Αξιότιμος Υπερασπιστής del Pueblo de España,

Señor Presidente del Foro de la Nueva Economía (Πρόεδρος του Φόρο της Οικονομίας),

Estimados colegas (Εστιμάδος Κολέγκας),

Señoras y señores:

I. Introducción

Es un gran placer estar presente en este encuentro organizado por el Foro de la Nueva Economía, para hablarles de un tema tan actual como es la Europa de los Ciudadanos desde la perspectiva del Defensor del Pueblo Europeo. Permítanme, en primer lugar, expresar mi agradecimiento al Presidente de este Foro, Señor José Luís Rodríguez, por brindarme la oportunidad de estar aquí con Ustedes.

Querría también dar las gracias a mi colega y amigo, Enrique Múgica, por su halagadora presentación, así como a los Defensores del Pueblo autonómicos que han venido hasta Madrid para presenciar esta conferencia. Si bien éste será uno de los ejes de mi exposición, déjenme que les avance que el trabajo del Defensor del Pueblo Europeo en defensa de los ciudadanos europeos ha sido en gran parte resultado de la estrecha colaboración con mis colegas, tanto a nivel nacional como autonómico.

Me siento orgulloso de poder hablarles del papel de un Defensor del Pueblo en un país como España donde el funcionamiento de esta institución es ejemplar y ha servido de fuente de inspiración para otros países, como también para la Unión Europea.

Esta importancia del Defensor del Pueblo en España es una de las razones por las que estaré de vuelta en Madrid en breves días, en el marco de una visita oficial a España durante la que deberé explorar con el Defensor del Pueblo español, Enrique Múgica, los medios a nuestro alcance para colaborar de forma más estrecha en materias como, por ejemplo, la información de la que disponen nuestros conciudadanos sobre sus derechos en la Unión Europea.

Mis estancias en España me permitirán sin duda tomar el pulso al clima político del país, en un momento particularmente importante en la evolución de su régimen democrático. Ésta es una oportunidad que valoro en gran manera ya que, como académico, la democracia española ha sido objeto de estudio para mí durante casi treinta años, habiendo visitado su bello país en varias ocasiones. De hecho, en ese papel académico, una de mis experiencias más memorables tuvo lugar en esta misma ciudad, cuando hace unos años fui profesor visitante del Centro de Estudios Avanzados en Ciencias Sociales del Instituto Juan March. Me complace comprobar la presencia entre el público de algunos amigos de aquellos años en el Instituto Juan March.

Debo confesarles, sin embargo, que mi experiencia en ese Instituto, aunque memorable, tuvo un inconveniente! El alto nivel de inglés hablado tanto por el profesorado como los estudiantes me impidió mejorar mi castellano lo suficiente como para sentirme cómodo pronunciando una conferencia en este idioma. Por lo tanto, y asumiendo completa responsabilidad por este inconveniente, les solicitaré su comprensión y continuaré en inglés.

Η Ευρώπη και το μέλλον της αποτελούν επί του παρόντος αντικείμενο έντονης και ταραχώδους δημόσιας συζήτησης, στο πλαίσιο της οποίας οι πολιτικοί αγωνίζονται να εξηγήσουν στην κοινή γνώμη τους, αλλά και στον εαυτό τους, τι σημαίνει να φέρουμε την Ευρώπη πιο κοντά στους πολίτες της: Με άλλα λόγια, τι σημαίνει η δημιουργία μιας «Ευρώπης των πολιτών».

Μέρος του προβλήματος είναι ο καθορισμός της σχέσης μεταξύ της δημοκρατίας στα κράτη μέλη και της δημοκρατίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αλλά αυτό είναι μόνο ένα μέρος του προβλήματος. Η έννοια της Ευρώπης των πολιτών συνεπάγεται όχι μόνο τη δημοκρατία, αλλά και το κράτος δικαίου, το οποίο εγγυάται τον σεβασμό των ατομικών δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Αν και τείνουμε να υποθέτουμε ότι η δημοκρατία και το κράτος δικαίου συμβαδίζουν φυσικά, διαφέρουν ιστορικά και αναλυτικά. Η σχέση μεταξύ δημοκρατίας και κράτους δικαίου αποτελεί θεμελιώδη πτυχή της πολιτικής και συνταγματικής κουλτούρας. Επιπλέον, οι διαφορές στη σχέση αυτή εξηγούν σε μεγάλο βαθμό τις διαφορές που διαπιστώνουμε μεταξύ των πολιτικών και συνταγματικών πολιτισμών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι η προοπτική μιας Ευρώπης των πολιτών είναι ταυτόχρονα τόσο δελεαστική - και τόσο άπιαστη!

Το κράτος δικαίου περιγράφει μια κατάσταση στην οποία όλα τα μέλη της κοινωνίας ζουν σύμφωνα με το νόμο και στην οποία η δημόσια εξουσία συγκροτείται και ασκείται με βάση αυτό που ο Max Weber περιέγραψε ως «νομικούς-ορθολογικούς» κανόνες.

Όταν το κράτος δικαίου είναι από μακρού εδραιωμένο, η σχέση μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνώμενων διαμεσολαβείται από θεσμούς που απολαμβάνουν νομική αναγνώριση και εξουσία και θέτουν αποτελεσματικά όρια στην εξουσία που ασκείται από τον κυβερνήτη. Το σημαντικότερο από αυτά τα θεσμικά όργανα είναι ένα ανεξάρτητο δικαστικό σώμα, οι αποφάσεις του οποίου εφαρμόζονται αποτελεσματικά από την εκτελεστική εξουσία της κυβέρνησης.

Η σύγχρονη δημοκρατία, από την άλλη πλευρά, βασίζεται σε κάποιο συνδυασμό ισότητας και ελευθερίας. Η σχετική ισορροπία μεταξύ αυτών των δύο αρχών μας επιτρέπει να διακρίνουμε διαφορετικές παραλλαγές της δημοκρατίας. Θα αναφέρω μόνο δύο από αυτά, με πολύ σχηματικό τρόπο.

Η πρώτη προέρχεται από την κληρονομιά των Ιακωβίνων της Γαλλικής Επανάστασης και ευνοεί την ισότητα ως θεμελιώδη οργανωτική αρχή της δημοκρατίας.

Το μείζον μειονέκτημά της είναι ότι η μονοδιάστατη λογική της, η οποία προωθεί την ομοιογένεια και αποθαρρύνει την ποικιλομορφία, κινδυνεύει να δημιουργήσει μια ισοπεδωτική δυναμική που μπορεί να μεταδώσει μια διάσταση «ισοπεδωτικής ισότητας» στην άσκηση δημόσιας εξουσίας. Με τη σειρά του, αυτό εγείρει σοβαρές ανησυχίες σχετικά με την τήρηση του κράτους δικαίου και τον σεβασμό της απόλαυσης των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων που συνδέονται με αυτό.

Η εναλλακτική παραλλαγή χαρακτηρίζεται από μια πλουραλιστική λογική, της οποίας η πρωταρχική ανησυχία είναι η αναζήτηση μιας βέλτιστης ισορροπίας μεταξύ θεσμών που εκφράζουν εναλλακτικά εξισωτικές και ελευθεριακές αρχές.

Ο συνδυασμός της πλουραλιστικής εκδοχής της δημοκρατίας και ενός ακμάζοντος κράτους δικαίου δημιουργεί τις βέλτιστες συνθήκες ώστε οι θεσμοί που προωθούν τη λογοδοσία, συμπεριλαμβανομένου του διαμεσολαβητή, να υπάρχουν παράλληλα με τα δικαστήρια και να συμπληρώνουν το έργο τους με τρόπους που θα περιγράψω σύντομα.

Θα απέχω από το να σας προσφέρω ένα μεγάλο σχέδιο για την Ευρώπη των πολιτών ή έναν οδικό χάρτη για το πώς θα φτάσετε εκεί. Αυτά είναι καθήκοντα των πολιτικών ηγετών και όχι του Διαμεσολαβητή. Ωστόσο, συναντώ συχνά την Αντιπρόεδρο της Επιτροπής Margot Wallström, η οποία είναι υπεύθυνη για την επικοινωνιακή στρατηγική της Επιτροπής, και χαιρετίζω δημοσίως τον στόχο της να θέσει τους πολίτες στο επίκεντρο της συζήτησης για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Στο υπόλοιπο του χρόνου που μου αναλογεί σήμερα, θα προσπαθήσω να εξηγήσω τον τρόπο με τον οποίο το καθημερινό έργο του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή και των συναδέλφων μου στα κράτη μέλη συμβάλλει, σε μικροεπίπεδο, στην ενδυνάμωση των πολιτών και τους προσφέρει μια επιλογή τρόπων υπεράσπισης των δικαιωμάτων τους, συμβάλλοντας έτσι στην αύξηση και τη διατήρηση της ποιότητας της δημοκρατίας και ταυτόχρονα στην προώθηση του κράτους δικαίου.

II. Ο ρόλος του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή

Η βασική λειτουργία του διαμεσολαβητή είναι να διερευνά καταγγελίες κατά δημόσιων αρχών. Τα δικαστήρια είναι οι βασικοί θεσμικοί εγγυητές του κράτους δικαίου και η δυνατότητα κίνησης δικαστικών διαδικασιών κατά των δημόσιων αρχών αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα. Ο ρόλος του διαμεσολαβητή είναι συμπληρωματικός με αυτόν των δικαστηρίων, προσφέροντας στους πολίτες μια εναλλακτική λύση, με διαφορετική ισορροπία πλεονεκτημάτων και μειονεκτημάτων.

Σε αντίθεση με τα δικαστήρια, ο διαμεσολαβητής συνήθως δεν έχει την εξουσία να λαμβάνει νομικά δεσμευτικές αποφάσεις. Η αποτελεσματικότητά του βασίζεται στην ηθική εξουσία και, τελικά, στη δημοσιότητα και την ικανότητα να πείσει την κοινή γνώμη, η οποία, στην πλουραλιστική παραλλαγή της δημοκρατίας, μπορεί να παράσχει στις δημόσιες αρχές ένα αποτελεσματικό κίνητρο για να συμμορφωθούν με τις συστάσεις του διαμεσολαβητή.

Ο μη δεσμευτικός χαρακτήρας των αποφάσεων επιτρέπει οι διαδικασίες του διαμεσολαβητή να είναι πιο ευέλικτες από εκείνες του δικαστηρίου, έτσι ώστε ο διαμεσολαβητής να μπορεί να ενεργεί σχετικά γρήγορα και φθηνά και κανονικά χωρίς κόστος για τον καταγγέλλοντα.

Επιπλέον, ο διαμεσολαβητής λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τα νόμιμα δικαιώματα των μερών, αλλά και ευρύτερες αρχές χρηστής διοίκησης, οι οποίες, για λόγους που θα εξηγήσω στη συνέχεια, είναι εγγενώς αορίστου χρόνου.

Ο πρώτος κοινοβουλευτικός διαμεσολαβητής στον κόσμο ιδρύθηκε στη Σουηδία το 1809 για να ελέγχει τη νομιμότητα της συμπεριφοράς των δημόσιων λειτουργών. Μόλις το 1919 το σουηδικό μοντέλο προσαρμόστηκε στις ανάγκες μιας άλλης χώρας, της Φινλανδίας. Στη συνέχεια, πέρασε σχεδόν μισός αιώνας πριν από την ίδρυση ενός τρίτου Διαμεσολαβητή, το 1955, στη Δανία.

Στη δεκαετία του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ένα πρώτο κύμα παγκόσμιας επέκτασης ξεκίνησε όταν παλαιότερες δημοκρατίες, όπως η Νορβηγία, η Νέα Ζηλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία, υιοθέτησαν το θεσμό του Διαμεσολαβητή ως τρόπο αντιμετώπισης των προβλημάτων των πολιτών στην αντιμετώπιση της δημόσιας διοίκησης, η οποία επεκτάθηκε σημαντικά και ανέλαβε νέους ρόλους, ειδικά μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς ο κοινωνικός ρόλος του κράτους αυξήθηκε εκθετικά.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 και μετά, οι διαμεσολαβητές ιδρύθηκαν σε μετα-αυταρχικά κράτη, όπως η Ελλάδα, η Πορτογαλία και η Ισπανία, καθώς και σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής. Μετά το 1989, η μετάβαση από τον κομμουνισμό στη δημοκρατία στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη είχε ως αποτέλεσμα τη μεγάλη αύξηση του αριθμού των θεσμών του διαμεσολαβητή στις περιοχές αυτές.

Η διάδοση του θεσμού του Διαμεσολαβητή υπήρξε ιδιαίτερα εντυπωσιακή στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατά τις διαπραγματεύσεις για τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, οι εθνικοί διαμεσολαβητές υπήρχαν μόνο στη γυμνή πλειοψηφία των κρατών μελών· 7 στα 12. Το συνδυασμένο αποτέλεσμα των διαδοχικών διευρύνσεων και της δημιουργίας νέων γραφείων είναι ότι, σήμερα, υπάρχει εθνικός διαμεσολαβητής σε 23 από τα 25 κράτη μέλη.

Στο επίπεδο της Ένωσης, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής ιδρύθηκε με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ του 1993, με στόχο την ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ των πολιτών και του επιπέδου διακυβέρνησης της Ένωσης.

Στην αρχική ισπανική πρόταση κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων που οδήγησαν στη Συνθήκη του Μάαστριχτ, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής αποσκοπούσε στην εποπτεία της εφαρμογής των δικαιωμάτων των ευρωπαίων πολιτών σε εθνικό επίπεδο. Ωστόσο, το κείμενο που εγκρίθηκε τελικά, βάσει δανικής πρότασης, είχε διαφορετικό στόχο. Όταν ο πρώτος Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής άρχισε τις εργασίες του τον Σεπτέμβριο του 1995, είχε εντολή να αντιμετωπίζει περιπτώσεις κακοδιοίκησης μόνο στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων των κοινοτικών θεσμικών οργάνων και οργανισμών.

Η Συνθήκη του Άμστερνταμ το 1997 ενέταξε στην εντολή τον λεγόμενο «τρίτο πυλώνα» της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις, ώστε να μπορώ πλέον να διερευνώ και καταγγελίες κατά της Ευρωπόλ και της Eurojust.

Η Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης, η τύχη της οποίας παραμένει αβέβαιη, θα διευρύνει την εντολή του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή ώστε να καλύπτει την «Ένωση, τα θεσμικά και λοιπά όργανα και τους οργανισμούς». Αυτό θα ενέτασσε στην εντολή του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Άμυνας, ο οποίος ιδρύθηκε στο πλαίσιο της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας, καθώς και -ίσως εκπληκτικά- το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το οποίο αποτελείται από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων.

Στην πράξη, οι περισσότερες παραδεκτές καταγγελίες που λαμβάνω στρέφονται κατά της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αυτό είναι κατανοητό, δεδομένου ότι η Επιτροπή είναι το κύριο όργανο της ΕΕ που έχει άμεσες σχέσεις με τους πολίτες και τους κατοίκους της Ένωσης, οι οποίοι είναι οι άνθρωποι που δικαιούνται να μου υποβάλλουν καταγγελία.

Αφετηρία της εντολής του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή είναι η έννοια της «κακής διοίκησης», όρος που δεν ορίζεται ούτε από τις Συνθήκες ούτε από το καταστατικό του Διαμεσολαβητή. Απαντώντας σε αίτημα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ο Διαμεσολαβητής παρουσίασε έναν ολοκληρωμένο ορισμό στην ετήσια έκθεσή του για το 1997, σύμφωνα με τον οποίο «κακοδιοίκηση συντρέχει όταν ένας δημόσιος φορέας δεν ενεργεί σύμφωνα με κανόνα ή αρχή που τον δεσμεύει». Ο ορισμός αυτός εγκρίθηκε αργότερα από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Μεταξύ των κανόνων και των αρχών που δεσμεύουν τους δημόσιους φορείς συγκαταλέγονται, φυσικά, εκείνοι που καθορίζουν την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ως εκ τούτου, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής ανέκαθεν θεωρούσε την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως μορφή κακοδιοίκησης. Αυτό συνάδει με την προσέγγιση της συντριπτικής πλειοψηφίας της διεθνούς κοινότητας διαμεσολαβητών, για την οποία η προάσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων αποτελεί ουσιαστικό μέρος της λειτουργίας τους.

Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Για τον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή, το κύριο κριτήριο για τη μέτρηση της συμμόρφωσης με τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης . Ο Χάρτης αντιπροσωπεύει, για πρώτη φορά στη συνταγματική ιστορία της Ένωσης, ένα κωδικοποιημένο σύνολο ανθρωπίνων δικαιωμάτων που συγκεντρώνει σε ένα ενιαίο κείμενο τα ατομικά, πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα των πολιτών και των κατοίκων της ΕΕ.

Αν και η νομική αξία αυτού του μέσου αποτελεί αντικείμενο ατελείωτων συζητήσεων, ο Διαμεσολαβητής, όπως ανέφερα, δεν περιορίζεται σε καθαρά νομικά δικαιώματα και υποχρεώσεις. Έχω την άποψη ότι, από τότε που το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και η Επιτροπή διακήρυξαν δημοσίως τον Χάρτη στη Νίκαια το 2000, η μη εφαρμογή και η μη τήρηση των διατάξεών του από μέρους τους θα αποτελούσε περίπτωση κακοδιοίκησης. Κανένα από τα τρία θεσμικά όργανα δεν αμφισβήτησε την ερμηνεία αυτή.

Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής συνέβαλε ενεργά στο έργο της Συνέλευσης που συνέταξε τον Χάρτη. Χάρη στην πρωτοβουλία του προκατόχου μου, το τελικό κείμενο περιλάμβανε ένα καινοτόμο είδος δικαιώματος, άγνωστο σε παρόμοιους κωδικούς: το δικαίωμα χρηστής διοίκησης, που κατοχυρώνεται στο άρθρο 41.

Το άρθρο αυτό περιέχει ορισμένα παραδείγματα του τι συνεπάγεται η χρηστή διοίκηση, όπως ο αμερόληπτος, δίκαιος και εντός εύλογου χρονικού διαστήματος χειρισμός των θεμάτων· ακρόαση προσώπου πριν από τη λήψη ατομικού μέτρου που θα μπορούσε να το βλάψει· και την παροχή πρόσβασης στον φάκελο του προσώπου.

Ωστόσο, το άρθρο δεν περιέχει εξαντλητική περιγραφή της χρηστής διοίκησης, η οποία είναι εγγενώς μια δυναμική και ανοικτή έννοια που βασίζεται στην ιδέα ότι, στις σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες, η δημόσια διοίκηση υπάρχει για να εξυπηρετεί τους πολίτες και όχι το αντίστροφο. Η αρχή αυτή μπορεί να διατυπωθεί και να εκφραστεί με διάφορους τρόπους: φιλικότητα προς τον πολίτη, πνεύμα εξυπηρέτησης, ή ακόμη και ως δικαίωμα στη χρηστή διοίκηση.

Σε πολλές περιπτώσεις, υπάρχει ένας βαθμός αλληλεπικάλυψης μεταξύ των απαιτήσεων χρηστής διοίκησης και των νομικών υποχρεώσεων, οι οποίες καθορίζονται έγκυρα και δεσμευτικά από τα δικαστήρια.

Είναι σημαντικό, ωστόσο, να καταστεί σαφές ότι η παρανομία δεν είναι ταυτόσημη με την κακοδιοίκηση. Το κράτος δικαίου απαιτεί από τις δημόσιες αρχές να ενεργούν νόμιμα: Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να είναι χρηστή διοίκηση η παραβίαση του νόμου. Από την άλλη πλευρά, οι αρχές της χρηστής διοίκησης μπορεί να απαιτούν περισσότερα από μια δημόσια αρχή από το να μην παραβιάζει απλώς τον νόμο.

Ως εκ τούτου, το έργο των διαμεσολαβητών συμπληρώνει το έργο των δικαστηρίων, επιτρέποντας την εξέλιξη των απαιτήσεων της χρηστής διοίκησης ώστε να ανταποκρίνονται στις ολοένα και υψηλότερες προσδοκίες των πολιτών για πρότυπα υπηρεσιών από τις δημόσιες αρχές, χωρίς κατ’ ανάγκη να υπονοείται ότι οι πολίτες έχουν νόμιμο δικαίωμα να επιβάλλουν τα εν λόγω πρότυπα μέσω προσφυγών ακύρωσης ή αποζημίωσης.

Ο Ευρωπαϊκός Κώδικας Ορθής Διοικητικής Συμπεριφοράς

Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής παρείχε πρόσθετη καθοδήγηση στους πολίτες και τους υπαλλήλους σχετικά με τις απαιτήσεις της χρηστής διοίκησης σε μία από τις σημαντικότερες αυτεπάγγελτες έρευνές του, η οποία κατέληξε σε σύσταση προς όλα τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και οργανισμούς να εγκρίνουν κώδικα ορθής διοικητικής συμπεριφοράς για τον προσδιορισμό των αρχών που θα πρέπει να τηρούν οι υπάλληλοί τους όταν συναλλάσσονται με το κοινό.

Το κείμενο εμπνέεται, μεταξύ άλλων, από το ισπανικό διοικητικό δίκαιο και καλύπτει νομικές έννοιες όπως η αμεροληψία, η νομιμότητα, η αναλογικότητα και η αντικειμενικότητα, καθώς και γενικά πρότυπα όπως η δικαιοσύνη και ο εύλογος χαρακτήρας.

Ο κώδικας εγκρίθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου 2001 από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με τη μορφή ψηφίσματος.

Στις έρευνες και τις αποφάσεις μου, αναφέρομαι συστηματικά στον Κώδικα και κάνω εκτεταμένη χρήση των αρχών που ενσωματώνει. Με τον ρητό καθορισμό αυτών των κριτηρίων, ο κώδικας βοηθά τόσο τους πολίτες όσο και τη διοίκηση να επικεντρωθούν στις αμοιβαίες προσδοκίες τους κατά τρόπο που προάγει την εμπιστοσύνη και την αποτελεσματικότερη επικοινωνία.

III. Το ευρωπαϊκό δίκτυο διαμεσολαβητών

Όπως εξήγησα, η εντολή του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή περιορίζεται στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, η εφαρμογή πολλών πτυχών του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης εμπίπτει στην αρμοδιότητα των εθνικών, περιφερειακών ή τοπικών διοικήσεων των κρατών μελών.

Πολλοί πολίτες δυσκολεύονται να κατανοήσουν ότι ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής δεν μπορεί να ερευνήσει ενέργειες εθνικής, περιφερειακής ή τοπικής οντότητας, ακόμη και όταν πρόκειται για δικαίωμα ιθαγένειας της Ένωσης, όπως η ελεύθερη κυκλοφορία που κατοχυρώνεται στο άρθρο 18 της Συνθήκης ΕΚ, . Ως εκ τούτου, το 70% των καταγγελιών που λαμβάνω δεν εμπίπτουν στην εντολή μου.

Πολλές από αυτές τις καταγγελίες μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά από τους ομολόγους μου σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο. Ως εκ τούτου, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής έδινε πάντα υψηλή προτεραιότητα στη συνεργασία με τους διαμεσολαβητές στα κράτη μέλη. Λίγο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του το 1995, ο πρώτος Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής κατέστησε σαφές ότι θα μπορούσε να συνεχίσει την αποστολή του και να επιδιώξει την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών της Ένωσης μόνο μέσω στενής συνεργασίας με τους συναδέλφους του στα κράτη μέλη, τα οποία έχουν συστήσει διαμεσολαβητές ή παρόμοιους φορείς, σε εθνικό και/ή περιφερειακό επίπεδο.

Ήδη το 1996, συμφωνήσαμε να δημιουργήσουμε μια ευέλικτη μορφή εθελοντικής συνεργασίας. Το αρχικό συγκεκριμένο βήμα ήταν η δημιουργία ενός δικτύου αξιωματικών συνδέσμων που θα λειτουργούσε ως πρώτο σημείο επαφής εντός του γραφείου κάθε διαμεσολαβητή για τα άλλα μέλη του δικτύου. Καθορίστηκε ένα πρότυπο για τη διοργάνωση σεμιναρίων των εθνικών διαμεσολαβητών, κατ’ αρχήν ανά διετία, καθώς και τακτικών συνεδριάσεων των αξιωματικών συνδέσμων.

Διοργανώθηκαν επίσης συνεδριάσεις των περιφερειακών διαμεσολαβητών, με πιο πρόσφατη τη Βαλένθια το 2003. Η επόμενη τέτοια συνεδρίαση έχει προγραμματιστεί για τον Νοέμβριο του 2006. Οι μελλοντικές συνεδριάσεις θα πραγματοποιούνται σε εναλλάξ έτη από τις συνεδριάσεις των εθνικών διαμεσολαβητών, στις οποίες θα εκπροσωπούνται επίσης οι περιφερειακοί συνάδελφοι. Έχουμε επίσης αναπτύξει αποτελεσματικά μέσα επικοινωνίας μέσω ενός ζωντανού ιστότοπου και φόρουμ συζήτησης στο διαδίκτυο, μιας ηλεκτρονικής καθημερινής ειδησεογραφικής υπηρεσίας και ενός εξαμηνιαίου ενημερωτικού δελτίου, τα οποία μας επιτρέπουν να ανταλλάσσουμε γρήγορα πληροφορίες και βέλτιστες πρακτικές.

Η διαδικασία που ξεκίνησε από το Δίκτυο ήταν εξαιρετικά επιτυχής. Μπορούμε τώρα πραγματικά να μιλήσουμε για ένα «Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαμεσολαβητών», το οποίο περιλαμβάνει περίπου 90 γραφεία σε 29 χώρες σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αυτό είναι πραγματικά ένα παράδειγμα επικουρικότητας στην πράξη, φέρνοντας τα ένδικα μέσα όσο το δυνατόν πλησιέστερα στον πολίτη κατά τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τη σημασία της περιφερειακής διάστασης της διαμεσολάβησης σε ορισμένα κράτη μέλη, όπως για παράδειγμα στην Ισπανία.

Επιτρέψτε μου να σας δώσω μερικά παραδείγματα για να επεξηγήσω το σημείο αυτό. Σε ορισμένες υποθέσεις που αφορούσαν τον μεροληπτικό χαρακτήρα ενός ισπανικού νόμου για τις παροχές κοινωνικής ασφάλισης για άτομα με αναπηρία, δεν είχα την εξουσία να προβώ σε έρευνα, σε αντίθεση με τον συνάδελφό μου, τον Ισπανό Διαμεσολαβητή. Ομοίως, δεν είχα το δικαίωμα να ξεκινήσω έρευνα για τις διαφορετικές τιμές που κατέβαλαν ένας Έλληνας πολίτης και ένας ξένος τουρίστας για να επισκεφθούν τον Παρθενώνα, στην Αθήνα. Αλλά ο Έλληνας ομόλογός μου το έκανε. Σε καταγγελία που υπέβαλε ο αλλοδαπός σύζυγος Βρετανού στρατιώτη, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι της επιβλήθηκαν αδικαιολόγητα δίδακτρα βάσει της ιθαγένειάς της, δεν μπορούσα να αμφισβητήσω τις αρχές του Ηνωμένου Βασιλείου, ενώ ο κοινοβουλευτικός διαμεσολαβητής του Ηνωμένου Βασιλείου είχε την εξουσία να το πράξει. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, με την προηγούμενη συγκατάθεση του καταγγέλλοντος, παρέπεμψα το θέμα στον αρμόδιο εθνικό διαμεσολαβητή.

Ως εκ τούτου, η στενή συνεργασία με τους συναδέλφους μου αποτελεί κεντρική πτυχή του έργου μου για την ταχεία και αποτελεσματική επίλυση των ατομικών καταγγελιών. Ωστόσο, η αποτελεσματική συνεργασία είναι εξίσου ζωτικής σημασίας για αυτό που αποκαλώ προορατικό τρόπο εργασίας του θεσμού του διαμεσολαβητή.

Μια Ευρώπη στην οποία τα δικαιώματα των πολιτών γίνονται σεβαστά στην πράξη, καθώς και αναγνωρίζονται επίσημα σε διάφορες διακηρύξεις, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα του έργου των δημόσιων διοικήσεων στα κράτη μέλη και από τον βαθμό στον οποίο τα εποπτικά όργανα, συμπεριλαμβανομένων των διαμεσολαβητών, επιτυγχάνουν να προωθήσουν υψηλής ποιότητας διοίκηση.

Τα τελευταία χρόνια, η συνεργασία μεταξύ των διαφόρων διοικήσεων των κρατών μελών και των θεσμικών οργάνων της ΕΕ συνέχισε να αυξάνεται σε έκταση και ένταση, ιδίως σε τομείς που σχετίζονται με την ασφάλεια. Φορείς όπως η Ευρωπαϊκή Αστυνομική Ακαδημία, ο Οργανισμός Συνόρων της ΕΕ, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια Δικτύων και Πληροφοριών, η Eurojust και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Ασφάλειας της Αεροπορίας έχουν ισχυρή εθνική εκπροσώπηση. Η δικτύωση είναι απαραίτητη για τη λειτουργία τους. Αποτελούν την ορατή κορυφή της ΕΕ όσον αφορά την αυξανόμενη ένταση της συνεργασίας μεταξύ των διοικήσεων σε όλα τα επίπεδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Προκειμένου να προωθηθούν και να προστατευθούν τα δικαιώματα των πολιτών και των κατοίκων, η συνεργασία μεταξύ των διοικήσεων πρέπει να συνοδεύεται από συνεργασία μεταξύ των διαμεσολαβητών. Οι διαμεσολαβητές είναι σε θέση όχι μόνο να παρέχουν ατομικά μέσα έννομης προστασίας όταν οι δημόσιες διοικήσεις δεν εφαρμόζουν ορθά το δίκαιο της ΕΕ, αλλά και να αποφεύγουν τέτοιου είδους κακοδιοίκηση στο μέλλον, εκπαιδεύοντας και ενθαρρύνοντας τις δημόσιες αρχές και αντιμετωπίζοντας συστημικά προβλήματα.

Παρά την αδιαμφισβήτητη επιτυχία της συνεργασίας μας μέχρι σήμερα, οι διαμεσολαβητές της Ευρώπης δεν πρέπει να εφησυχάζουν. Οι ταχέως εξελισσόμενες κοινωνίες μας αποφέρουν μεγάλα οφέλη για όλους, αλλά θέτουν επίσης πιθανές νέες απειλές για τα δικαιώματα των πολιτών μας. Υπάρχει τόσο η ευκαιρία όσο και η ανάγκη για περαιτέρω διασφάλιση και προώθηση του ρόλου των διαμεσολαβητών στην εξελισσόμενη ευρωπαϊκή νομική και πολιτική κουλτούρα.

Για παράδειγμα, ο Ισπανός Διαμεσολαβητής και εγώ έχουμε ήδη συντονίσει επιτυχώς τις δραστηριότητές μας για την εξέταση μιας καταγγελίας που αφορούσε τόσο το ευρωπαϊκό όσο και το εθνικό επίπεδο διακυβέρνησης. Η υπόθεση προέκυψε από την απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει κατά της Ισπανίας, η οποία, σύμφωνα με τους καταγγέλλοντες, θα οδηγούσε στην επιβολή τελών για τον δανεισμό βιβλίων από δημόσιες βιβλιοθήκες.

Múgica και εγώ διεξάγαμε παράλληλες έρευνες, στις οποίες επιδιώξαμε αντίστοιχα να αποσαφηνίσουμε τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι ισπανικές αρχές και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο θέμα αυτό. Είμαι πεπεισμένος ότι αυτή η αμοιβαία συνεργασία έχει συμβάλει στην καλύτερη προστασία του θεμελιώδους δικαιώματος όλων των ευρωπαίων πολιτών στον πολιτισμό.

Στο μέλλον, σκοπεύω να διερευνήσω με τους συναδέλφους μου τη σκοπιμότητα και τη χρησιμότητα της επέκτασης αυτού του είδους συνεργασίας προς την κατεύθυνση πιο επίσημων κοινών ερευνών.

Προκειμένου να παραμείνω εντός του χρόνου που μου έχει παραχωρηθεί, δεν θα αναπτύξω περαιτέρω στο σημείο αυτό άλλες υποθέσεις από την Ισπανία που έχω λάβει, αλλά θα χαρώ να το πράξω κατά την περίοδο ερωτήσεων και απαντήσεων, εάν το επιθυμείτε. Θα αναφέρω μόνο ότι ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής κλήθηκε να ασχοληθεί με σημαντικό αριθμό καταγγελιών από Ισπανούς πολίτες, κατοίκους και οργανώσεις, μεταξύ των οποίων θα μπορούσα να αναφέρω εκείνες που αφορούν τις επισκευές του υποβρυχίου Tireless στο Γιβραλτάρ, τη βία κατά Ισπανών οδηγών φορτηγών στη Γαλλία, τον χειρισμό από την Επιτροπή καταγγελίας σχετικά με το φράγμα στο Itoiz, την αδυναμία της ΕΕ να παράσχει βοήθεια στα θύματα της τρομοκρατίας στο Pays Basque ή την απόφαση της Επιτροπής να μην παρέμβει στην ισπανική άρνηση χορήγησης θεώρησης οικογενειακής επανένωσης σε ομοφυλόφιλο ζευγάρι.

IV. Συμπέρασμα

Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί συνάδελφοι, η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης κινήθηκε με διαφορετικούς ρυθμούς, αλλά σε κάθε επιτυχημένο βήμα δόθηκε μεγαλύτερη προσοχή στις προσδοκίες των συμπολιτών μας.

Τα δικαιώματα των πολιτών και των κατοίκων της Ένωσης θα πρέπει να αποτελούν το ίδιο το θεμέλιο της Ευρώπης. Μόνο με τη διασφάλιση της ύπαρξης αυτών των δικαιωμάτων μπορούν οι πολίτες να προστατεύονται από καταχρήσεις και αυθαιρεσίες εκ μέρους των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή των εθνικών αρχών όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της ΕΕ.

Αντίστοιχα, η αναγνώριση αυτών των δικαιωμάτων και η ύπαρξη αποτελεσματικών μέσων για τη διασφάλισή τους συμβάλλει στη νομιμοποίηση των δραστηριοτήτων των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων. Η προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών αποτελεί επίσης παράγοντα ολοκλήρωσης, δεδομένου ότι συμβάλλει στην ενίσχυση του δημοκρατικού ιστού της Ένωσης και στην ενίσχυση των κοινών ευρωπαϊκών αξιών.

Όπως προανέφερα, ο ρόλος των δικαστηρίων είναι θεμελιώδης για το κράτος δικαίου. Η εσκεμμένη παροχή επιλογής, όπως η δυνατότητα επιλογής μεταξύ εναλλακτικών τρόπων επανόρθωσης - για παράδειγμα μεταξύ δικαστηρίου και διαμεσολαβητή - αποτελεί ξεχωριστό χαρακτηριστικό της πλουραλιστικής παραλλαγής της δημοκρατίας. Με τη σειρά της, η ικανότητα παροχής επιλογών στους πολίτες χρησιμεύει για τον εμπλουτισμό του φάσματος των «προϊόντων» που μια τέτοια δημοκρατία μπορεί να προσφέρει στους πολίτες της και, ως εκ τούτου, βελτιώνει την ποιότητά της.

Η ανάπτυξη του θεσμού του Διαμεσολαβητή στην Ευρώπη και η επιτυχία του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαμεσολαβητών αποτελεί συνεπώς συμβολή και προϊόν της επιτυχίας της πλουραλιστικής παραλλαγής της δημοκρατίας στην ήπειρό μας.

Ταυτόχρονα, οι διαμεσολαβητές συμβάλλουν επίσης στην προώθηση του κράτους δικαίου, διότι η συμμόρφωση με τις νομικές υποχρεώσεις αποτελεί πάντοτε καθήκον της χρηστής διοίκησης.

Ως εκ τούτου, ο θεσμός του διαμεσολαβητή αποτελεί μέρος μιας ευρωπαϊκής πολιτικής και συνταγματικής κουλτούρας που βασίζεται τόσο στην πλουραλιστική δημοκρατία όσο και στο κράτος δικαίου και η οποία, ως εκ τούτου, σέβεται και τα δικαιώματα των πολιτών και των κατοίκων της.

Από την ίδρυση του θεσμού, ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής αγωνίστηκε για μια πιο ανοικτή και δημοκρατική Ευρωπαϊκή Ένωση, στην οποία το κράτος δικαίου και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελούν ύψιστης σημασίας αρχές. Αυτή η επιχείρηση δεν θα ήταν δυνατή χωρίς την υποστήριξη και τη συνεργασία των εθνικών και περιφερειακών ομολόγων μου στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαμεσολαβητών.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, ωστόσο, ότι το σημερινό αδιέξοδο για το μέλλον του Συντάγματος της ΕΕ αντιπροσωπεύει μια κρίσιμη καμπή στην ανάπτυξη μιας Ευρώπης των πολιτών. Όποια και αν είναι η τύχη του εν λόγω Συντάγματος, η συνεργασία μεταξύ των εθνικών διοικήσεων και των θεσμικών οργάνων και οργανισμών της ΕΕ στο πολυεπίπεδο σύστημα διακυβέρνησης της ΕΕ σίγουρα θα συνεχίσει να αυξάνεται σε έκταση και ένταση. Η πρόκληση για τους διαμεσολαβητές είναι να συμβάλουν στο να τεθούν τα δικαιώματα και τα συμφέροντα των πολιτών στην πρώτη γραμμή αυτών των εξελίξεων, όχι μόνο στη ρητορική, αλλά στην πραγματικότητα, στην καθημερινή λειτουργία της διοίκησης σε ολόκληρη την επικράτεια της Ένωσης.

Παραμένω βαθιά πεπεισμένος ότι η επιτυχία σε αυτό το δύσκολο έργο είναι δυνατή μόνο όταν οι διαμεσολαβητές σε όλα τα επίπεδα, ευρωπαϊκό, εθνικό, περιφερειακό και τοπικό, συνεργάζονται αποτελεσματικά και συντονίζουν τις προσπάθειές τους προς έναν κοινό στόχο καλύτερης εξυπηρέτησης των ευρωπαίων πολιτών.

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.