Bhain an cás leis an gcaoi a n-áirithíonn an Coimisiún Eorpach go gcuireann an Rómáin breithiúnas ó Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh chun feidhme go hiomlán maidir le diúltú neamhdhleathach cártaí aitheantais a eisiúint do shaoránaigh Rómánacha a bhfuil sainchónaí orthu i mBallstáit eile.

Chinn an tOmbudsman gur chosúil go raibh an t-ábhar ag athrú ar an leibhéal náisiúnta agus go raibh faireachán á dhéanamh ag an gCoimisiún ar an staid go gníomhach agus ag eatraimh réasúnta.

Dhún an tOmbudsman an cás leis an gconclúid nach bhfuil údar le tuilleadh fiosrúchán ag an gcéim seo. Mar sin féin, d’iarr an tOmbudsman ar an gCoimisiún í a thabhairt cothrom le dáta, laistigh de shé mhí, maidir lena mheasúnú ar chomhlíontacht na Rómáine leis an mbreithiúnas agus maidir le haon ghníomhaíocht bhreise a rinne an Coimisiún.

Bhain an cás le hiarraidh ar rochtain phoiblí ar dhoiciméid atá i seilbh Ghníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí (Europol) maidir lena comhar le húdaráis na mBallstát, leis an Ríocht Aontaithe agus le Frontex maidir le gníomhaíochtaí frithsmuigleála i Muir nIocht. Shainaithin Europol 197 ndoiciméad mar dhoiciméid a thagann faoi raon feidhme na hiarrata agus dhiúltaigh sé rochtain a thabhairt orthu uile. Agus rochtain á diúltú aige, d’áitigh Europol go mbainfeadh nochtadh na ndoiciméad an bonn de chosaint leas an phobail maidir le slándáil phoiblí agus a chaidreamh idirnáisiúnta. 

Rinne foireann fiosrúcháin an Ombudsman iniúchadh ar shamplaí de na doiciméid a bhí i gceist agus bhuail siad le hionadaithe Europol. Bunaithe ar an méid sin agus i bhfianaise na lánrogha leithne atá ag institiúidí agus gníomhaireachtaí an Aontais i gcás ina measann siad go bhfuil an tslándáil phoiblí agus an caidreamh idirnáisiúnta i mbaol, chinn an tOmbudsman nach raibh cinneadh Europol rochtain phoiblí a dhiúltú mícheart go follasach.

Ós rud é nach féidir leas poiblí eile a mheastar a bheith níos tábhachtaí a chur in ionad na leasanna poiblí atá i gceist, dhún an tOmbudsman an fiosrúchán inar cinneadh nach raibh aon drochriarachán ag Europol.

D’iarr an gearánach ar an gCoimisiún Eorpach rochtain phoiblí a thabhairt ar dhoiciméid a bhaineann le tacaíocht an Aontais do bhainistiú imirce sa Chipir. Shainaithin an Coimisiún ceithre dhoiciméad mar dhoiciméid a thagann faoi raon feidhme na hiarrata: dhá thuarascáil cruinnithe, faisnéisiú agus Tuarascáil Flash, ach níor tugadh rochtain ach ar chodanna den Tuarascáil Flash. Agus rochtain ar na doiciméid eile á diúltú aige, d’agair an Coimisiún eisceachtaí faoi reachtaíocht an Aontais maidir le rochtain phoiblí ar dhoiciméid, agus d’áitigh sé go bhféadfadh nochtadh an bonn a bhaint de leas an phobail maidir le slándáil phoiblí agus caidreamh idirnáisiúnta, chomh maith lena phróisis chinnteoireachta. Nuair a theip ar an gCoimisiún freagra a thabhairt ar iarratas an ghearánaigh ar athbhreithniú ('iarratas daingniúcháin') laistigh den teorainn ama is infheidhme, chuaigh an gearánach i dteagmháil leis an Ombudsman.

D’oscail an tOmbudsman fiosrúchán maidir le diúltú intuigthe an Choimisiúin na doiciméid a iarradh a nochtadh (go hiomlán) agus rinne foireann fiosrúcháin an Ombudsman iniúchadh ar na doiciméid atá i gceist. Bunaithe ar an gcigireacht, roinn an tOmbudsman a réamhthuairim leis an gCoimisiún go bhféadfaí rochtain níos leithne a thabhairt ar na doiciméid. Go gairid tar éis don Ombudsman a réamhthuairim a sheoladh, ghlac an Coimisiún a chinneadh daingniúcháin maidir le hiarratas rochtana an ghearánaigh, inar dheimhnigh sé a sheasamh bunaidh agus inar dhiúltaigh sé aon rochtain bhreise. D’iarr an tOmbudsman cruinniú idir a foireann fiosrúcháin agus ionadaithe an Choimisiúin chun tuilleadh soiléirithe a fháil maidir le seasamh an Choimisiúin.

Ba chúis aiféala don Ombudsman nár thug an Coimisiún rochtain níos leithne ar thuarascálacha na gcruinnithe agus ar an bhfaisnéisiú le linn a fiosrúcháin. Ós rud é gur dheimhnigh an Coimisiún a sheasamh sa chinneadh daingniúcháin agus le linn an chruinnithe le foireann fiosrúcháin an Ombudsman, bhí an tOmbudsman den tuairim nach bhfónfaí d’aon chuspóir tríd an ábhar a shaothrú i gcomhthéacs an cháis seo. Tá an tOmbudsman ag súil, áfach, go gcuirfidh an Coimisiún a measúnú mionsonraithe san áireamh agus é ag déileáil le hiarrataí ar rochtain phoiblí amach anseo ar fhaisnéisithe agus ar thuarascálacha cruinnithe amhail iad siúd atá i gceist.

Baineann na trí chás leis an gcaoi ar chuir an Coimisiún Eorpach a rialacha ‘Rialáil Níos Fearr’ agus a cheanglais nós imeachta eile i bhfeidhm agus tograí reachtacha á n-ullmhú aige maidir le dícheall cuí inbhuanaitheachta corparáidí (983/2025/MAS), smuigleáil imirceach a chomhrac (2031/2024/VB) agus an Comhbheartas Talmhaíochta (1379/2024/MIK). Mheas an Coimisiún go raibh práinn leis na tograí sin agus, dá bhrí sin, d’fhág sé céimeanna dá bhforáiltear ina rialacha ar lár, amhail measúnuithe tionchair agus comhairliúcháin phoiblí. Mheas na gearánaigh, ar eagraíochtaí sochaí sibhialta iad, gur sháraigh na heasnaimh sin rialacha an Choimisiúin maidir le ‘Rialáil Níos Fearr’. In dhá chás, d’áitigh na gearánaigh freisin gur theip ar an gCoimisiún seiceáil a dhéanamh ar chomhsheasmhacht na dtograí reachtacha le spriocanna aeráide an Aontais, mar a cheanglaítear leis an Dlí Aeráide Eorpach. I gcás amháin, bhí imní ar an ngearánach freisin gur sháraigh an Coimisiún a Rialacha Nós Imeachta maidir le comhairliúcháin idirsheirbhíse.   

Chuir an tOmbudsman tús le fiosrúcháin maidir leis na trí chás. Fuair sí freagra i scríbhinn ón gCoimisiún i ngach ceann de na trí chás, rinne sí cigireacht ar chomhaid ábhartha an Choimisiúin agus bhuail a foirne fiosrúcháin le hionadaithe ón gCoimisiún i gcomhthéacs dhá fhiosrúchán.

D’fhreagair an Coimisiún nach dlí ceangailteach iad na rialacha maidir le ‘Rialáil Níos Fearr’ ach gur tacar uirlisí ceaptha beartas iad chun faisnéis ábhartha a bhailiú ar cheart iad a chur i bhfeidhm ar bhealach comhréireach. D’áitigh sé freisin gur bhailigh sé an fhianaise ábhartha uile sular ghlac sé na tograí reachtacha atá i gceist, gur chuaigh sé i gcomhairle le páirtithe leasmhara agus go ndearna sé na measúnuithe ar chomhsheasmhacht aeráide agus an comhairliúchán idirsheirbhíse i gcomhréir leis na rialacha is infheidhme.

Bunaithe ar a cuid fiosrúchán, d’aimsigh an tOmbudsman roinnt easnamh nós imeachta sa chaoi ar ullmhaigh an Coimisiún na tograí reachtacha arb ionann iad, nuair a chuirtear le chéile iad, agus drochriarachán.

Go háirithe, chinn an tOmbudsman gur ghlac an Coimisiún léirmhíniú leathan ar ‘phráinn’ agus gur theip air údar leordhóthanach a thabhairt le ‘práinn’ na dtograí reachtacha i leith an phobail agus a mhaoluithe ar na rialacha is infheidhme maidir le Rialáil Níos Fearr a dhoiciméadú. Chinn an tOmbudsman freisin nach bhfuil nós imeachta curtha i bhfeidhm ag an gCoimisiún lena n-áiritheofaí, mar a cheanglaítear leis na Conarthaí agus leis an gcásdlí, ullmhúchán trédhearcach, fianaise-bhunaithe agus cuimsitheach de thograí reachtacha ‘práinneacha’. Chinn an tOmbudsman freisin, toisc nár choimeád sé taifid chuí ar sheiceálacha comhsheasmhachta éigeantacha ar a thograí le spriocanna aeráide an Aontais, gur theip ar an gCoimisiún gníomhú ar bhealach cuntasach.

Chun aghaidh a thabhairt ar na heasnaimh sin, rinne an tOmbudsman dhá mholadh. Mhol an tOmbudsman gur cheart don Choimisiún cur i bhfeidhm intuartha, comhsheasmhach agus neamhthreallach a rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr a áirithiú, trí chásanna ‘práinneacha’ a shainiú a thugann údar le maolú ar na ceanglais a leagtar amach sna rialacha. Thairis sin, i gcás ina ndeonaítear maoluithe, ba cheart don Choimisiún nós imeachta a bhunú chun a áirithiú go mbeidh ullmhú práinneach tograí reachtacha fós i gcomhréir leis na prionsabail a bhaineann le próiseas reachtóireachta trédhearcach, fianaisebhunaithe agus cuimsitheach. Chun cabhrú leis an gCoimisiún sa chúram seo, rinne an tOmbudsman ceithre mholadh, lena n-áirítear soiléiriú a dhéanamh ar a rialacha comhairliúcháin le páirtithe leasmhara maidir le tograí práinneacha agus a chinntiú go bhfoilsítear an fhianaise a thacaíonn lena thograí in am trátha chun díospóireacht phoiblí a chumasú sula nglactar reachtaíocht.