Εκπονήθηκε σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 1 του Καθεστώτος του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή ^[1]

Ιστορικό της καταγγελίας

1. Το «Καταπιστευματικό Ταμείο Έκτακτης Ανάγκης της ΕΕ για τη σταθερότητα και την αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτίων της παράτυπης μετανάστευσης και του εκτοπισμού ατόμων στην Αφρική» (EUTFA) δημιουργήθηκε το 2015 [2]. Τα προγράμματα στο πλαίσιο του EUTFA υλοποιούνται σε είκοσι έξι χώρες εταίρους σε τρεις περιοχές της Αφρικής. Το 2022 το EUTFA είχε κινητοποιήσει σχεδόν 456 εκατ. EUR σε έργα στη Λιβύη [3].

2. Τα έργα αυτά περιλαμβάνουν την οικειοθελή επιστροφή των μεταναστών στις χώρες καταγωγής τους με στήριξη επανένταξης και την απομάκρυνση των προσφύγων και των αιτούντων άσυλο από τη Λιβύη, την άμεση βοήθεια έκτακτης ανάγκης στους πρόσφυγες και τους ευάλωτους μετανάστες, τις δραστηριότητες σταθεροποίησης της κοινότητας (όπως η πρόσβαση των παιδιών στην εκπαίδευση) και τη στήριξη για την COVID-19.[4] Περιλαμβάνει επίσης έργα που σχετίζονται με τη διαχείριση των συνόρων.[5]  

3. Η Επιτροπή δημοσιοποίησε ότι «δεδομένων των ιδιαίτερων προκλήσεων στο πλαίσιο της Λιβύης, η ΕΕ χρησιμοποιεί παρακολούθηση από τρίτους για να επαληθεύει τα αποτελέσματα και την τήρηση της αρχής του «μη βλάπτειν» στις επιχειρήσεις του καταπιστευματικού ταμείου της ΕΕ στη Λιβύη».[6] Η αρχή του «μη βλάπτειν»[7] «συνεπάγεται τη μη πρόκληση περαιτέρω ζημίας στους πληγέντες πληθυσμούς και στο περιβάλλον»[8].

4. Τον Απρίλιο του 2022, εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δήλωσε [9] σε συνεδρίαση της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων (επιτροπή LIBE) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ότι η Επιτροπή έθεσε σε εφαρμογή την «παρακολούθηση από τρίτους» των επιχειρήσεων στη Λιβύη στο πλαίσιο του EUTFA «με ιδιαίτερη προσοχή στη διασφάλιση του σεβασμού της πολιτικής της μη πρόκλησης βλάβης». Ο εκπρόσωπος πρόσθεσε ότι «μέχρι στιγμής, ο ανάδοχος δεν ανέφερε παραβιάσεις της αρχής της μη πρόκλησης βλάβης που να σχετίζονται άμεσα με όλες τις δαπάνες από τα προγράμματα του καταπιστευματικού ταμείου [της Επιτροπής]».

5. Τον Μάιο του 2022, ο καταγγέλλων, δημοσιογράφος, ζήτησε πρόσβαση του κοινού σε έγγραφα που βρίσκονται στην κατοχή της Επιτροπής, βάσει της νομοθεσίας της ΕΕ για την πρόσβαση σε έγγραφα [10], προκειμένου να επαληθεύσει την εν λόγω δήλωση. Το αίτημα κάλυπτε μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που θα αποκάλυπταν την ταυτότητα του τρίτου αναδόχου, το πεδίο εφαρμογής της υποβολής εκθέσεων, όλες τις οικονομικές δαπάνες που συνδέονται με τη σύμβαση, καθώς και «την έκθεση» στην οποία αναφέρθηκε η Επιτροπή κατά τη συνεδρίαση της επιτροπής LIBE.

6. Τον Ιούλιο του 2022 η Επιτροπή αρνήθηκε την πρόσβαση σε έξι έγγραφα που θεωρούσε ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αίτησης, επικαλούμενη την προστασία του δημόσιου συμφέροντος όσον αφορά τις διεθνείς σχέσεις [11] και μια εν εξελίξει διαδικασία λήψης αποφάσεων [12].

7. Δυσαρεστημένος από την άρνηση της Επιτροπής να παράσχει πρόσβαση στα έγγραφα, ο καταγγέλλων ζήτησε από την Επιτροπή να επανεξετάσει την απόφασή της (υποβάλλοντας «επιβεβαιωτική αίτηση»), τον Αύγουστο του 2022.

8. Τον Οκτώβριο του 2023, μετά τη συμμετοχή της Διαμεσολαβήτριας [13], η Επιτροπή εξέδωσε την τελική της απόφαση (στο εξής: επιβεβαιωτική απόφαση) σχετικά με το αίτημα. Απαρίθμησε 14 έγγραφα ως εμπίπτοντα στο πεδίο εφαρμογής της αίτησης, μεταξύ των οποίων:

• τη σύμβαση με τον οργανισμό που είναι επιφορτισμένος με την παρακολούθηση, τις προσθήκες και τα παραρτήματά της, συμπεριλαμβανομένων των όρων εντολής και της αίτησης επιχορήγησης· 
• δύο «εγχειρίδια» σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα και την παρακολούθηση της αρχής της «μη πρόκλησης βλάβης»·
• Τρεις «εκθέσεις»: μία με τίτλο «Αρχική φάση παρακολούθησης ανθρώπινων πόρων» και δύο με τίτλο «Ενδιάμεση έκθεση παρακολούθησης ανθρώπινων πόρων».

9. Η Επιτροπή χορήγησε μερική πρόσβαση σε ορισμένα έγγραφα, όπως η σύμβαση με την οποία τέθηκε σε εφαρμογή η παρακολούθηση και οι προσθήκες της. Αρνούμενη περαιτέρω πρόσβαση, η Επιτροπή επικαλέστηκε την προστασία του δημόσιου συμφέροντος όσον αφορά τη δημόσια ασφάλεια [14] και τις διεθνείς σχέσεις [15], καθώς και την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα [16] και τα εμπορικά συμφέροντα του αναδόχου [17].

10. Δυσαρεστημένος από την πρόσβαση που έλαβε, ο καταγγέλλων απευθύνθηκε εκ νέου στον Διαμεσολαβητή.

Η έρευνα

11. Η Διαμεσολαβήτρια κίνησε έρευνα σχετικά με την άρνηση της Επιτροπής να παράσχει ευρύτερη πρόσβαση στα έγγραφα που εντοπίστηκαν. Δεδομένου ότι ο καταγγέλλων δεν αντιτάχθηκε στην απαλοιφή δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στα έγγραφα, η έρευνα της Διαμεσολαβήτριας δεν κάλυψε τις εν λόγω απαλείψεις.

12. Κατά τη διάρκεια της έρευνας, η ομάδα έρευνας της Διαμεσολαβήτριας επιθεώρησε όλα τα έγγραφα που η Επιτροπή διαπίστωσε ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αίτησης. Από τον εν λόγω έλεγχο προέκυψε η ύπαρξη πρόσθετων εγγράφων που ενδεχομένως ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής της αίτησης, τα οποία δεν είχαν εντοπιστεί από την Επιτροπή. Ως εκ τούτου, διενεργήθηκε περαιτέρω έλεγχος σε δείγμα των εν λόγω εγγράφων. Η ομάδα έρευνας εξέτασε επίσης τα έγγραφα που αφορούν τη διαβούλευση με τον ανάδοχο σχετικά με το αίτημα πρόσβασης του κοινού.

13. Ο Διαμεσολαβητής έδωσε στην Επιτροπή την ευκαιρία να υποβάλει πρόσθετες παρατηρήσεις σχετικά με την καταγγελία, αλλά έλαβε ορισμένες διευκρινίσεις μόνο σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της αίτησης [18].

Επιχειρήματα που προβλήθηκαν

14. Τα επιχειρήματα της Επιτροπής για την άρνηση ευρύτερης πρόσβασης βάσει της προστασίας του δημόσιου συμφέροντος όσον αφορά τη δημόσια ασφάλεια μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

• Το Δικαστήριο έχει αναγνωρίσει ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης διαθέτουν ευρεία διακριτική ευχέρεια κατά την εκτίμηση του κατά πόσον η δημοσιοποίηση θα μπορούσε να θίξει το δημόσιο συμφέρον όσον αφορά τη δημόσια ασφάλεια.
• Τα εν λόγω έγγραφα περιέχουν ευαίσθητες πληροφορίες, όπως την ταυτότητα του αναδόχου, τις τοποθεσίες στις οποίες θα εκτελεστεί η σύμβαση και τη λεπτομερή μεθοδολογία που έχει αναπτύξει ο ανάδοχος για τη διεξαγωγή των χρηματοδοτούμενων δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένων πληροφοριών σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας των μελών του δικτύου επιτόπιας παρακολούθησης.
• Η δημοσιοποίηση των εν λόγω πληροφοριών, ακόμη και της μοναδικής ταυτότητας του αναδόχου, θα μπορούσε να διευκολύνει τις επιθέσεις κατά των υπαλλήλων, των εμπειρογνωμόνων του αναδόχου και του επιτόπιου δικτύου παρακολούθησης που βρίσκεται στη Λιβύη, λαμβανομένης υπόψη της ασταθούς κατάστασης στη Λιβύη.
• Ζητήθηκε η γνώμη του αναδόχου δύο φορές και κάθε φορά διατυπώνονταν ανησυχίες σχετικά με την ασφάλεια σε περίπτωση δημοσιοποίησης των εγγράφων.
• Ο ανάδοχος συνέταξε ορισμένα έγγραφα χρησιμοποιώντας τα ειδικά γραφικά χαρακτηριστικά του, όπως το λογότυπο, τη διάταξη και τη γραμματοσειρά. Η δημοσιοποίηση τέτοιων εγγράφων θα μπορούσε, από μόνη της, να αποκαλύψει την ταυτότητα του αναδόχου, δεδομένου ότι ο ανάδοχος δημοσίευσε άλλα έγγραφα με τα ίδια γραφικά χαρακτηριστικά.
•  Η σύμβαση προβλέπει υποχρεώσεις για τον ανάδοχο όσον αφορά την προστασία των υπαλλήλων, των εμπειρογνωμόνων και των οικογενειών τους που βρίσκονται στη Λιβύη από φυσικούς κινδύνους. Η δημοσιοποίηση των εγγράφων θα μπορούσε να θέσει τον ανάδοχο σε θέση που θα μπορούσε να υπονομεύσει την ικανότητά του να εκπληρώσει την υποχρέωση αυτή.
• Η σύμβαση παρατάθηκε. Ως εκ τούτου, οι δραστηριότητες του αναδόχου βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη (τον Οκτώβριο του 2023, όταν εκδόθηκε η επιβεβαιωτική απόφαση).

15. Όσον αφορά τον κίνδυνο υπονόμευσης των διεθνών σχέσεων με τις λιβυκές αρχές, η Επιτροπή υποστήριξε ότι οι όροι εντολής της σύμβασης περιλαμβάνουν λεπτομερή ανάλυση της πολιτικής κατάστασης, της κατάστασης στον τομέα της ασφάλειας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Λιβύη. Οι πληροφορίες αυτές δεν είναι διαθέσιμες στο κοινό και θα μπορούσαν να εκληφθούν από τις λιβυκές αρχές ως αδικαιολόγητη κριτική. Εξήγησε επίσης ότι στόχος της ΕΕ είναι να συνδράμει τη χώρα στις προσπάθειές της για ένα δημοκρατικό, σταθερό και ευημερούν κράτος μέσω της «Διαδικασίας του Βερολίνου» υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών. Αυτό σημαίνει ότι η Επιτροπή πρέπει να διατηρεί ποιοτικές σχέσεις με τις λιβυκές αρχές και η δημοσιοποίηση τέτοιων εγγράφων θα υπονόμευε αυτές τις σχέσεις.

16. Όσον αφορά τον κίνδυνο υπονόμευσης των εμπορικών συμφερόντων του αναδόχου , η Επιτροπή υποστήριξε ότι τα έγγραφα περιλαμβάνουν την αίτηση επιχορήγησης που υπέβαλε ο ανάδοχος και περιέχουν ιδιαίτερη τεχνογνωσία, στρατηγική, εσωτερικές γνώσεις και άλλες ειδικές πληροφορίες με ανταγωνιστική αξία. Η δημοσιοποίηση αυτών των πληροφοριών θα δώσει σε άλλους αιτούντες επιχορήγηση σε μελλοντικές παρόμοιες προσκλήσεις τη δυνατότητα να αντιγράψουν από αυτές τις αιτήσεις και να τις χρησιμοποιήσουν για να υποστηρίξουν τις δικές τους. Ένα από τα έγγραφα περιέχει τα τραπεζικά στοιχεία του αναδόχου, τα οποία, εάν αποκαλυφθούν, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από κυβερνοεγκληματίες για κακόβουλες επιθέσεις.

17. Τέλος, η Επιτροπή έκρινε ότι ο καταγγέλλων, στην επιβεβαιωτική αίτηση, δεν είχε αποδείξει δημόσιο συμφέρον για κοινοποίηση που θα υπερέβαινε την προστασία αυτού του εμπορικού συμφέροντος. Η Επιτροπή δεν μπόρεσε να εντοπίσει κανένα δημόσιο συμφέρον ικανό να υπερισχύσει του εμπορικού συμφέροντος του αναδόχου. 

18. Ο καταγγέλλων προέβαλε τα ακόλουθα επιχειρήματα στην επιβεβαιωτική αίτηση, τα οποία επαναλαμβάνονται στην καταγγελία προς τον Διαμεσολαβητή:

• Η άρνηση παροχής πρόσβασης συνιστά δυσανάλογο περιορισμό του δικαιώματος των πολιτών στην ευρύτερη δυνατή πρόσβαση.
• Η Επιτροπή υποχρεούται να τηρεί τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων [19] σε όλες τις δραστηριότητές της, συμπεριλαμβανομένης της κατανομής και της παρακολούθησης των κονδυλίων της ΕΕ. Η Επιτροπή θα πρέπει να διασφαλίσει ότι τα κονδύλια της ΕΕ δεν στηρίζουν δράσεις που δεν συνάδουν με τις αξίες και τα δικαιώματα της ΕΕ που αναγνωρίζονται στον Χάρτη.
• Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ πρέπει να αναφέρουν συγκεκριμένους και συγκεκριμένους λόγους για τους οποίους η χορήγηση πρόσβασης στα ζητούμενα έγγραφα θα μπορούσε να υπονομεύσει τα προστατευόμενα συμφέροντα. Ο κίνδυνος προσβολής των συμφερόντων πρέπει να είναι ευλόγως προβλέψιμος και όχι αμιγώς υποθετικός.
• Η αναφορά της Επιτροπής σε ένα «δύσκολο πλαίσιο στη Λιβύη» είναι ασαφής. Η δήλωση ότι η δημοσιοποίηση θα υπονόμευε την ΕΕ και την «ικανότητα του εταίρου υλοποίησης να διεξάγει έρευνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα» είναι επίσης υποθετική. Τα ζητούμενα έγγραφα δεν αναφέρονται στη θέση κανενός διαπραγματευόμενου μέρους και δεν εκφράζουν συγκεκριμένη γνώμη της Επιτροπής σχετικά με καμία διαπραγματευτική θέση. Σύμφωνα με τη νομολογία της ΕΕ [20], μια γενική αναφορά στον ευαίσθητο χαρακτήρα των πληροφοριών που περιέχονται σε τέτοιες εκθέσεις ή των διαπραγματεύσεων με την οικεία τρίτη χώρα δεν αποτελεί επαρκή λόγο για την άρνηση πρόσβασης στα έγγραφα.
• Εάν μόνο ένα μέρος του ζητούμενου εγγράφου καλύπτεται από εξαίρεση, τα άλλα μέρη του εγγράφου θα πρέπει να δημοσιοποιούνται. Όπως έχουν επισημάνει τα δικαστήρια της ΕΕ, η διαφάνεια επιτρέπει στους πολίτες να συμμετέχουν στενότερα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Αυτό, με τη σειρά του, επιτρέπει στη διοίκηση της ΕΕ να απολαμβάνει μεγαλύτερη νομιμότητα και να είναι πιο αποτελεσματική και πιο δημοκρατικά υπόλογη στο κοινό.
• Αρνούμενη να αναγνωρίσει την ύπαρξη δημόσιου συμφέροντος για δημοσιοποίηση, η Επιτροπή ζητεί από το κοινό να λάβει υπόψη τις δημόσιες δηλώσεις της.

19. Ο καταγγέλλων ισχυρίστηκε επίσης ότι η μερική πρόσβαση που χορηγήθηκε στο επιβεβαιωτικό στάδιο δεν παρείχε ουσιαστικές πληροφορίες σχετικά με την παρακολούθηση που διενήργησε ο ανάδοχος.

Η αξιολόγηση του Διαμεσολαβητή

α) Το πεδίο εφαρμογής της αίτησης πρόσβασης του κοινού

20. Από τον έλεγχο των εγγράφων που προσδιορίστηκαν από την Επιτροπή ως εμπίπτοντα στο πεδίο εφαρμογής της αίτησης προέκυψε ότι η Επιτροπή ενδέχεται να μην προσδιόρισε όλα τα σχετικά με την αίτηση έγγραφα.

21. Ήταν σαφές από το αρχικό αίτημα και το πλαίσιό του ότι ο καταγγέλλων ζητούσε πρόσβαση στην «έκθεση» για να επαληθεύσει τη δήλωση της Επιτροπής κατά τη συνεδρίαση της επιτροπής LIBE. Αυτό κατέστη ακόμη σαφέστερο στην επιβεβαιωτική αίτηση: «Ο ρόλος μου ως δημοσιογράφου είναι, εν μέρει, να επαληθεύω την ακρίβεια τέτοιων δηλώσεων». Ως εκ τούτου, αυτό που ζητούσε ο καταγγέλλων ήταν μια έκθεση που να υποστηρίζει τη δήλωση της Επιτροπής ότι «ο ανάδοχος δεν ανέφερε παραβιάσεις της αρχής του μη βλάπτειν που να σχετίζονται άμεσα με όλες τις δαπάνες από τα προγράμματα του καταπιστευματικού ταμείου μας». Με άλλα λόγια, ο καταγγέλλων ζητούσε πρόσβαση σε έγγραφα που περιείχαν την ουσιαστική ανάλυση του αναδόχου σχετικά με την παρακολούθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που είχε διενεργήσει.

22. Η ομάδα έρευνας της Διαμεσολαβήτριας διαπίστωσε ότι οι «εκθέσεις» που η Επιτροπή διαπίστωσε ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του αιτήματος (στις οποίες δεν επετράπη η πρόσβαση), δεν περιλαμβάνουν τα πορίσματα του αναδόχου, αλλά περιγράφουν την πρόοδο των δραστηριοτήτων που εκτελέστηκαν κατά την εκτέλεση της σύμβασης.   

23. Επιπλέον, η ομάδα έρευνας επισήμανε ότι οι όροι εντολής (που επισυνάπτονται στη σύμβαση), οι οποίοι απαλείφονται πλήρως, αναφέρονται σε τρία είδη εκθέσεων που πρέπει να εκδίδει ο ανάδοχος για την παρουσίαση των ουσιαστικών διαπιστώσεών του. Οι εκθέσεις αυτές δεν είχαν εντοπιστεί από την Επιτροπή κατά την εξέταση του αιτήματος πρόσβασης του καταγγέλλοντος. Ωστόσο, με βάση την περιγραφή τους, ο Διαμεσολαβητής έκρινε ότι ενδέχεται επίσης να εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αίτησης πρόσβασης. Ως εκ τούτου, η Διαμεσολαβήτρια ζήτησε από την Επιτροπή να επανεξετάσει δείγμα των εν λόγω εκθέσεων.

24. Από τον έλεγχο προέκυψε ότι τα έγγραφα αυτά περιλαμβάνουν την ουσιαστική ανάλυση και τα πορίσματα του αναδόχου. Ως εκ τούτου, οι εν λόγω ουσιαστικές εκθέσεις φαίνεται να είναι αυτό που αναζητούσε ο καταγγέλλων όταν αναφέρθηκε στην «έκθεση» στην αίτησή του για πρόσβαση του κοινού.

25. Ως εκ τούτου, η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι η αξιολόγηση της Επιτροπής σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της αίτησης πρόσβασης του κοινού ερμηνεύτηκε πολύ στενά και δεν οδήγησε στον προσδιορισμό όλων των σχετικών εγγράφων. Αυτό συνιστά κακοδιοίκηση. Ο Διαμεσολαβητής συνιστά στην Επιτροπή να διενεργήσει νέα έρευνα για τα έγγραφα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του αιτήματος του καταγγέλλοντος και να αξιολογήσει κατά πόσον αυτά μπορούν να γνωστοποιηθούν βάσει του κανονισμού 1049/2001. 

β) Η περιορισμένη δημοσιοποίηση των προσδιοριζόμενων εγγράφων

Έγγραφα που θα μπορούσαν να αποκαλύψουν την ταυτότητα του αναδόχου λόγω της γραφικής του ταυτότητας

26. Μετά την εξέταση των επίμαχων εγγράφων, πολλά από αυτά (δηλαδή εκθέσεις, τιμολόγια και εγχειρίδιο για την παρακολούθηση και την υποβολή εκθέσεων σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα)[21] παρουσιάζουν τη γραφική ταυτότητα του αναδόχου, όπως δήλωσε η Επιτροπή. Πέρα από το λογότυπο του αναδόχου, το οποίο θα μπορούσε εύκολα να απαλειφθεί, φαίνεται εύλογο η γραμματοσειρά που χρησιμοποιείται και η διάταξη να είναι αρκετά συγκεκριμένες ώστε η γνωστοποίηση να μπορεί να οδηγήσει στην ταυτοποίηση του αναδόχου. 

27. Επομένως, τίθεται το ερώτημα αν η ταυτότητα του αναδόχου πρέπει να προστατευθεί εν προκειμένω. Όπως υποστήριξε ο καταγγέλλων, η πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα και, ως εκ τούτου, θα πρέπει να ερμηνεύεται ευρέως.

28. Ωστόσο, λαμβανομένου υπόψη του ευρέος περιθωρίου εκτίμησης των θεσμικών οργάνων της ΕΕ κατά την αξιολόγηση των ανησυχιών για τη δημόσια ασφάλεια βάσει του άρθρου 4 παράγραφος 1 στοιχείο α) του κανονισμού 1049/2001, η έρευνα της Διαμεσολαβήτριας περιορίστηκε στο να διαπιστωθεί αν η Επιτροπή «παρείχε εύλογες εξηγήσεις στην προσβαλλόμενη απόφαση ως προς τον τρόπο με τον οποίο η πρόσβαση στα επίμαχα έγγραφα θα μπορούσε να θίξει συγκεκριμένα και ουσιαστικά την προστασία της δημόσιας ασφάλειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης» και αν «ο κίνδυνος αυτής της υπονόμευσης θα μπορούσε να θεωρηθεί ευλόγως προβλέψιμος και όχι αμιγώς υποθετικός»[22].

29. Δεδομένου ότι οι κίνδυνοι για τη σωματική ακεραιότητα των υπαλλήλων και των εμπειρογνωμόνων του αναδόχου στον τομέα φαίνονται συγκεκριμένοι και ρεαλιστικοί υπό το πρίσμα των παραδειγμάτων που παρασχέθηκαν, ο Διαμεσολαβητής είναι της άποψης ότι η μη δημοσιοποίηση των εν λόγω εγγράφων ήταν εύλογη. 

Η σύμβαση και οι προσθήκες, συμπεριλαμβανομένων των όρων εντολής

30. Τα περισσότερα από τα υπόλοιπα έγγραφα, τα οποία εντόπισε η Επιτροπή, δεν εμφανίζουν την οπτική ταυτότητα του αναδόχου. Τα έγγραφα αυτά περιλαμβάνουν τη σύμβαση για την παρακολούθηση και τις προσθήκες της, συμπεριλαμβανομένων των όρων αναφοράς σε διάφορες επαναλήψεις. 

31. Αφού εξέτασε τα έγγραφα αυτά, η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι σημαντικά τμήματα που έχουν απαλειφθεί δεν φαίνεται να περιλαμβάνουν ευαίσθητες πληροφορίες σε όλο το κείμενο. Ως εκ τούτου, μολονότι, κατ’ αρχήν, η Διαμεσολαβήτρια δέχεται την ευρεία διακριτική ευχέρεια της Επιτροπής όταν επικαλείται την εξαίρεση για την προστασία του δημόσιου συμφέροντος όσον αφορά τη δημόσια ασφάλεια και τις διεθνείς σχέσεις, δεν συμφωνεί ότι οι παρακρατούμενες πληροφορίες καλύπτονται στο σύνολό τους από τις εν λόγω εξαιρέσεις.

32. Για παράδειγμα, όσον αφορά τους όρους εντολής, οι οποίοι απαλείφθηκαν πλήρως, η επιθεώρηση έδειξε ότι μόνο περιορισμένα τμήματα [23] ενδέχεται να αποκαλύψουν συγκεκριμένες πληροφορίες σχετικά με τις προβλεπόμενες δραστηριότητες (όπως τοποθεσίες, υλικοτεχνική υποστήριξη ή το προφίλ των εμπειρογνωμόνων) και, ως εκ τούτου, ενδέχεται να εγείρουν ανησυχίες για τη δημόσια ασφάλεια του προσωπικού του αναδόχου. Δεν είναι σαφές πώς η δημοσιοποίηση μεγάλων τμημάτων του παρόντος εγγράφου θα δημιουργούσε τέτοιες ανησυχίες.

33. Ένα τμήμα της εντολής περιλαμβάνει μια μάλλον λεπτομερή ανάλυση της κατάστασης στη Λιβύη [24], όπως δήλωσε η Επιτροπή. Ωστόσο, αυτό είναι μόνο ένα τμήμα της εντολής. Επιπλέον, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι «το γεγονός και μόνον ότι ορισμένα έγγραφα περιέχουν πληροφορίες ή αρνητικές δηλώσεις σχετικά με την πολιτική κατάσταση ή την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε τρίτη χώρα δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι μπορεί να απαγορευθεί η πρόσβαση σε αυτά λόγω του κινδύνου υπονόμευσης του δημόσιου συμφέροντος».[25] Υπό το πρίσμα αυτό και λαμβανομένου υπόψη του περιεχομένου του εγγράφου, δεν είναι σαφές πόσο μεγάλα τμήματα της εντολής, εάν δημοσιοποιηθούν, θα θέσουν σε κίνδυνο τις διεθνείς σχέσεις της ΕΕ με τις λιβυκές αρχές.

34. Όσον αφορά το «Εγχειρίδιο παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα»[26], η Διαμεσολαβήτρια επισημαίνει ότι το παρόν έγγραφο έχει ουδέτερη γραμματοσειρά σε αντίθεση με το άλλο «εγχειρίδιο» που αναφέρεται ανωτέρω. Επιπλέον, ενώ αναφέρεται στην ταυτότητα του αναδόχου (η οποία θα μπορούσε να απαλειφθεί), το έγγραφο περιέχει ως επί το πλείστον τυποποιημένες γνώσεις σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον τρόπο τεκμηρίωσης και παρακολούθησης των παραβιάσεων στην πράξη. Το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου δεν αφορά ειδικά τη Λιβύη ή το έργο. Ως εκ τούτου, είναι δύσκολο να γίνει κατανοητός ο τρόπος με τον οποίο η δημοσιοποίηση σημαντικών τμημάτων του εν λόγω εγγράφου θα μπορούσε να υπονομεύσει τη δημόσια ασφάλεια και, ως εκ τούτου, ο λόγος για τον οποίο η Επιτροπή αρνήθηκε την πρόσβαση στο εν λόγω έγγραφο στο σύνολό του. 

Η αίτηση επιχορήγησης

35. Η Επιτροπή αρνήθηκε την πρόσβαση στο σύνολο της αίτησης επιχορήγησης, η οποία προσαρτάται στη σύμβαση και στις διάφορες προσθήκες της [27], επικαλούμενη την προστασία των εμπορικών συμφερόντων του αναδόχου. Αφού εξέτασε το έγγραφο, ο Διαμεσολαβητής επιβεβαιώνει ότι περιλαμβάνει ορισμένες πληροφορίες εμπορικής αξίας. Είναι επίσης εύλογο να θεωρηθεί ότι η πλήρης δημοσιοποίησή του μπορεί να δημιουργήσει αθέμιτο πλεονέκτημα για μελλοντικές προσφορές [28], καθώς περιέχει εμπιστευτικές πληροφορίες, πείρα και τεχνογνωσία που θα αποκάλυπταν την εμπειρογνωμοσύνη του αναδόχου. Ωστόσο, ορισμένα μέρη απλώς συνοψίζουν τις απαιτήσεις που ορίζονται στη συγγραφή υποχρεώσεων. Ως εκ τούτου, ο Διαμεσολαβητής καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τουλάχιστον ορισμένα στοιχεία του εν λόγω εγγράφου θα μπορούσαν να γνωστοποιηθούν χωρίς να αποκαλυφθούν εμπορικά ευαίσθητες πληροφορίες.

36. Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και αν η δημοσιοποίηση της αίτησης επιχορήγησης στο σύνολό της θεωρείται ότι υπονομεύει την προστασία των εμπορικών συμφερόντων του αναδόχου, θα πρέπει και πάλι να δημοσιοποιείται εάν υπάρχει υπερισχύον δημόσιο συμφέρον για τη δημοσιοποίηση. Κατά την αξιολόγηση αυτή, η Επιτροπή δεν έλαβε υπόψη το δημόσιο συμφέρον να επιτρέπεται ο δημόσιος έλεγχος των έργων που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ και, ειδικότερα, τον τρόπο με τον οποίο θα παρακολουθείται ο δυνητικός αντίκτυπός τους στα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί βασική αξία της ΕΕ [29] και οι πολίτες θα πρέπει να είναι σε θέση να καθιστούν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ υπόλογα για κάθε δράση που αναλαμβάνεται ή χρηματοδοτείται και η οποία θα ερχόταν σε αντίθεση με τις αξίες αυτές. Επιπλέον, στη συγκεκριμένη περίπτωση, η παρακολούθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αφορούσε χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ έργα σε χώρα όπου η συμμετοχή της ΕΕ και ο δυνητικός αντίκτυπός της στα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο δημόσιας κριτικής [30].

37. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, η Διαμεσολαβήτρια διαπιστώνει ότι η άρνηση της Επιτροπής να παράσχει ευρύτερη πρόσβαση στη σύμβαση, στις προσθήκες και στους αντίστοιχους όρους εντολής, καθώς και στην αίτηση επιχορήγησης και στο γενικό εγχειρίδιο για την παρακολούθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συνιστά κακοδιοίκηση. Ως εκ τούτου, διατυπώνει τις αντίστοιχες συστάσεις κατωτέρω.

Συστάσεις

Με βάση τα ανωτέρω πορίσματα, η Διαμεσολαβήτρια διατυπώνει τις ακόλουθες συστάσεις προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή:

• Η Επιτροπή θα πρέπει να διενεργήσει νέα έρευνα για έγγραφα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της αίτησης πρόσβασης του καταγγέλλοντος και να αξιολογήσει κατά πόσον τα εν λόγω επιπλέον προσδιορισμένα έγγραφα μπορούν να γνωστοποιηθούν βάσει του κανονισμού 1049/2001·
• Η Επιτροπή θα πρέπει να επαναξιολογήσει τη σύμβαση, τις προσθήκες, τους όρους εντολής και την αίτηση επιχορήγησης, καθώς και το εγχειρίδιο παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα [31], με σκοπό την παροχή αυξημένης πρόσβασης στο κοινό και λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις της Διαμεσολαβήτριας που διατυπώνονται στην παρούσα σύσταση.

Η Επιτροπή και ο καταγγέλλων θα ενημερωθούν για την παρούσα σύσταση. Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 2 του καθεστώτος του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή, η Επιτροπή αποστέλλει εμπεριστατωμένη γνώμη έως τις 4 Ιουνίου 2024.

 

Emily O'Reilly
Ευρωπαία Διαμεσολαβήτρια

Στρασβούργο, 04/03/2024

 

[1] Διατίθεται στη διεύθυνση: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv%3AOJ.L_.2021.253.01.0001.01.ENG&toc=OJ%3AL%3A2021%3A253%3ATOC

[2] Στις 12 Νοεμβρίου 2015, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 25 κράτη μέλη της ΕΕ, η Νορβηγία και η Ελβετία υπέγραψαν τη συστατική συμφωνία του EUTFA. Το EUTFA λαμβάνει το 73 % της χρηματοδότησής του από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάπτυξης (ΕΤΑ), το 20 % από διάφορα προγράμματα στο πλαίσιο του γενικού προϋπολογισμού της ΕΕ και το 7 % από συνεισφορές των κρατών μελών και άλλους χορηγούς βοήθειας: https://ec.europa.eu/trustfundforafrica/index_en#:~:text=Our%20mission,contribute%20to%20better%20migration%20management

[3] Βλ. ενημερωτικό δελτίο (Φεβρουάριος 2022): https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2022-03/EUTF_libya_en.pdf

[4] Βλ. ενημερωτικό δελτίο (Φεβρουάριος 2022): https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2022-03/EUTF_libya_en.pdf

[5] Βλ. ενημερωτικό δελτίο (Φεβρουάριος 2022): https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2022-03/EUTF_libya_en.pdf

[6] Βλ. ενημερωτικό δελτίο (Φεβρουάριος 2022), σ. 2: https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2022-03/EUTF_libya_en.pdf

[7] Αναφέρεται ιδίως στην ευρωπαϊκή κοινή αντίληψη για την ανθρωπιστική βοήθεια, βλ. κοινή δήλωση του Συμβουλίου και των αντιπροσώπων των κυβερνήσεων των κρατών μελών, συνελθόντων στο πλαίσιο του Συμβουλίου, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Η ευρωπαϊκή συναίνεση για την ανθρωπιστική βοήθεια», ΕΕ C 25 της 30.1.2008, σ. 1–12, διαθέσιμη στη διεύθυνση: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?toc=OJ%3AC%3A2008%3A025%3ATOC&uri=uriserv%3AOJ.C_.2008.025.01.0001.01.ENG

[8] https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/who/humanitarian-principles_en#:~:text=This%20is%20also%20essential%20to,affected%20populations%20and%20the%20environment.

[9] https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2014_2019/plmrep/COMMITTEES/LIBE/OJ/2022/04-20/1253993EN.pdf ; διαδικτυακή μετάδοση διαθέσιμη στις 11:10: https://multimedia.europarl.europa.eu/en/webstreaming/libe-committee-meeting_20220421-0900-COMMITTEE-LIBE

[10] Σύμφωνα με τον κανονισμό 1049/2001 για την πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32001R1049&from=EN

[11] Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 1 στοιχείο α) τρίτη περίπτωση του κανονισμού 1049/2001.

[12] Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 3 πρώτο εδάφιο του κανονισμού 1049/2001.

[13] Βλ. υπόθεση 1996/2022/NH.

[14] Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 1 στοιχείο α) πρώτη περίπτωση του κανονισμού 1049/2001.

[15] Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 1 στοιχείο α) τρίτη περίπτωση του κανονισμού 1049/2001.

[16] Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 1 στοιχείο β) του κανονισμού 1049/2001.

[17] Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 2 πρώτο εδάφιο του κανονισμού 1049/2001.

[18] Πιο συγκεκριμένα, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι ορισμένα έγγραφα που περιλαμβάνονταν αρχικά στο πεδίο εφαρμογής της αίτησης θεωρήθηκαν, σε επιβεβαιωτικό στάδιο, εκτός πεδίου εφαρμογής.

[19] Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ΕΕ C 326 της 26.10.2012, σ. 391-407, διαθέσιμος στη διεύθυνση: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012P%2FTXT.

[20] Απόφαση του Πρωτοδικείου της 7ης Φεβρουαρίου 2002, Aldo Kuijer κατά Συμβουλίου, T-211/00, ECLI:EU:T:2002:30, σκέψεις 60 και 61.

[21] Στην επιβεβαιωτική απόφαση προσδιορίζονται ως έγγραφα 2.2, 2.3, 5.1, 5.2, 6.1, 6.2.

[22] Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση T-31/18, Izuzquiza κατά Frontex, EU:T:2019:815, σκέψεις 63-66, διαθέσιμη στη διεύθυνση: https://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=221083&pageIndex=0&doclang=en&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=759426

[23] Όπως στα τμήματα 5.1 και 6 των όρων αναφοράς στα έγγραφα 1, 3.1, 4.

[24] Τμήμα 1.3 «Χώρα προέλευσης» των όρων αναφοράς στα έγγραφα 1, 3.1 και 4.

[25] Απόφαση του Πρωτοδικείου της 7ης Φεβρουαρίου 2002, Aldo Kuijer κατά Συμβουλίου, T-211/00, ECLI:EU:T:2002:30, σκέψεις 60 και 61, διαθέσιμη στη διεύθυνση: https://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=47741&pageIndex=0&doclang=EN&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=758261

[26] Αναφέρεται ως έγγραφο 2.1 από την Επιτροπή στην επιβεβαιωτική της απόφαση.

[27] Στο έγγραφο 1, έγγραφα 3.1 και 4 όπως απαριθμούνται στην επιβεβαιωτική απόφαση.

[28] Απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου στην υπόθεση T‑363/14, Secolux κατά Επιτροπής, EU:T:2016:521, σκέψεις 53-54, διαθέσιμη στη διεύθυνση: https://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf;jsessionid=898D8360DC106D08FCC843AD5C01851C;text=&docid=183581&pageIndex=0&doclang=en&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=757620 .

[29] Άρθρο 2 της Συνθήκης για την ΕΕ, ΕΕ C 326 της 26.10.2012, σ. 13–390, διατίθεται στη διεύθυνση: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A12012M%2FTXT

[30] Βλ. για παράδειγμα https://www.theguardian.com/world/2020/mar/12/revealed-the-great-european-refugee-scandal· Βλ. επίσης ανοικτή επιστολή της κοινωνίας των πολιτών του 2020 http://www.gisti.org/spip.php?article6388. 

[31] Αναφέρεται ως έγγραφο 1, 2.1, 3, 3.1, 4 από την Επιτροπή στην επιβεβαιωτική της αίτηση.