a thagann isteach.

Má rinneadh an cinneadh, níl feidhm ag an eisceacht ach amháin maidir le doiciméid ina bhfuil ‘tuairimí le haghaidh úsáid inmheánach mar chuid de phléití agus réamhchomhairliúcháin laistigh den institiúid.’ (sleachta deiridh)

Réimsí fadhbanna i gcur i bhfeidhm Rialachán 1049/2001

I bhfianaise chineál an Aontais Eorpaigh, ní haon ionadh é gur cheart go mbeadh an comhéadan idir dlíthe náisiúnta maidir le rochtain agus dlí an Aontais ar cheann de na pointí coinbhleachta i ndáil le Rialachán 1049/2001.

Tá an phríomhchonspóid réitithe ag an gCúirt Chéadchéime i bhfabhar an ceart a thabhairt do gach Ballstát rochtain phoiblí a chrosadh ar aon doiciméad arb í a údar, tráth seolta an doiciméid chuig institiúid de chuid an Aontais, nó ina dhiaidh sin, gan cúis a thabhairt (11).

Tá feidhm ag an gceart sin ní hamháin maidir le ranníocaíochtaí le ceapadh beartas, ach freisin maidir le doiciméid a chuireann an Ballstát faoi bhráid an Choimisiúin nuair a bhíonn imscrúdú á dhéanamh ag an gCoimisiún ar shárú féideartha ar dhlí an Aontais sa phróiseas ‘Airteagal 226’ mar a thugtar air.

Ceist eile a bhí conspóideach, ach a bhfuil réiteach breithiúnach faighte aici anois, baineann sí le tuairimí sheirbhísí dlí na n-institiúidí.

I dTuarascáil Speisialta chuig Parlaimint na hEorpa, bhí an tOmbudsman den tuairim nár cheart feidhm a bheith ag an eisceacht le haghaidh ‘imeachtaí cúirte agus comhairle dlí’ ach amháin maidir le tuairimí a thugann seirbhís dlí institiúide i gcomhthéacs imeachtaí cúirte a d’fhéadfadh a bheith ann amach anseo.

Os a choinne sin, níor cheart tuairimí ó sheirbhís dlí a ullmhaíodh le linn phróiseas dréachtaithe na reachtaíochta, dar leis an Ombudsman, a bheith díolmhaithe ó nochtadh ach amháin má tháinig siad faoin eisceacht lena gcosnaítear “spás smaointeoireachta” na hinstitiúide. Chiallódh sé sin, a luaithe a ghlacfaí an reachtaíocht, go mbeadh rochtain phoiblí ar thuairimí na seirbhíse dlí faoi réir an leagain ‘a bhainfeadh an bonn go mór’ den tástáil díobhála, agus an fhéidearthacht ann go mbeadh leas sáraitheach poiblí ann maidir le nochtadh.

Thug an Chúirt Chéadchéime léirmhíniú difriúil, áfach, i mbreithiúnas ar chás eile, agus chinn sí go bhfuil feidhm ag an eisceacht ‘imeachtaí cúirte agus comhairle dlí’ maidir le gach tuairim seirbhíse dlí. Dá bhrí sin, mhol an tOmbudsman do Pharlaimint na hEorpa nach ndéanfaí aon ghníomh breise maidir leis an Tuarascáil Speisialta agus, i gcomhréir le léirmhíniú na Cúirte, dhún sé an fiosrúchán ar ghearán eile ina raibh dréachtmholadh bunaithe ar an réasúnaíocht chéanna leis an Tuarascáil Speisialta (12).

Ar deireadh, leanann díospóidí de bheith mar thoradh ar cheisteanna a bhaineann le cláir phoiblí doiciméad. Ní haon ionadh é sin, toisc go bhfágann dlús na líonraí agus castacht na struchtúr coistí éagsúla gur dúshlán suntasach riaracháin é cláir chuimsitheacha a sholáthar ach, ag an am céanna, ciallaíonn sé freisin go bhfuil cláir phoiblí riachtanach má táthar chun an ceart rochtana poiblí a úsáid go héifeachtach.

Mar a luaigh mé cheana, tá oibleagáid i Rialachán 1049/2001 ar gach institiúid rochtain phoiblí a thabhairt ar chlár doiciméad.

I gcás a chinn mé ag tús na bliana seo, líomhain an gearánach go bhfuil clár doiciméad an Choimisiúin neamhiomlán. Sa tuairim uaidh, ghlac an Coimisiún leis, i ndáiríre, nach bhfuil clár cuimsitheach aige go fóill. Dúirt sé gur cuireadh tús leis trí dhoiciméid a chumhdaíonn a ghníomhaíochtaí reachtacha a liostú agus go leathnófaí cumhdach an chláir de réir a chéile. Dúirt sé freisin nach bhféadfadh clár uileghabhálach de chuid an Choimisiúin a bheith ann riamh, ós rud é go bhfuil an sainmhíniú ar dhoiciméad sa Rialachán thar a bheith leathan. Chinn mé nár thug na barúlacha ginearálta sin údar leis na heasnaimh a chuir an gearánach in iúl a mhéid a bhaineann leis na doiciméid a bhaineann leis an ngearán agus rinne mé ráiteas criticiúil maidir leis an bpointe sin (13).

Ar deireadh, bhíothas ag súil go mbeadh conspóid ann mar thoradh ar an gcaidreamh idir rochtain phoiblí agus cosaint sonraí. Go praiticiúil, áfach, is beag fadhb a tháinig chun cinn. Anuraidh, chuir an Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí, an tUasal Hustinx, páipéar den scoth ar fáil maidir leis an gcaidreamh (14). Ós rud é go mbeidh sé de phribhléid againn éisteacht leis an tráthnóna seo, ní fhorbróidh mé an t-ábhar i mo chur i láthair.

4 Leigheasanna

Maidir le nósanna imeachta chun iarratas a dhéanamh ar rochtain agus leigheasanna i gcoinne diúltaithe, coinnítear i Rialachán 1049/2001 an córas a bunaíodh faoin gCód Iompair.

Tá nós imeachta riaracháin dhá chéim ann chun iarratais a dhéanamh: iarratas tosaigh, agus iarratas daingniúcháin ina dhiaidh sin mura soláthraítear rochtain ar na doiciméid a iarradh. Is é 15 lá oibre na teorainneacha ama le haghaidh iarratais tosaigh agus iarratais daingniúcháin araon, agus d’fhéadfaí síneadh 15 lá oibre eile a chur le hiarratas a bhaineann le doiciméad an-fhada, nó le líon an-mhór doiciméad.

Má dhiúltaítear d’iarratas daingniúcháin go hiomlán nó go páirteach, tá rogha leighis ag an iarratasóir. Féadfaidh sé nó sí athbhreithniú breithiúnach ar an gcinneadh a lorg, nó féadfaidh sé nó sí gearán a dhéanamh leis an Ombudsman Eorpach.

Go praiticiúil, faigheann an tOmbudsman agus an Chúirt líon cásanna atá inchomparáide a bheag nó a mhór. Tá na staitisticí comparáideacha is déanaí ar fáil ó 2004, nuair a taisceadh naoi gcás leis an gCúirt, agus rinne an tOmbudsman cinntí maidir le 11 ghearán.

Anuraidh, rinne mé 14 chinneadh faoi Rialachán 1049/2001, agus bhain 11 díobh leis an gCoimisiún, bhain dhá cheann leis an gComhairle agus bhain ceann amháin le Parlaimint na hEorpa. Bhain dhá chás eile le cur i bhfeidhm a rialacha féin ag an mBanc Ceannais Eorpach agus ag an mBanc Eorpach Infheistíochta maidir le rochtain ar dhoiciméid.

Maidir le cé a roghnaíonn gearán a dhéanamh leis an Ombudsman, agus na figiúirí do 2004 agus 2005 á gcur le chéile, bhí 14 ghearán ann ó eagraíochtaí neamhrialtasacha, 10 ngearán ó dhaoine aonair, ceann amháin ó chomhlachas tionscail agus dhá cheann ó chuideachtaí.

Gnéithe sainiúla leigheas an Ombudsman

Trí leigheas malartach a bhfuil saintréithe éagsúla aige a bheith ar fáil, is féidir le hiarratasóirí an leigheas is iomchuí dá gcás a roghnú.

Dhá bhuntáiste shoiléire a bhaineann leis an Ombudsman a roghnú ná go bhfuil an tseirbhís sách tapa agus saor in aisce don ghearánach. Is é an buntáiste is soiléire a bhaineann le hathbhreithniú breithiúnach ná go bhfuil cinntí na Cúirte ceangailteach ó thaobh dlí de. Dá bhrí sin, is féidir leis rialuithe údarásacha a thabhairt maidir le ceisteanna a bhaineann le léirmhíniú dlíthiúil, ach níl léirmhíniú an Ombudsman ar an dlí ceangailteach mar, mar shampla, sa chás a luaigh mé níos luaithe faoi thuairimí na seirbhísí dlí.

Gan an chumhacht a bheith aige cinntí atá ceangailteach ó thaobh dlí a dhéanamh, tá éifeachtacht an Ombudsman bunaithe i ndeireadh na dála ar údarás morálta agus ar an gcumas tuairim an phobail a chur ina luí. Ós rud é go bhfuil na hinstitiúidí Eorpacha íogair maidir leis an ngá atá lena gcaidreamh leis na saoránaigh a fheabhsú, measaim go bhfuil an fhéidearthacht go ndéanfaí poiblíocht dhíobhálach éifeachtach go leor chun iad a spreagadh chun mo mholtaí a chomhlíonadh.

Tá buntáistí dearfacha áirithe ann freisin do ghearánaigh toisc nach bhfuil mo chinntí ceangailteach ó thaobh dlí de. Baineann na buntáistí sin le critéir an athbhreithnithe agus leis na nósanna imeachta araon. Déanfaidh mé an dá ghné a fhorbairt ar bhealach níos mionsonraithe, ag tosú leis na critéir.

Dlíthiúlacht agus drochriarachán

Is é sainordú an Ombudsman Eorpaigh ná drochriarachán a fhiosrú.

Ní mór d’institiúidí agus do chomhlachtaí Eorpacha an smacht reachta a urramú, mar sin má ghníomhaíonn siad go neamhdhleathach, is é sin drochriarachán. Mar sin féin, ní gá go mbeadh an mhalairt fíor, toisc go n-éilíonn prionsabail an dea-riaracháin níos mó de na hinstitiúidí ná iompar neamhdhleathach a sheachaint. Mar is maith liom a rá, tá saol níos faide ná dlíthiúlacht. Lig dom dhá shampla a thabhairt duit chun a bhfuil i gceist agam a léiriú.

Baineann an chéad cheann le rochtain ar fhaisnéis seachas ar dhoiciméid. Baineann Rialachán 1049/2001 le rochtain phoiblí ar dhoiciméid atá ann cheana. Ní chuireann sé de cheangal ar na hinstitiúidí doiciméid nua a chruthú ina bhfuil faisnéis ar mhaith le duine í a bheith aige. Cúpla bliain ó shin, áfach, dhréachtaigh an tOmbudsman Cód um Dhea-Iompar Riaracháin, ina bhfuil, i measc nithe eile, oibleagáid faisnéis a sholáthar do dhaoine den phobal arna iarraidh sin (15).

Ní féidir le hoibleagáid den sórt sin, ar ndóigh, a bheith iomlán. Mar phrionsabal an dea-riaracháin, is ionann é, go bunúsach, agus an toimhde gur cheart faisnéis a sholáthar mura bhfuil cúis mhaith ann gan déanamh amhlaidh.

Anuraidh, chuir mé an prionsabal sin i bhfeidhm i gcás inar iarr an gearánach ar an mBanc Ceannais Eorpach an ndearna sé idirghabháil chun an laghdú ar luach Dollar na Stát Aontaithe agus an t-ardú ar luach an Euro a mhaolú. Bhí mé den tuairim, mura mbeadh an Banc sásta an fhaisnéis sin a scaoileadh, gur cheart dó cúiseanna atá sonrach go leor a thabhairt don saoránach chun a chúiseanna leis an diúltú a léiriú go soiléir agus go haonchiallach. Go deimhin, chuir an Banc cúiseanna den sórt sin ar fáil agus ní bhfuair mé aon drochriarachán (16).

Is é an dara sampla a léiríonn nach gá gurb ionann neamhdhleathacht agus drochriarachán ná gearán a dhéantar i gcoinne na Comhairle maidir leis an bhfíoras nach dtagann sí le chéile go poiblí i gcónaí agus reachtaíocht á reachtú.

Bhí mé den tuairim go bhfuil feidhm ag an bprionsabal in Airteagal 1 (2) den Chonradh ar an Aontas Eorpach gur cheart cinntí a dhéanamh ‘ar bhealach chomh hoscailte agus is féidir’ maidir leis an gComhairle agus gur léir ó ghníomhaíochtaí na Comhairle féin roimhe seo gur ghá céimeanna a ghlacadh faoi dhlí an Aontais mar atá sé faoi láthair, agus go bhféadfaí na céimeanna sin a ghlacadh, chun trédhearcacht a gníomhaíochta reachtaí a mhéadú. Ós rud é nár thug an Chomhairle aon chúiseanna bailí nár cheart di teacht le chéile go poiblí nuair a bhí reachtaíocht á rith aici, fuair mé drochriarachán agus thug mé Tuarascáil Speisialta do Pharlaimint na hEorpa, a ghlac Rún lenar formheasadh mo mholadh gur cheart don Chomhairle athbhreithniú a dhéanamh ar a seasamh (17).

Nósanna imeachta solúbtha

Maidir le nósanna imeachta, luaigh mé cheana féin cumhacht an Ombudsman fiosrúcháin féintionscnaimh a dhéanamh, rud a thug ar go leor institiúidí agus comhlachtaí AE rialacha a ghlacadh maidir le rochtain ar dhoiciméid. Is féidir le solúbthacht nós imeachta an Ombudsman a bheith luachmhar do ghearánaigh aonair freisin.

I gcás amháin, mar shampla, rinne eagraíocht neamhrialtasach iarratas chuig an gCoimisiún ar rochtain ar dhoiciméid a bhaineann le caibidlíocht áirithe san Eagraíocht Dhomhanda Trádála. Réiteach cairdiúil a bhí i dtoradh an ghearáin inar sholáthair an Coimisiún liosta iomlán de na doiciméid ábhartha don ghearánach, rud a d’éascaigh cur i bhfeidhm níos beaichte (18).

Soláthraítear dhá shampla eile i gcásanna inar dhiúltaigh an Coimisiún rochtain a thabhairt don ghearánach ar dhoiciméad ó Bhallstát. I gceann de na cásanna, ba é an doiciméad lena mbaineann freagra údaráis na Ríochta Aontaithe ar iarrataí an Choimisiúin ar fhaisnéis in imscrúdú faoi Airteagal 226. Bhain an cás eile le litir a sheol Aire Airgeadais na Portaingéile chuig an gCoimisiún faoi chuimsiú an nós imeachta um easnamh iomarcach.

Agus mé ag déileáil leis na cásanna seo anuraidh, ghlac mé cur chuige nua. Chomh maith le tuairim a iarraidh ar an gCoimisiún, d’iarr mé freisin ar údaráis na mBallstát ábhartha a dtuairimí a thabhairt dom. Sa dá chás, ba é an toradh a bhí air sin gur athraigh an Coimisiún a sheasamh agus gur chomhaontaigh sé rochtain a thabhairt ar na doiciméid lena mbaineann (19).

5 Conclúid

Mar fhocal scoir, ba mhaith liom a chur in iúl go láidir, cé gur dhírigh mé ar an Ombudsman agus leigheasanna á bplé agam, gurb é an ceart chun leigheas breithiúnach ráthaíocht bhunúsach an smachta reachta.

Dá bhrí sin, tá infhaighteacht athbhreithnithe bhreithiúnaigh mar leigheas fíor-riachtanach do stádas rochtana poiblí mar cheart dlíthiúil in-fhorfheidhmithe ar leibhéal an Aontais Eorpaigh.

Tá ról an Ombudsman comhlántach le ról na Cúirte, ag soláthar leigheas malartach a fhéadfaidh iarratasóirí a roghnú má mheasann siad go bhfuil sé oiriúnach dá gcás.

Mar a luaigh mé, braitheann éifeachtacht an Ombudsman ar údarás morálta agus ar an gcumas tuairim an phobail a chur ina luí. Tugann sé sin le tuiscint go n-oibríonn an institiúid ar an mbealach is fearr i dtimpeallacht dhaonlathach.

Ina theannta sin, ní hamháin go gcuireann an tOmbudsman urraim do chearta dlíthiúla chun cinn agus, dá bhrí sin, don smacht reachta, ach déanann sé prionsabail an dea-riaracháin a fhorbairt agus a chur i bhfeidhm freisin.

Foráiltear leis na prionsabail sin, sa fhrása gairid a d’úsáid mé cheana féin, cineál ‘saol thar dhlíthiúlacht’. I mo thuairimse, tá dlúthnasc eatarthu, nó b’fhéidir go n-eascraíonn siad fiú as an smaoineamh daonlathach gurb ann d’institiúidí poiblí chun freastal ar an saoránach agus ní a mhalairt. (Níl aon am agam an argóint seo a fhorbairt anois, ach bheadh áthas orm é sin a dhéanamh in am do cheisteanna agus do phlé.)

Dá bhrí sin, déanann an tOmbudsman idirdhealú idir an smacht reachta agus an daonlathas i gciall institiúideach, agus nascann prionsabal na hoscailteachta iad ar leibhéal coincheapúil.

Dá bhrí sin, measaim go bhfuil sé oiriúnach go háirithe go mbeadh rogha leighis ag daoine aonair ar mian leo agóid a dhéanamh i gcoinne diúltú rochtana ar dhoiciméid nó ar fhaisnéis ar leibhéal an Aontais. Creidim freisin, mar Ombudsman Eorpach, go bhfuil freagracht ar leith orm cuidiú le dul i ngleic leis an easnamh daonlathach trí oscailteacht níos fearr a spreagadh, nuair is féidir.

Go raibh maith agat as do aire.

---

(1) Moladh Uimh. 854 (1979) ón Tionól an 1 Feabhra 1979; Moladh Uimh. R (81) 19 ó Choiste na nAirí an 25 Samhain 1981 maidir le rochtain ar fhaisnéis atá i seilbh údarás poiblí; Moladh Rec(2002)2 do na Ballstáit maidir le rochtain ar dhoiciméid oifigiúla, a ghlac Coiste Airí Chomhairle na hEorpa an 21 Feabhra 2002.

(2) Tarraingíonn an mhír seo go háirithe ar an méid seo a leanas: Dearbhú 17 atá i gceangal le Conradh Maastricht; tuairim an Abhcóide Ghinearálta Tesauro i gCás C-58/94, an Ísiltír v an Chomhairle, [1996] ECR I-2169 agus Cás T-92/98, Interporc Im- und Export GmbH v an Coimisiún (‘Interporc II’), [1999] ECR II-3521.

(3) Moladh Rec(2002)2 do na Ballstáit maidir le rochtain ar dhoiciméid oifigiúla, a ghlac Coiste Airí Chomhairle na hEorpa an 21 Feabhra 2002.

(4) An Breathnóir agus an Caomhnóir v an Ríocht Aontaithe, 14 EHRR 153.

(5) Leander v an tSualainn 9 EHRR 433: Tugann an Chúirt faoi deara go gcuireann an ceart chun saoirse chun faisnéis a fháil cosc bunúsach ar Rialtas srian a chur ar dhuine faisnéis a fháil ar mian le daoine eile í a thabhairt dó nó a d’fhéadfadh daoine eile a bheith toilteanach í a thabhairt dó.

(6) Féach Treoir 2003/4/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 28 Eanáir 2003 maidir le rochtain phoiblí ar fhaisnéis ar an gcomhshaol agus lena n-aisghairtear Treoir 90/313/CEE ón gComhairle 2003 IO L 041 lch. 26.

(7) Cód Iompair na Comhairle agus an Choimisiúin maidir le rochtain phoiblí, IO 1993 L340/41; Cinneadh 93/731 ón gComhairle an 20 Nollaig 1993 maidir le rochtain phoiblí ar dhoiciméid na Comhairle IO 1993 L 340/43; Cuireadh an Cód chun feidhme trí chinntí a rinne an dá institiúid ar leithligh: Cinneadh 94/90 ón gCoimisiún an 8 Feabhra 1994 maidir le rochtain phoiblí ar dhoiciméid an Choimisiúin IO 1994 L 46/58.

(8) Sheas an Chúirt Chéadchéime le bailíocht riail an údair i gCás T-92/98, Interporc Im- und Export GmbH v an Coimisiún [1999] ECR II-3521.

(9) Cásanna 633/97/PD agus 634/97/PD.

(10) Rialachán (CE) Uimh. 1049/2001 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 30 Bealtaine 2001 maidir le rochtain phoiblí ar dhoiciméid ó Pharlaimint na hEorpa, ón gComhairle agus ón gCoimisiún, 2001 IO L 145, lch. 43.

(11) Cás T-187/03, Isabella Scippacercola v An Coimisiún, Breithiúnas an 17 Márta 2005, míreanna 57-58. Is mar seo a leanas atá Airteagal 4 (5) de Rialachán 1049/2001: “Féadfaidh Ballstát a iarraidh ar an institiúid gan doiciméad de thionscnamh an Bhallstáit sin a nochtadh gan comhaontú a fháil uaidh roimh ré.”

(12) Rinneadh Tuarascáil Speisialta an Ombudsman i gcás 1542/2000/(PB)SM an 18 Deireadh Fómhair 2001 agus rinneadh an dréachtmholadh i gcás 2371/2003/GG an 14 Aibreán 2004. Tugadh breithiúnas an CFI an 23 Samhain 2004 i gCás T-84/03, Turco v an Chomhairle.

(13) Cás 1764/2003/ELB, cinneadh an 12 Eanáir 2006.

(14) Páipéar Cúlra Uimh. 1, Rochtain phoiblí ar dhoiciméid agus cosaint sonraí, Iúil 2005.

(15) Airteagal 22 den Chód Eorpach um Dhea-Iompar Riaracháin.

(16) Cás 3054/2004/TN, cinneadh an 1 Iúil 2005.

(17) Cás 2395/2003/GG, Tuarascáil Speisialta an 4 Deireadh Fómhair 2005.

(18) Cás 415/2003/TN, cinneadh an 27 Feabhra 2004.

(19) Cásanna 3381/2004/TN, cinneadh an 6 Meán Fómhair 2005 agus 116/2005/MHZ, cinneadh an 20 Nollaig 2005.