# Obair an Ombudsman Eorpaigh i ndáil le daoine faoi mhíchumas - Údar: Ombudsman Eorpach - Dáta: 2025-12-02T00:00+01:00[Europe/Paris] - [URL](https://www.ombudsman.europa.eu/ga/speech/ga/216378) --- A Chathaoirligh, a Chomhaltaí Onóracha, Tráthnóna maith. Gabhaim buíochas le Parlaimint na hEorpa agus go háirithe le Coiste PETI as an gceardlann bhliantúil seo a eagrú, lena gcuirtear cearta daoine faoi mhíchumas i gcroílár ár machnaimh agus ár bpléití. Mar Ombudsman Eorpach, is é an ról atá agam déileáil le gearáin agus fiosrúcháin féintionscnaimh a dhéanamh ar chásanna drochriaracháin i ngníomhaíochtaí institiúidí, chomhlachtaí, oifigí agus ghníomhaireachtaí an Aontais. Agus mé ag déileáil le hábhair a bhaineann le cearta daoine faoi mhíchumas, tarraingíonn m'Oifig ar chaighdeáin Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar Chearta Daoine faoi Mhíchumas (CRPD) agus ar léirmhíniú údarásach Choiste CRPD ar an gCoinbhinsiún, lena n-áirítear a bharúlacha deiridh agus a bharúlacha ginearálta. Tráth stairiúil a bhí ann nuair a dhaingnigh an tAontas CRPD: ba é sin an chéad uair a tháinig an tAontas chun bheith ina pháirtí i gconradh de chuid na Náisiún Aontaithe um chearta an duine. Agus ba athrú as cuimse é ar an gcaoi a dtuigtear míchumas --- ó chur chuige leighis nó carthanachta go samhail lánfheidhme maidir le cearta an duine lena gcuirtear béim ar chomhionannas, neamhspleáchas, rannpháirtíocht agus cuimsiú. Faoin tsamhail sin, cruthaíonn bacainní sa tsochaí---ní laguithe aonair---míchumas. Treoraíonn an bealach nua smaointeoireachta seo faoi mhíchumas obair m'Oifige gach lá. Mar sin, tá an tAontas féin --- agus a Bhallstáit uile, agus gach ceann acu ag gníomhú go neamhspleách --- ina bpáirtithe i gCoinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar Chearta Daoine faoi Mhíchumas (CRPD). Déleibhéal tábhachtach tiomantais a leagann béim ar an ról atá ag an Ombudsman Eorpach chomh maith le hombudsmain náisiúnta agus réigiúnacha maidir le cearta daoine faoi mhíchumas a chur chun cinn agus a chosaint. Tá go leor institiúidí ombudsman mar chuid de shásraí faireacháin CRPD a dtíre nó glacann siad freagrachtaí gaolmhara chucu féin go gníomhach. Mar is eol daoibh, is comhalta iomlán neamhspleách de Chreat Faireacháin CRPD an Aontais í m'Oifig freisin, agus sa ról sin, cuirimid le gníomhaíochtaí faireacháin agus tuairiscithe an Chreata, lena n-áirítear athbhreithniú tréimhsiúil Choiste CRPD ar an Aontas. Mar sin féin, lig dom béim a leagan freisin, ar leithligh ó struchtúir faireacháin fhoirmiúla CRPD na Náisiún Aontaithe, ar m'Oifig agus ar go leor institiúidí Ombudsman náisiúnta agus réigiúnacha araon leanúint de ghearáin a láimhseáil agus fiosrúcháin féintionscnaimh a dhéanamh maidir le cearta daoine faoi mhíchumas. Tá an obair sin mar chuid dár bpríomh-shainordú chun aghaidh a thabhairt ar dhrochriarachán. Agus cuireann an fíoras go roinneann institiúidí Ombudsman ar fud na hEorpa an sainordú seo béim freisin ar ábharthacht na sásraí comhoibríocha a sholáthraíonn Líonra Eorpach na nOmbudsman (ENO). Mar chomhordaitheoir ar an Líonra, tugann an tOmbudsman Eorpach le chéile institiúidí atá tiomanta do dhlí an Aontais agus prionsabail an dea-riaracháin a chaomhnú. Trí imscrúduithe comhthreomhara agus fiosrúcháin chomhpháirteacha, chomh maith le nósanna imeachta fiosruithe, cuireann ENO ar ár gcumas aghaidh a thabhairt ar shaincheisteanna a bhaineann le riarachán an Aontais agus le riaracháin náisiúnta nó réigiúnacha araon, agus ar an gcaoi sin cur chun feidhme foriomlán CRPD a neartú ar fud na hEorpa. Lig dom sampla a thabhairt duit. In 2022, d'eisigh m'Oifig cinneadh tar éis fiosrúchán féintionscnaimh ar an gcaoi a ndéanann an Coimisiún Eorpach faireachán ar chistí an Aontais atá beartaithe chun tacú le ceart daoine faoi mhíchumas maireachtáil go neamhspleách. Le linn an fhiosrúcháin, fuaireamar ionchur luachmhar ó roinnt Ombudsman náisiúnta. Bunaithe ar ár bhfionnachtana, [d'eisíomar moltaí](https://www.ombudsman.europa.eu/news-document/155398) chun feabhas a chur ar phróisis faireacháin an Choimisiúin agus chuireamar i bhfios go láidir nach mór dó ról forfheidhmithe níos gníomhaí a ghlacadh, go háirithe i gcás ina bhfuil imní ann go bhféadfadh gníomhaíochtaí arna gcistiú ag an Aontas teacht salach ar an sprioc maidir le dí-institiúidiú a chur chun cinn. Is ábhar imní comhroinnte é sin le hinstitiúidí eile, eadhon an Ghníomhaireacht um Chearta Bunúsacha. Leagtar béim sa tuarascáil is déanaí ó FRA ar an ngá atá le deireadh a chur leis an institiúidiú agus tús áite a thabhairt do chuimsiú daoine faoi mhíchumas sa phobal. I mí an Mhárta na bliana seo --- mar is eol dúinn --- chríochnaigh Coiste CRPD a dhara athbhreithniú tréimhsiúil ar an Aontas Eorpach agus d'eisigh sé a bharúlacha deiridh. Chuir m'Oifig faisnéis isteach bunaithe ar na gearáin agus na fiosrúcháin a láimhseáil muid le blianta beaga anuas. Leag an Coiste béim ar roinnt fadhbanna athfhillteacha a shainaithníomar freisin, eadhon: dí-institiúidiú agus úsáid chistí an Aontais, dálaí oibre do dhaoine faoi mhíchumas laistigh de riarachán an Aontais, lena n-áirítear earcaíocht, sochair do chúramóirí, agus cóiríocht réasúnta, agus cumhdach árachais sláinte d'fhoireann an Aontais. Is faoin gCoimisiún Eorpach anois -- mar phointe fócasach don Aontas maidir le cúrsaí CRPD -- atá sé na hathchóirithe agus na gníomhaíochtaí is gá a stiúradh chun aghaidh a thabhairt ar na dúshláin sin. Moltar dom, maidir le ceann de na saincheisteanna sin---aisíoc riachtanas a bhaineann le sláinte daoine faoi mhíchumas---gur tharraing an Coimisiún ar thorthaí m'Oifige agus ar bharúlacha Choiste CRPD agus go bhfuil cur chuige nua a chomhlíonann CRPD á mheas aige. Thug an Coiste dá aire freisin gur cheart moltaí an Ombudsman Eorpaigh a leanúint. Cé nach bhfuil ár moltaí ceangailteach ó thaobh dlí de, is iondúil go bhfreagraíonn institiúidí an Aontais go dearfach. Nuair nach ndéanann siad amhlaidh, féadfaimid cinneadh drochriaracháin a eisiúint agus, i gcás inarb iomchuí, tuarascáil speisialta a chur faoi bhráid Pharlaimint na hEorpa. Go dtí seo, níor ghá tuarascáil den sórt sin a eisiúint maidir le cearta míchumais. Ba mhaith liom roinnt forbairtí is díol sásaimh ar leibhéal an Aontais a lua freisin. Is céim dhearfach iad na conclúidí ón gComhairle a glacadh le déanaí maidir le maireachtáil neamhspleách, go háirithe i réimse inar iarr Coiste CRPD go ndéanfaí tuilleadh dul chun cinn. Tá deimhniú an Choimisiúin go ndéanfaidh sé Straitéis an Aontais maidir le Cearta Daoine faoi Mhíchumas 2021--2030 a thabhairt cothrom le dáta in 2026 chomh tábhachtach céanna. Ag tógáil ar thionscnaimh shuaitheanta amhail Cárta Míchumais an Aontais, táim ag tnúth le sraith uaillmhianach nithiúil gníomhaíochtaí nua, i gcomhréir le moltaí an Choiste. Tá comhairliúchán poiblí seolta ag an gCoimisiún freisin chun an Straitéis a fheabhsú. Is uirlisí ríthábhachtacha iad comhairliúcháin phoiblí, achainíocha chuig Coiste PETI, agus gearáin chuig m'Oifig chun rannpháirtíocht na saoránach a neartú agus chun bearnaí agus fadhbanna atá fós ann a shainaithint. De réir Eurostat, duine faoi mhíchumas is ea duine fásta amháin as gach ceathrar san Aontas. Tá dul chun cinn fóinteach déanta ag an Aontas maidir lena gcearta a chosaint agus a chur chun cinn, ach tá obair fós le déanamh chun comhionannas agus rannpháirtíocht iomlán a áirithiú. Tá sé sin soiléir ó na gearáin a fhaigheann m'Oifig i gcónaí agus go cinnte ó na hachainíocha a chuirtear faoi bhráid Choiste PETI. In aimsir na héiginnteachta, tá sé thar a bheith tábhachtach go leanfadh gníomhaithe uile an Aontais de bheith dírithe, obair leantach a dhéanamh ar bharúlacha deiridh Choiste CRPD, agus leanúint dár ról a imirt maidir le cearta daoine faoi mhíchumas a chur chun cinn. Tá sé fíorthábhachtach freisin iarrachtaí comhoibríocha ar an ábhar seo a thabhairt le chéile, ní hamháin ar leibhéal institiúidí an Ombudsman, ach freisin ar leibhéal geallsealbhóirí tábhachtacha amhail FRA, ag tógáil ar a dtorthaí agus ar a réitigh. I ndeireadh na dála, ní cearta speisialta iad cearta daoine faoi mhíchumas. Is cearta comhionanna iad - agus is tomhas iad a chosaint ar shláine an Aontais, ar a chothroime agus ar a thiomantas do gach duine aonair. Dea-shampla a thabhairt. Go raibh maith agat.