Bhain an cás le hiarraidh ar rochtain phoiblí ar dhoiciméid atá i seilbh na Gníomhaireachta Eorpaí um an nGarda Teorann agus Cósta (Frontex) a bhaineann le Comhoibríochtaí um Fhilleadh agus Oibríochtaí Náisiúnta um Fhilleadh arna gcomhordú ag Frontex don tréimhse ón 1 Iúil go dtí an 31 Nollaig 2024. Shainaithin Frontex 247 dtuarascáil deiridh ar oibríochtaí um fhilleadh, 46 dhoiciméad arb é atá iontu Plean Oibríochtúil um Fhilleadh le haghaidh 2024 agus roinnt comhaontuithe deontais gaolmhara. Bhain Frontex cuid den fhaisnéis mhionsonraithe a iarradh faoi oibríochtaí um fhilleadh óna bhunachar sonraí freisin ach chuir sé deireadh leis an gcuid eile. Dhiúltaigh Frontex rochtain a thabhairt ar na 46 dhoiciméad arb éard atá iontu Plean Oibríochtúil um Fhilleadh le haghaidh 2024 ina n-iomláine agus rochtain pháirteach leathan a thabhairt ar na comhaontuithe deontais ag an am céanna. D’áitigh Frontex go mbainfeadh nochtadh breise an bonn de chosaint leas an phobail a mhéid a bhaineann le slándáil phoiblí agus caidreamh idirnáisiúnta chomh maith le leasanna tráchtála.

Rinne foireann fiosrúcháin an Ombudsman iniúchadh ar shampla de na doiciméid atá i gceist agus thionóil siad cruinniú le hionadaithe Frontex. Bunaithe ar an gcigireacht agus ar na soiléirithe a fuarthas le linn an chruinnithe, chinn an tOmbudsman go raibh údar foriomlán le seasamh Frontex.

Cé gur chinn an tOmbudsman, dá bhrí sin, go raibh an chaoi ar láimhseáil Frontex an iarraidh réasúnta agus gur dhún sé an fiosrúchán leis an gconclúid nach raibh aon drochriarachán ann, thug sí dá haire, in éagmais liosta cuimsitheach doiciméad a thagann faoi raon feidhme na hiarrata, go raibh sé deacair don Ombudsman a chinneadh go cinnte cé mhéad doiciméad a shainaithin Frontex mar dhoiciméid a thagann faoi raon feidhme na hiarrata. Dá bhrí sin, d’athdhearbhaigh an tOmbudsman moladh roimhe seo gur cheart do Frontex, mar ábhar dea-riaracháin, liosta doiciméad a chur ar fáil d’iarratasóirí a shainaithníonn sé mar dhoiciméid a thagann faoi raon feidhme a n-iarrataí ar rochtain phoiblí ar dhoiciméid.

Bhain an cás leis an gcaoi ar thug Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann (EUAA) aghaidh ar líomhaintí maidir le sáruithe ar chearta bunúsacha ina gníomhaíochtaí ar oileán Samos na Gréige. Bhí imní ar na gearánaigh go raibh an chaoi a ndearna cásoibrithe a imscaradh i bhfoirne tacaíochta tearmainn EUAA agallaimh le hiarrthóirí tearmainn leochaileacha in aghaidh dhlí an Aontais, agus gur theip ar EUAA aghaidh a thabhairt air sin. Ina theannta sin, bhí imní ar na gearánaigh faoin gcaoi ar dhéileáil EUAA le tuarascálacha na n-iarrthóirí tearmainn maidir le brú siar.

Chinn an tOmbudsman, tráth an ghearáin, gur theip ar EUAA a áirithiú go raibh cásoibrithe a imscaradh ina fhoirne tacaíochta tearmainn sásta agallaimh a dhéanamh i gceart le hiarrthóirí tearmainn leochaileacha, lena n-áirítear maidir le conas táscairí leochaileachtaí a chur san áireamh nuair a thagann siad chun cinn den chéad uair le linn an agallaimh tearmainn. Chinn an tOmbudsman freisin gur theip ar EUAA nós imeachta cuí a chur ar fáil d’iarrthóirí tearmainn leochaileacha chun botúin a rinneadh le linn agallamh a thuairisciú agus chun go ndéanfadh EUAA athbhreithniú ar thuarascálacha den sórt sin. Chinn an tOmbudsman gurbh ionann sin agus drochriarachán agus chuir sé ceithre mholadh faoi bhráid EUAA chun aghaidh a thabhairt ar na heasnaimh.

Ina theannta sin, sheol an tOmbudsman na moltaí sin chuig a comhghleacaithe ó Líonra Eorpach na nOmbudsman (ENO), ag lorg a dtuairimí maidir leis an gcaoi a n-áirithítear comhlíonadh na gceart bunúsach sa chomhar idir cásoibrithe EUAA agus oifigigh náisiúnta tearmainn.

Ina theannta sin, shainaithin an tOmbudsman easnaimh thábhachtacha maidir leis an gcaoi ar dhéileáil EUAA le nochtadh taithí na n-iarrthóirí tearmainn ar bhrú siar le linn agallamh. Ós rud é gur thosaigh EUAA ar bhearta a chur chun feidhme chun na heasnaimh sin a leigheas le linn fhiosrúchán an Ombudsman, níor aimsigh sí drochriarachán ach ina ionad sin rinne sí dhá mholadh maidir le feabhsúchán.

Bhain na trí chás leis an gcaoi ar chuir an Coimisiún Eorpach a rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr agus ceanglais nós imeachta eile i bhfeidhm agus tograí reachtacha á n-ullmhú aige maidir le dícheall cuí inbhuanaitheachta corparáidí (983/2025/MIK), smuigleáil imirceach a chomhrac (2031/2024/VB) agus an Comhbheartas Talmhaíochta (1379/2024/MIK). Mheas an Coimisiún go raibh práinn leis na tograí sin agus, dá bhrí sin, d’fhág sé céimeanna dá bhforáiltear ina rialacha ar lár, amhail measúnuithe tionchair agus comhairliúcháin phoiblí. Mheas na gearánaigh, ar eagraíochtaí sochaí sibhialta iad, gur sháraigh na heasnaimh sin rialacha an Choimisiúin maidir le Rialáil Níos Fearr. In dhá chás, d’áitigh na gearánaigh freisin gur theip ar an gCoimisiún measúnú a dhéanamh ar chomhsheasmhacht na dtograí reachtacha le spriocanna aeráide an Aontais, mar a cheanglaítear leis an Dlí Aeráide Eorpach. I gcás amháin, bhí imní ar an ngearánach freisin gur sháraigh an Coimisiún a Rialacha Nós Imeachta maidir le comhairliúcháin idirsheirbhíse.

Bunaithe ar a cuid fiosrúchán, tháinig an tOmbudsman ar easnaimh nós imeachta sa chaoi ar ullmhaigh an Coimisiún na tograí reachtacha atá i gceist, arbh ionann iad, nuair a cuireadh le chéile iad, agus drochriarachán. Chun aghaidh a thabhairt ar na heasnaimh sin, mhol an tOmbudsman don Choimisiún cur i bhfeidhm intuartha, comhsheasmhach agus neamhthreallach a rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr a áirithiú, trí chásanna ‘práinneacha’ a shainiú lena dtugtar údar le maolú ar a gceanglais, chomh maith leis na cúiseanna le haon mhaoluithe a dheonaítear a thaifeadadh agus a mhíniú. Thairis sin, i gcás ina ndeonaítear maoluithe, ba cheart don Choimisiún nós imeachta a bhunú chun a áirithiú go mbeidh ullmhú práinneach tograí reachtacha fós i gcomhréir leis na prionsabail a bhaineann le próiseas reachtóireachta trédhearcach, fianaisebhunaithe agus cuimsitheach. Chun cabhrú leis an gCoimisiún sa chúram seo, rinne an tOmbudsman ceithre mholadh maidir le feabhsú, lena n-áirítear: a rialacha comhairliúcháin le páirtithe leasmhara maidir le tograí práinneacha a shoiléiriú; a áirithiú go ndéanfar na doiciméid anailíseacha a chuirtear in ionad measúnuithe tionchair agus ina leagtar amach an fhianaise a thacaíonn lena thograí a fhoilsiú go tráthúil chun díospóireacht phoiblí a chumasú sula nglacfar an reachtaíocht; treoir a eisiúint maidir le measúnuithe comhsheasmhachta aeráide a chur chun feidhme; réasúnuithe a sholáthar agus a thaifeadadh agus tréimhsí comhairliúcháin idirsheirbhíse á ngiorrú faoi bhun tairseacha bunaithe.

Ina fhreagra ar an Ombudsman, chomhaontaigh an Coimisiún machnamh a dhéanamh ar chásanna ‘práinneacha’ a shainiú le linn an athbhreithnithe atá ar na bacáin ar na rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr, chomh maith leis na cúiseanna le haon mhaoluithe ar a gceanglais a chur i bhfeidhm a thaifeadadh agus a fhoilsiú. Gheall an Coimisiún freisin comhairliúcháin spriocdhírithe a áirithiú maidir lena thograí ‘práinneacha’, na doiciméid anailíseacha ina bhfuil fianaise a thacaíonn lena thograí a fhoilsiú laistigh de 3 mhí ón nglacadh, measúnuithe ar chomhsheasmhacht aeráide a áireamh i ndoiciméid anailíseacha agus i meabhráin mhíniúcháin araon le haghaidh tograí amach anseo agus réasúnuithe a sholáthar le haghaidh comhairliúcháin idirsheirbhíse ghiorraithe.

Mheas na gearánaigh, ina mbarúlacha maidir leis an bhfreagra ón gCoimisiún, nach bhfuil gealltanais an Choimisiúin soiléir ná nithiúil go leor chun próiseas reachtóireachta trédhearcach, cuimsitheach agus fianaisebhunaithe a ráthú.

D'fháiltigh an tOmbudsman roimh fhreagra cuiditheach foriomlán an Choimisiúin ar a cuid moltaí agus moltaí maidir le feabhsúchán. É sin ráite, ní thugann freagra an Choimisiúin dóthain soiléireachta fós maidir leis na céimeanna nithiúla atá beartaithe aige a ghlacadh chun moltaí agus moltaí an Ombudsman maidir le feabhsú a chur chun feidhme.

Dá bhrí sin, déanfaidh an tOmbudsman faireachán ar an ábhar sin bunaithe ar ghearáin amach anseo agus a luaithe a bheidh an t-athbhreithniú ar na rialacha maidir le Rialáil Níos Fearr tugtha chun críche ag an gCoimisiún. Ag an gcéim seo, níl údar le haon fhiosrúcháin bhreise, agus dhún an tOmbudsman na trí chás.

Bhain an cás leis an gcaoi a n-áirithíonn an Coimisiún Eorpach go gcuireann an Rómáin breithiúnas ó Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh chun feidhme go hiomlán maidir le diúltú neamhdhleathach cártaí aitheantais a eisiúint do shaoránaigh Rómánacha a bhfuil sainchónaí orthu i mBallstáit eile.

Chinn an tOmbudsman gur chosúil go raibh an t-ábhar ag athrú ar an leibhéal náisiúnta agus go raibh faireachán á dhéanamh ag an gCoimisiún ar an staid go gníomhach agus ag eatraimh réasúnta.

Dhún an tOmbudsman an cás leis an gconclúid nach bhfuil údar le tuilleadh fiosrúchán ag an gcéim seo. Mar sin féin, d’iarr an tOmbudsman ar an gCoimisiún í a thabhairt cothrom le dáta, laistigh de shé mhí, maidir lena mheasúnú ar chomhlíontacht na Rómáine leis an mbreithiúnas agus maidir le haon ghníomhaíocht bhreise a rinne an Coimisiún.

Bhain an cás le hiarraidh ar rochtain phoiblí ar dhoiciméid atá i seilbh Ghníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí (Europol) maidir lena comhar le húdaráis na mBallstát, leis an Ríocht Aontaithe agus le Frontex maidir le gníomhaíochtaí frithsmuigleála i Muir nIocht. Shainaithin Europol 197 ndoiciméad mar dhoiciméid a thagann faoi raon feidhme na hiarrata agus dhiúltaigh sé rochtain a thabhairt orthu uile. Agus rochtain á diúltú aige, d’áitigh Europol go mbainfeadh nochtadh na ndoiciméad an bonn de chosaint leas an phobail maidir le slándáil phoiblí agus a chaidreamh idirnáisiúnta. 

Rinne foireann fiosrúcháin an Ombudsman iniúchadh ar shamplaí de na doiciméid a bhí i gceist agus bhuail siad le hionadaithe Europol. Bunaithe ar an méid sin agus i bhfianaise na lánrogha leithne atá ag institiúidí agus gníomhaireachtaí an Aontais i gcás ina measann siad go bhfuil an tslándáil phoiblí agus an caidreamh idirnáisiúnta i mbaol, chinn an tOmbudsman nach raibh cinneadh Europol rochtain phoiblí a dhiúltú mícheart go follasach.

Ós rud é nach féidir leas poiblí eile a mheastar a bheith níos tábhachtaí a chur in ionad na leasanna poiblí atá i gceist, dhún an tOmbudsman an fiosrúchán inar cinneadh nach raibh aon drochriarachán ag Europol.