Εισαγωγή

Ο μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΜΑΑ)[1] είναι ο κεντρικός μηχανισμός χρηματοδότησης του Next Generation EU [2], ενός προσωρινού χρηματοδοτικού προγράμματος της ΕΕ που δημιουργήθηκε για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19. Τα κονδύλια του ΜΑΑ διαρθρώνονται γύρω από έξι τομείς ή «πυλώνες»: πράσινη μετάβαση· ψηφιακός μετασχηματισμός· οικονομική συνοχή, παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητα· κοινωνική και εδαφική συνοχή· υγεία, οικονομική, κοινωνική και θεσμική ανθεκτικότητα· πολιτικές για την επόμενη γενιά. Για πρώτη φορά, η χρηματοδότηση συγκεντρώθηκε μέσω ομολόγων που εκδόθηκαν για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο κανονισμός για τη θέσπιση του ΜΑΑ [3] τέθηκε σε ισχύ τον Φεβρουάριο του 2021. Παρέχει χρηματοδοτική στήριξη στα κράτη μέλη μέσω επιχορηγήσεων και δανείων συνολικού ύψους 723,8 δισ. EUR. Στο πλαίσιο των μέγιστων εθνικών κονδυλίων, τα χρήματα κατανέμονται με βάση τα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΣΑΑ) που καταρτίζονται από τα κράτη μέλη.

Ο πίνακας αποτελεσμάτων για την ανάκαμψη και την ανθεκτικότητα παρέχει επισκόπηση της προόδου όσον αφορά την εφαρμογή του μηχανισμού και των εθνικών σχεδίων. Μια κατ’ εξουσιοδότηση πράξη [4] καθορίζει κοινούς δείκτες υποβολής εκθέσεων και καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη υποβάλλουν εκθέσεις σχετικά με τις συνολικές επιδόσεις του ΜΑΑ και την κατάσταση προόδου προς την επίτευξη των στόχων του, ώστε να επικαιροποιείται ο πίνακας αποτελεσμάτων.

Τον Φεβρουάριο του 2023 ο κανονισμός ΜΑΑ τροποποιήθηκε [5], στο πλαίσιο του σχεδίου REPowerEU [6], ώστε να μπορέσουν τα κράτη μέλη να χρησιμοποιήσουν τα κονδύλια του ΜΑΑ για να πραγματοποιήσουν μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις που προορίζονται για τη διαφοροποίηση του ενεργειακού εφοδιασμού και την αύξηση της ανθεκτικότητας, της ασφάλειας και της βιωσιμότητας του ενεργειακού συστήματος.

Ο ΜΑΑ υπόκειται σε «άμεση διαχείριση»[7], όπως ορίζεται στον δημοσιονομικό κανονισμό της ΕΕ ^[8], βάσει της οποίας η Επιτροπή καταβάλλει απευθείας σε δόσεις στα κράτη μέλη, με βάση την πρόοδο στην εφαρμογή των εθνικών σχεδίων τους. Για τον σκοπό αυτό, η Επιτροπή αξιολογεί τακτικά την επίτευξη από τα κράτη μέλη των οροσήμων που καθορίζονται στα εν λόγω ΣΑΑ. Τα κράτη μέλη με τη σειρά τους διαχειρίζονται την καταβολή των κονδυλίων στους τελικούς αποδέκτες.

Αρχές ορθής πρακτικής Διαμεσολαβητή-ΟΟΣΑ

Ο Διαμεσολαβητής κατήρτισε αρχές ορθής πρακτικής για τη διαφάνεια των κυβερνήσεων όσον αφορά τη χρήση των κονδυλίων ανάκαμψης σε συνεργασία με τον ΟΟΣΑ [9]. Μια πρώτη ομάδα αρχών ορθής πρακτικής επικεντρώνεται στην εξασφάλιση επαρκούς προορατικής και αντιδραστικής διαφάνειας όσον αφορά τη χρήση των κονδυλίων ανάκαμψης. Στον μέγιστο δυνατό βαθμό, οι πληροφορίες που σχετίζονται με τον ΜΑΑ θα πρέπει να δημοσιοποιούνται προορατικά. Για να βελτιωθεί η διαφάνεια των αντιδράσεων, απαιτούνται σαφείς κατευθυντήριες γραμμές για την πρόσβαση σε πληροφορίες και έγγραφα, χάρη σε κατάλληλα συστήματα για την τήρηση αρχείων.

Περαιτέρω αρχές ορθής πρακτικής συμβάλλουν στον προβληματισμό σχετικά με τον τρόπο καθιέρωσης πανευρωπαϊκής λογοδοσίας και ελέγχου, καθώς και σε μια πραγματικά συμμετοχική διαδικασία για τον ΜΑΑ. Η διασφάλιση της εποπτείας και του ελέγχου από την κοινωνία των πολιτών κατά τα στάδια εφαρμογής και αξιολόγησης του ΜΑΑ είναι ζωτικής σημασίας. Για παράδειγμα, η Επιτροπή αναγνώρισε ότι το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει ισχυρή πλατφόρμα για τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων, της κοινωνίας των πολιτών και άλλων ενδιαφερόμενων μερών στη διαδικασία χάραξης πολιτικής, γεγονός που θα συμβάλει σε έναν πιο εποικοδομητικό διάλογο και σε μεγαλύτερη οικειοποίηση των μεταρρυθμίσεων. Για να διασφαλιστεί η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση όσον αφορά τη διαφάνεια, οι σχετικοί περιφερειακοί και τοπικοί δημόσιοι φορείς θα πρέπει επίσης να συμμετέχουν σε αυτόν τον πανευρωπαϊκό διάλογο. Επιπλέον, θα μπορούσε να αυξηθεί η ευαισθητοποίηση σχετικά με τους μηχανισμούς χειρισμού καταγγελιών μέσω των οποίων το κοινό μπορεί να εκφράζει ανησυχίες σχετικά με εικαζόμενες παρατυπίες κατά την εφαρμογή του ΜΑΑ. Τέλος, η σαφής και συνεπής δημόσια επικοινωνία σχετικά με τον ΜΑΑ και η επαρκής συλλογή και δημοσίευση δεδομένων είναι ζωτικής σημασίας για τη διαφάνεια και τη μεγαλύτερη κοινωνική λογοδοσία.

Στρατηγική πρωτοβουλία της Διαμεσολαβήτριας

Η Διαμεσολαβήτρια υλοποίησε αυτή τη στρατηγική πρωτοβουλία για να συμβάλει στην παροχή πληροφοριών σχετικά με τη διαφάνεια των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, τις στρατηγικές ενημέρωσης και επικοινωνίας του κοινού σχετικά με τον ΜΑΑ και τον τρόπο εποπτείας των κονδυλίων.

Τον Φεβρουάριο του 2022 η Διαμεσολαβήτρια έθεσε ερωτήσεις στην Επιτροπή [10] και, τον Ιούνιο του 2022, η Επιτροπή απέστειλε την απάντησή της [11].

Τον Οκτώβριο του 2022 η Διαμεσολαβήτρια ζήτησε περαιτέρω διευκρινίσεις [12], στις οποίες η Επιτροπή απάντησε τον Απρίλιο του 2023 [13].

Στις ακόλουθες ενότητες παρατίθενται οι ερωτήσεις της Διαμεσολαβήτριας προς την Επιτροπή, οι απαντήσεις της Επιτροπής και η αξιολόγηση της Διαμεσολαβήτριας σχετικά με τις τρεις πτυχές που καλύπτονται από τη στρατηγική πρωτοβουλία:

1) Διαφάνεια των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας και αξιολόγησή τους

2) Πληροφόρηση, επικοινωνία και δημοσιότητα

3) Εποπτικοί μηχανισμοί

1. Διαφάνεια των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας και αξιολόγησή τους

Τόσο η κοινωνία των πολιτών όσο και οι δημοσιογράφοι έχουν εκφράσει την ανησυχία τους για την έλλειψη διαφάνειας όσον αφορά τη διαπραγμάτευση και την εφαρμογή των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Δεδομένου ότι τα διακυβευόμενα δημόσια συμφέροντα είναι μεγάλα, η Διαμεσολαβήτρια έθεσε στην Επιτροπή διάφορα ερωτήματα σχετικά με τους μηχανισμούς που έχουν τεθεί σε εφαρμογή για τη διασφάλιση της διαφάνειας στις διαπραγματεύσεις των εθνικών σχεδίων και τα μέτρα που έχουν ληφθεί για να καταστεί δυνατός ο δημόσιος έλεγχος της αξιολόγησης των οροσήμων και των μεταρρυθμίσεων των κρατών μελών. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ προορατικής και αντιδραστικής διαφάνειας.

Προορατική διαφάνεια

Γενικά

Η εν λόγω στρατηγική πρωτοβουλία παρακολούθησε εκ του σύνεγγυς τις προσπάθειες της Επιτροπής για την προορατική ενημέρωση του κοινού σχετικά με τον ΜΑΑ. Η Διαμεσολαβήτρια εκτιμά την πρόοδο που έχει σημειωθεί από την έναρξη της πρωτοβουλίας της. Όπως εξήγησε η Επιτροπή στην απάντησή της προς τη Διαμεσολαβήτρια, στις σελίδες ανά χώρα του ιστοτόπου του ΜΑΑ ^[14], δημοσίευσε συνδέσμους προς τα ΣΑΑ και τα παραρτήματα των εκτελεστικών αποφάσεων του Συμβουλίου (έγκριση των σχεδίων). Τα παραρτήματα αυτά αντικατοπτρίζουν τα εθνικά σχέδια και περιέχουν τις μεταρρυθμίσεις και τις επενδύσεις που προτείνουν τα κράτη μέλη, καθώς και περιγραφή και ενδεικτικό χρονοδιάγραμμα για την εφαρμογή τους. Επιπλέον, αναφέρονται και περιγράφονται τα σχετικά ορόσημα και οι στόχοι και υπάρχει ενδεικτικό χρονοδιάγραμμα για την ολοκλήρωσή τους. Δημοσιεύονται επίσης τα συνοδευτικά έγγραφα εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής. Περιλαμβάνουν λεπτομερέστερη περιγραφή της αξιολόγησης των σχεδίων από την Επιτροπή.

Για τη συγκεκριμένη εφαρμογή του ΜΑΑ, η Επιτροπή εξήγησε ότι οι σελίδες ανά χώρα περιέχουν συνδέσμους προς τις επιχειρησιακές ρυθμίσεις που συμφωνήθηκαν με τα κράτη μέλη με λεπτομέρειες ^[15] σχετικά με τις ρυθμίσεις παρακολούθησης και πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο θα διασφαλιστεί η αξιολόγηση των οροσήμων και η εκπλήρωση των στόχων. Η Επιτροπή δημοσιεύει επίσης τις προκαταρκτικές αξιολογήσεις σχετικά με την εκπλήρωση των οροσήμων και των στόχων για όλες τις αιτήσεις πληρωμής. Όσον αφορά τις εν λόγω αιτήσεις πληρωμής, διατίθενται επίσης οι εκτελεστικές αποφάσεις της Επιτροπής και το συνοδευτικό υλικό Τύπου, καθώς και οι ερωτήσεις και απαντήσεις.

Αυτό το φάσμα προορατικά δημοσιευμένων πληροφοριών παρέχει καλή επισκόπηση της αξιολόγησης των σχεδίων από την Επιτροπή, ενώ οι σελίδες ανά χώρα στον ιστότοπο του ΜΑΑ συμβάλλουν στη διασφάλιση ότι οι σχετικές πληροφορίες βρίσκονται σε ένα μέρος, αντιμετωπίζοντας το προηγούμενο πρόβλημα των διάσπαρτων πληροφοριών. Ωστόσο, η δημοσίευση των εθνικών σχεδίων παραμένει αρμοδιότητα των αρχών των κρατών μελών. Ως εκ τούτου, τα τελικά σχέδια είναι διαθέσιμα μόνο στην/στις επίσημη/-ες γλώσσα/-ες του κράτους μέλους. Από την απάντησή της στη Διαμεσολαβήτρια προκύπτει ότι η Επιτροπή δεν προτίθεται να δημοσιεύσει προορατικά αυτόματες μεταφράσεις των εν λόγω σχεδίων, τις οποίες κοινοποίησε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο στο πλαίσιο της διαδικασίας έγκρισης. Ο Διαμεσολαβητής εξακολουθεί να πιστεύει ότι θα ήταν χρήσιμο να δημοσιεύονται οι αυτόματες μεταφράσεις των εθνικών σχεδίων, με τις κατάλληλες δηλώσεις αποποίησης ευθύνης, έτσι ώστε αυτές οι ουσιώδεις πληροφορίες να μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο πανευρωπαϊκού ελέγχου.

Επιπλέον, παραμένει λυπηρό το γεγονός ότι η προορατική διαφάνεια συμβαίνει κυρίως μετά την έγκριση των σχεδίων, γεγονός που σημαίνει ότι ήταν δύσκολο για το κοινό να παρακολουθήσει τις διαπραγματεύσεις. Ως εκ τούτου, για την εφαρμογή του ΜΑΑ, η Διαμεσολαβήτρια καλεί την Επιτροπή να συνεχίσει να δημοσιεύει τις προκαταρκτικές αξιολογήσεις των αιτήσεων πληρωμής των κρατών μελών και να ενημερώνει το κοινό σχετικά με το εποπτικό της έργο, όπως θα καθοριστεί στο σημείο 3.

Η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει επίσης την ικανοποίησή της για τη δέσμευση της Επιτροπής να συνεχίσει να εξετάζει περαιτέρω έγγραφα που μπορούν να δημοσιευθούν προορατικά, λαμβάνοντας υπόψη τη συνάφεια και τη χρησιμότητα ενός εγγράφου. Στο πλαίσιο αυτό, οι προαναφερθείσες αρχές ορθής πρακτικής μπορούν να είναι χρήσιμες.

Σχετικά με τους τελικούς αποδέκτες των κονδυλίων του ΜΑΑ

Οι πληροφορίες σχετικά με τους τελικούς αποδέκτες των κονδυλίων του ΜΑΑ είναι ζωτικής σημασίας για την ουσιαστική λογοδοσία όσον αφορά τη χρήση των εν λόγω κονδυλίων. Μόνο αυτή η λεπτομερής λεπτομέρεια θα επιτρέψει στα ενδιαφερόμενα μέρη σε ολόκληρη την ΕΕ να παρέχουν ανεξάρτητο έλεγχο σχετικά με το κατά πόσον τα μεμονωμένα έργα συνάδουν με τους εγκεκριμένους στόχους και να παρακολουθούν πιθανές συγκρούσεις συμφερόντων, απάτη και διαφθορά. Αυτό συνάδει με την αρχή της δημοσιονομικής διαφάνειας, όπως περιγράφεται στον δημοσιονομικό κανονισμό [16], ο οποίος ορίζει ότι οι πολίτες θα πρέπει να γνωρίζουν πού και για ποιο σκοπό δαπανώνται τα κονδύλια από την ΕΕ. Δεδομένου ότι τα κονδύλια του ΜΑΑ υπόκεινται σε άμεση διαχείριση, οι τελικοί «δικαιούχοι» είναι, τυπικά, τα κράτη μέλη. Ως εκ τούτου, η Επιτροπή επισημαίνει ότι τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για την ενημέρωση του κοινού σχετικά με τις οντότητες που είναι οι τελικοί αποδέκτες. Παρά το γεγονός αυτό, η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι η Επιτροπή δημοσιεύει στο διαδίκτυο χάρτη των δειγματοληπτικών έργων [17] που υποστηρίζονται από τον ΜΑΑ, αν και θα μπορούσε να είναι λεπτομερέστερος.

Όσον αφορά την επικοινωνία των κρατών μελών σχετικά με τους τελικούς αποδέκτες της χρηματοδότησης, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ζητήσει επανειλημμένα μεγαλύτερη διαφάνεια. Ως εκ τούτου [18], από τον Φεβρουάριο του 2023 [19], υπάρχει απαίτηση δημιουργίας μιας εύχρηστης δημόσιας πύλης που θα περιέχει δεδομένα σχετικά με τους 100 τελικούς αποδέκτες που λαμβάνουν το υψηλότερο ποσό χρηματοδότησης για την υλοποίηση μέτρων στο πλαίσιο του ΜΑΑ. Η Διαμεσολαβήτρια λαμβάνει το γεγονός αυτό ως επιβεβαίωση ότι υπάρχει αυξημένη ευαισθητοποίηση σχετικά με τη σημασία της διασφάλισης της ενημέρωσης του κοινού σχετικά με τον προορισμό των κονδυλίων του ΜΑΑ. Καθώς φαίνεται ότι δεν έχουν δημιουργήσει όλα τα κράτη μέλη τις πύλες τους [20], η Διαμεσολαβήτρια καλεί την Επιτροπή να διασφαλίσει ότι τα υπόλοιπα κράτη μέλη θα δημιουργήσουν τις πύλες τους το συντομότερο δυνατόν. Επιπλέον, η Διαμεσολαβήτρια πιστεύει ότι η Επιτροπή θα πρέπει να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να χρησιμοποιούν την πύλη αυτή για να συμπεριλάβουν όλους τους αποδέκτες.

Αντιδραστική διαφάνεια

Όσον αφορά την εκ των υστέρων διαφάνεια των εγγράφων που σχετίζονται με τον ΜΑΑ, η Επιτροπή εξήγησε στη Διαμεσολαβήτρια ότι έχει ανακατανείμει πόρους στις υπηρεσίες που ασχολούνται με τις αιτήσεις πρόσβασης σε έγγραφα που λαμβάνονται στο πλαίσιο του ΜΑΑ, ώστε να βελτιωθεί η αποδοτικότητα του τρόπου χειρισμού των εν λόγω αιτήσεων. Έως τον Απρίλιο του 2023, η Επιτροπή είχε λάβει 128 αρχικές αιτήσεις πρόσβασης σε έγγραφα που αφορούν τον ΜΑΑ. Δημοσιοποίησε εν μέρει ή πλήρως περισσότερα από 2000 έγγραφα μετά από κατά περίπτωση αξιολόγηση και διαβούλευση με τις εθνικές αρχές για έγγραφα που προέρχονται από τα κράτη μέλη.

Η Διαμεσολαβήτρια έχει εξετάσει και εξετάζει επί του παρόντος διάφορες καταγγελίες σχετικά με την άρνηση πρόσβασης του κοινού σε έγγραφα που σχετίζονται με τις διαπραγματεύσεις των ΣΑΑ, ιδίως με τις ανταλλαγές απόψεων μεταξύ της Επιτροπής και αρκετών κρατών μελών σχετικά με τα αντίστοιχα προσχέδια των σχεδίων τους [21]. Οι επίμαχες έρευνες αφορούν έγγραφα που σχετίζονται με τον ΜΑΑ διαφορετικής φύσης [22], τα οποία απαιτούν κατά περίπτωση αξιολόγηση σχετικά με τη δυνατότητα γνωστοποίησης [23].

Σε υπόθεση που αφορούσε τα ΣΑΑ της Δανίας και της Σουηδίας [24], η Διαμεσολαβήτρια έκρινε ότι η Επιτροπή είχε εφαρμόσει υπερβολικά ευρέως τις εξαιρέσεις που προβλέπονται στους κανόνες της ΕΕ για την πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα, οι οποίες αφορούν την προστασία του δημόσιου συμφέροντος όσον αφορά τη δημοσιονομική, νομισματική ή οικονομική πολιτική της Ένωσης ή των κρατών μελών [25] και την προστασία μιας εν εξελίξει διαδικασίας λήψης αποφάσεων [26]. Ως εκ τούτου, η Διαμεσολαβήτρια θα συνεχίσει να παρακολουθεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή χειρίζεται τα αιτήματα πρόσβασης του κοινού σε έγγραφα που σχετίζονται με τον ΜΑΑ.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι μεγάλες καθυστερήσεις που αντιμετωπίζει η Επιτροπή κατά την εξέταση ορισμένων από τα εν λόγω αιτήματα.[27] Για παράδειγμα, ένας δημοσιογράφος περίμενε πάνω από ένα έτος για να λάβει τελική απόφαση σχετικά με το αίτημά του για πρόσβαση σε έγγραφα όσον αφορά την ανάλυση του ΣΑΑ της Γερμανίας από την Επιτροπή.[28] Ένας άλλος δημοσιογράφος ζήτησε πρόσβαση του κοινού σε έγγραφα σχετικά με τα εθνικά σχέδια της Πολωνίας και των Κάτω Χωρών. Για τα έγγραφα που σχετίζονται με τον πολωνικό ΜΑΑ, η Επιτροπή χορήγησε τελικά μερική πρόσβαση εννέα μήνες μετά το αρχικό αίτημα του καταγγέλλοντος.[29] Τον Αύγουστο του 2023, η Επιτροπή δεν είχε ακόμη λάβει τελική απόφαση σχετικά με τα ολλανδικά έγγραφα του ΜΑΑ, παρόλο που ο καταγγέλλων ζήτησε για πρώτη φορά πρόσβαση τον Ιούνιο του 2022.[30]

2. Πληροφόρηση, επικοινωνία και δημοσιότητα

Η ενημέρωση, η επικοινωνία και η δημοσιότητα σχετικά με τα εθνικά σχέδια προβλέπονται στον κανονισμό ΜΑΑ [31]. Συγκεκριμένα, όλα τα κράτη μέλη έχουν παράσχει περιγραφή της σκοπούμενης εθνικής επικοινωνιακής στρατηγικής τους στα σχέδιά τους. Η Επιτροπή εξήγησε ότι κοινοποίησε τις προσδοκίες της σχετικά με το θέμα αυτό σε έγγραφο καθοδήγησης για τη στήριξη των κρατών μελών και ότι η εκπλήρωση των στοιχείων αυτών επαληθεύεται σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, ώστε να διασφαλίζεται η συνοχή των δραστηριοτήτων επικοινωνίας σχετικά με τον ΜΑΑ. Οι στρατηγικές επικοινωνίας των κρατών μελών περιγράφονται επίσης στα έγγραφα εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, αλλά δεν θεωρήθηκαν καθοριστικά στοιχεία για την έγκριση των εθνικών σχεδίων. Επιπλέον, στο πλαίσιο της συμφωνίας χρηματοδότησης που υπεγράφη με την Επιτροπή [32], κάθε κράτος μέλος δεσμεύεται να διασφαλίσει την προβολή της χρηματοδότησης της ΕΕ και να επικοινωνήσει σχετικά με τη συμβολή του ΜΑΑ στην ανάκαμψη της Ευρώπης.

Εκτός από τη συγκέντρωση των συνδέσμων προς τα ίδια τα σχέδια ανάκαμψης των κρατών μελών, η Επιτροπή συνέταξε επίσης τους συνδέσμους προς τους ειδικούς ιστοτόπους των κρατών μελών για τον ΜΑΑ στις σελίδες χωρών του ιστοτόπου της. Στις εξηγήσεις της προς τη Διαμεσολαβήτρια, η Επιτροπή αναγνώρισε ότι οι πληροφορίες στους εν λόγω δικτυακούς τόπους ποικίλλουν. Ενώ η Επιτροπή ενθαρρύνει τη λεπτομερή επικοινωνία, δήλωσε ότι δεν έχει νομική βάση για να υποχρεώσει όλα τα κράτη μέλη να ακολουθήσουν μια κοινή προσέγγιση. Επιπλέον, η Επιτροπή συνεργάζεται με τα κράτη μέλη για εκστρατείες στα μέσα ενημέρωσης με το σύνθημα «Ενημέρωση της ΕΕ»[33] και παρέχει συμβουλές και καθοδήγηση [34] σχετικά με την επικοινωνία.

Η επικοινωνιακή στρατηγική της ίδιας της Επιτροπής επικεντρώνεται στον πίνακα αποτελεσμάτων για την ανάκαμψη και την ανθεκτικότητα. Ο πίνακας αποτελεσμάτων δείχνει την πρόοδο στην εφαρμογή του ΜΑΑ σε πραγματικό χρόνο, συμπεριλαμβανομένης της υποβολής και της έκβασης των αιτήσεων πληρωμής. Χρησιμεύει επίσης ως βάση για την κατάρτιση των ετήσιων εκθέσεων της Επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή του ΜΑΑ και της έκθεσης επανεξέτασης προς το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, καθώς και του διαλόγου για την ανάκαμψη και την ανθεκτικότητα μεταξύ του Κοινοβουλίου και της Επιτροπής [35]. Ο ιστότοπος του πίνακα αποτελεσμάτων για την ανάκαμψη και την ανθεκτικότητα περιέχει: i) ειδικές ενότητες σχετικά με την εκπλήρωση των οροσήμων και των στόχων· ii) δαπάνες ανά τομέα πολιτικής και ανάλυση των πράσινων, ψηφιακών και κοινωνικών δαπανών στο πλαίσιο του Μηχανισμού· iii) την πρόοδο της εκταμίευσης· iv) υποβολή εκθέσεων σχετικά με 14 κοινούς δείκτες· και v) θεματικές αναλύσεις των μέτρων.

Η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει την ικανοποίησή της για τις προσπάθειες της Επιτροπής να αναπτύξει τον ιστότοπο και τον πίνακα αποτελεσμάτων του ΜΑΑ και την ενθαρρύνει να συνεχίσει τη συνεργασία της με τα κράτη μέλη στο πλαίσιο αυτό. Η ανακοίνωση σχετικά με τη συμβολή του ΜΑΑ στους τομείς που καλύπτει έχει σημαντικό αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο το κοινό αντιλαμβάνεται την επιτυχία του. Υπό το πρίσμα των αυξανόμενων ανησυχιών σχετικά με τις καθυστερήσεις στην εφαρμογή του ΜΑΑ, η εν λόγω ανακοίνωση είναι ιδιαίτερα σημαντική [36].

Όπως αναφέρεται στις αρχές ορθής πρακτικής της Διαμεσολαβήτριας, ο πίνακας αποτελεσμάτων δεν αντικατοπτρίζει τις πραγματικές δαπάνες των κρατών μελών, δεδομένου ότι τα ορόσημα και οι στόχοι δεν έχουν καταλογισμένο κόστος. Αντ’ αυτού, τα κράτη μέλη υποβάλλουν εκθέσεις σχετικά με τις δαπάνες που σχετίζονται με τον ΜΑΑ στην Eurostat και στην Επιτροπή. Στο πλαίσιο αυτό, τα κράτη μέλη, σε συνεργασία με την Επιτροπή, θα μπορούσαν να βελτιώσουν την ικανότητα των ενδιαφερόμενων μερών να παρακολουθούν τον αντίκτυπο των έργων και να προστατεύουν τα οικονομικά συμφέροντα της ΕΕ. Για παράδειγμα, η Επιτροπή θα μπορούσε να καταβάλει προσπάθειες για να διασφαλίσει ότι οι κοινοί δείκτες του πίνακα αποτελεσμάτων γίνονται κατανοητοί με τον ίδιο τρόπο από όλα τα κράτη μέλη, ώστε να υποστηριχθεί η συνεπής εφαρμογή σε όλα τα κράτη μέλη και εντός αυτών.

3. Εποπτικοί μηχανισμοί

Η Διαμεσολαβήτρια εξέτασε τους εποπτικούς μηχανισμούς που χρησιμοποιεί η Επιτροπή για να διασφαλίσει την κατάλληλη χρήση του ΜΑΑ. Στις απαντήσεις της, η Επιτροπή τόνισε τον ρόλο των εθνικών συστημάτων ελέγχου των κρατών μελών, δεδομένου ότι το άρθρο 22 του κανονισμού ΜΑΑ επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να προστατεύουν τα οικονομικά συμφέροντα της ΕΕ. Η ίδια η Επιτροπή θα αξιολογεί την εκπλήρωση των οροσήμων και των στόχων κατόπιν αιτήματος πληρωμής, θα διενεργεί κατασταλτικούς ελέγχους σχετικά με τα ορόσημα και τους στόχους και θα διενεργεί ελέγχους συστημάτων σχετικά με τα συστήματα παρακολούθησης και ελέγχου. Σε περίπτωση σοβαρών παρατυπιών, εναπόκειται πρώτα στο κράτος μέλος να ανακτήσει τυχόν επηρεαζόμενα κονδύλια. Εάν ένα κράτος μέλος αθετήσει τις υποχρεώσεις του ή διαπράξει σοβαρή παράβαση από τις εθνικές αρχές, η Επιτροπή μπορεί επίσης να ανακτήσει κεφάλαια. Για τις εν λόγω ελεγκτικές εργασίες, «η Επιτροπή έχει αναπτύξει στρατηγική ελέγχου βάσει κινδύνου — καθ’ όλη τη διάρκεια του ΜΑΑ, τόσο οι κατασταλτικοί έλεγχοι όσο και οι έλεγχοι συστημάτων θα διενεργούνται σε κάθε κράτος μέλος».

Η Διαμεσολαβήτρια εκτιμά το γεγονός ότι η εποπτεία και ο έλεγχος στο πλαίσιο του ΜΑΑ χρειάστηκε να προσαρμοστούν σε μια κατάσταση κατά την οποία τα κράτη μέλη θεωρούνται, από νομική άποψη, ως οι τελικοί αποδέκτες των κονδυλίων — μια σχετικά καινοτόμος προσέγγιση της χρηματοδότησης αυτής της κλίμακας. Ωστόσο, οι απαντήσεις της Επιτροπής δεν περιλαμβάνουν συγκεκριμένες λεπτομέρειες που θα καθησύχαζαν έναν ανεξάρτητο παρατηρητή ως προς τον τρόπο με τον οποίο θα διασφαλίσει τη χρήση των εν λόγω κονδυλίων. Για παράδειγμα, η Επιτροπή δεν προσδιορίζει πότε ή πώς θα διενεργούνται οι εκ των υστέρων έλεγχοι και οι έλεγχοι συστημάτων και ποιες διαδικασίες έχουν θεσπιστεί για την ανάκτηση των κονδυλίων. Στο πλαίσιο αυτό, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έκρινε ότι εξακολουθεί να υπάρχει κενό διασφάλισης και λογοδοσίας σε επίπεδο ΕΕ όσον αφορά την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης και συνέστησε στην Επιτροπή να προσδιορίσει μέτρα για την αντιμετώπισή του [37].

Όσον αφορά ειδικότερα τα δεδομένα σχετικά με τους τελικούς αποδέκτες, πρέπει να συλλέγονται από τα κράτη μέλη για σκοπούς λογιστικών και λοιπών ελέγχων σύμφωνα με τον κανονισμό ΜΑΑ [38]. Σύμφωνα με την Επιτροπή, τα δεδομένα αυτά μπορούν να ζητηθούν από την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης (OLAF), την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO), το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο και την ίδια την Επιτροπή. Ωστόσο, η Επιτροπή δεν εξήγησε υπό ποιες συγκεκριμένες συνθήκες θα συνέβαινε αυτό. Διευκρίνισε απλώς ότι ένα τέτοιο αίτημα θα μπορούσε να ενεργοποιηθεί «για ελέγχους σχετικά με το κατά πόσον ένας συγκεκριμένος στόχος, ο οποίος επελέγη για τον έλεγχο [βάσει δείγματος], έχει πράγματι εκπληρωθεί ικανοποιητικά». Στην απάντησή της προς τη Διαμεσολαβήτρια, η Επιτροπή δήλωσε ότι δεν μπορεί να δημοσιεύσει τα εν λόγω δεδομένα λόγω του περιορισμού για σκοπούς ελέγχου και λογιστικού ελέγχου.

Γενικότερα, οι πληροφορίες σχετικά με τους ελέγχους παρουσιάζονται στην ετήσια έκθεση δραστηριοτήτων, η οποία περιέχει λεπτομερέστερες πληροφορίες [39] σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή ασκεί τις εποπτικές της δραστηριότητες. Οι συγκεκριμένες εκθέσεις ελέγχου δεν δημοσιεύονται προορατικά, σύμφωνα με τη συνήθη ελεγκτική πρακτική της Επιτροπής. Δεδομένου του δημόσιου συμφέροντος που συνδέεται με τη χρήση των εν λόγω κονδυλίων, η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι η Επιτροπή θα πρέπει να καθιστά διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τους ελέγχους που διενεργεί [40], μόλις αυτοί ολοκληρωθούν και δοθεί συνέχεια. Η δημοσιοποίηση των πληροφοριών αυτών συμβάλλει στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης του κοινού ότι τα κονδύλια δαπανώνται πράγματι για τους σκοπούς για τους οποίους έχουν διατεθεί. Ως εκ τούτου, η Διαμεσολαβήτρια θα συνεχίσει να παρακολουθεί τις δραστηριότητες εποπτείας του ΜΑΑ της Επιτροπής.

Συμπέρασμα

Η πρωτοβουλία αυτή επέτρεψε στη Διαμεσολαβήτρια να αποκτήσει εικόνα του τρόπου με τον οποίο η Επιτροπή διασφαλίζει τη διαφάνεια και τη λογοδοσία του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, καθώς και του τρόπου με τον οποίο η Επιτροπή συνεργάζεται με τα κράτη μέλη για τον σκοπό αυτό.

Η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρόοδο που έχει σημειωθεί από την έναρξη της πρωτοβουλίας της και έχει εντοπίσει ορισμένους τομείς που επιδέχονται βελτίωση, όπως περιγράφεται ανωτέρω. Δεδομένου ότι το δημόσιο συμφέρον που περιβάλλει τον ΜΑΑ είναι πιθανό να παραμείνει υψηλό για τα επόμενα έτη, η Διαμεσολαβήτρια προτίθεται να συνεχίσει να παρακολουθεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή διασφαλίζει τη διαφάνεια και εποπτεύει τον ΜΑΑ. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαμεσολαβήτρια θα εξετάσει το αποτέλεσμα της ενδιάμεσης αξιολόγησης της Επιτροπής για τον ΜΑΑ [41] στις αρχές του επόμενου έτους.

Σε αυτή τη βάση, ο Διαμεσολαβητής περατώνει την πρωτοβουλία. Ο Διαμεσολαβητής ευχαριστεί την Επιτροπή για τις λεπτομερείς εξηγήσεις που παρέσχε και την καλεί να λάβει υπόψη τις παρατηρήσεις που διατυπώθηκαν ανωτέρω. Προσβλέπει στην ανταλλαγή απόψεων με την Επιτροπή σχετικά με τα θέματα αυτά στο μέλλον.

 

[1] Περισσότερες πληροφορίες: https://commission.europa.eu/business-economy-euro/economic-recovery/recovery-and-resilience-facility_en

[2] Περισσότερες πληροφορίες: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/eu-budget/eu-borrower-investor-relations/nextgenerationeu_en

[3] Κανονισμός 2021/241 για τη θέσπιση του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32021R0241

[4] Κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμός 2021/2106 της Επιτροπής σχετικά με τους κοινούς δείκτες και τα λεπτομερή στοιχεία του πίνακα αποτελεσμάτων για την ανάκαμψη και την ανθεκτικότητα: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv%3AOJ.L_.2021.429.01.0083.01.ENG&toc=OJ%3AL%3A2021%3A429%3ATOC

[5] Κανονισμός 2023/435 σχετικά με τα κεφάλαια για το REPowerEU στα σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32023R0435

[6] Περισσότερες πληροφορίες: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/european-green-deal/repowereu-affordable-secure-and-sustainable-energy-europe_en#how-repowereu-is-funded

[7] «Λόγω του εξαιρετικού χαρακτήρα του, η υλοποίηση του ΜΑΑ θα ακολουθήσει ειδικές διαδικασίες. Τα κονδύλια θα εκταμιευθούν απευθείας στα κράτη μέλη με βάση την πρόοδο στην εφαρμογή των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας.» Περισσότερες πληροφορίες: https://commission.europa.eu/funding-tenders/find-funding/funding-management-mode_en

[8] Μία από τις τρεις μορφές δημοσιονομικής διαχείρισης βάσει του κανονισμού 2018/1046 σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, τελευταία ενοποιημένη έκδοση: http://data.europa.eu/eli/reg/2018/1046/2022-12-14. Οι άλλες μορφές διαχείρισης των δαπανών είναι η έμμεση και η επιμερισμένη διαχείριση. Έμμεση διαχείριση είναι όταν η Επιτροπή εκταμιεύει χρήματα σε συντονιστή, ο οποίος στη συνέχεια πληρώνει τους τελικούς αποδέκτες. Στο πλαίσιο της επιμερισμένης διαχείρισης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη διαχειρίζονται από κοινού τις πληρωμές των κονδυλίων της ΕΕ στους τελικούς αποδέκτες.

[9] Βλέπε: https://www.ombudsman.europa.eu/en/news-document/en/163020 

[10] https://www.ombudsman.europa.eu/el/opening-summary/el/148742

[11] https://www.ombudsman.europa.eu/en/doc/correspondence/en/158511

[12] https://www.ombudsman.europa.eu/el/doc/correspondence/el/161530

[13] https://www.ombudsman.europa.eu/en/doc/correspondence/en/174448

[14] Βλέπε: https://commission.europa.eu/business-economy-euro/economic-recovery/recovery-and-resilience-facility_en

[15] Συχνότητα και μορφότυπος ανταλλαγής πληροφοριών, λεπτομέρειες πρόσβασης σε δεδομένα, στάδια παρακολούθησης, ενδεικτικό χρονοδιάγραμμα των αιτήσεων πληρωμής, περαιτέρω προσδιορισμός των οροσήμων και των στόχων, συμπεριλαμβανομένων των μηχανισμών επαλήθευσης.

[16] Βλ. προοίμιο του κανονισμού 2018/1046 σχετικά με τους δημοσιονομικούς κανόνες που εφαρμόζονται στον γενικό προϋπολογισμό της Ένωσης, τελευταία ενοποιημένη έκδοση: http://data.europa.eu/eli/reg/2018/1046/2022-12-14

[17] Βλέπε: https://commission.europa.eu/business-economy-euro/economic-recovery/recovery-and-resilience-facility_en#map

[18] Βλέπε: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-9-2022-0260_EN.html

[19] Άρθρο 1 παράγραφος 10 του κανονισμού 2023/435 σχετικά με τα κεφάλαια για το REPowerEU στα σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32023R0435

[21] Βλ. 925/2022/LDS (https://www.ombudsman.europa.eu/en/case/en/61681), 1129/2022/SF (https://www.ombudsman.europa.eu/en/case/en/61897), 137/2023/SF (https://www.ombudsman.europa.eu/en/case/en/63201)

[22] Η Επιτροπή εξήγησε επίσης στον Διαμεσολαβητή ότι το πεδίο εφαρμογής των αιτήσεων πρόσβασης ποικίλλει σημαντικά:

«τα είδη εγγράφων που έχουν δημοσιοποιηθεί μέχρι στιγμής περιλαμβάνουν, για παράδειγμα: σχέδια εκδόσεων των προτάσεων της Επιτροπής για εκτελεστικές αποφάσεις του Συμβουλίου (και παραρτήματα) και των εγγράφων εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής (και παραρτημάτων), έγγραφα εκτίμησης οικονομικών επιπτώσεων που εκπόνησαν οι υπηρεσίες της Επιτροπής κατά την αξιολόγηση των ΣΑΑ· αποφάσεις της Επιτροπής για την έγκριση των επιχειρησιακών ρυθμίσεων· αλληλογραφία από/με τα κράτη μέλη· πρακτικά συνεδριάσεων με τις αρχές των κρατών μελών· έγγραφα που υποβάλλονται από τα κράτη μέλη κατά την κατάρτιση των εθνικών σχεδίων· πρακτικά συνεδριάσεων και αλληλογραφίας με τρίτα μέρη που δεν είναι κράτη μέλη.»

[23] Στην υπόθεση Asesores Comunitarios (απόφαση της 15ης Φεβρουαρίου 2023, Asesores Comunitarios, T-77/22, EU:T:2023:69, https://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf;jsessionid=F37B1D1E07C3F9681329CB3F536BF956?text=&docid=270470&pageIndex=0&doclang=EN&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=32346), τα επίμαχα έγγραφα ήταν το εθνικό σχέδιο ανάκαμψης της Ισπανίας, η επιστολή της Ισπανίας με την οποία ανακοινώνονταν η επίσημη υποβολή του σχεδίου, η βεβαίωση παραλαβής από την Επιτροπή και επιστολή της Ισπανίας με πληροφορίες σχετικά με δύο συνιστώσες του εθνικού σχεδίου ανάκαμψης.

[24] Βλ. 925/2022/LDS (https://www.ombudsman.europa.eu/en/case/en/61681)

[25] Άρθρο 4 παράγραφος 1 στοιχείο α) τέταρτη περίπτωση του κανονισμού 1049/2001 για την πρόσβαση του κοινού στα έγγραφα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32001R1049

[26] Άρθρο 4 παράγραφος 3 του κανονισμού 1049/2001

^[27] Βλ. OI/2/2022/OAM (https://www.ombudsman.europa.eu/en/recommendation/en/167661)

[28] Βλ. 187/2022/LDS (https://www.ombudsman.europa.eu/en/case/en/60962)

[29] Βλ. 2186/2022/SF (https://www.ombudsman.europa.eu/en/case/en/62960)

[30] Βλ. 409/2023/OAM (https://www.ombudsman.europa.eu/en/opening-summary/en/167336)

[31] Άρθρο 34 του κανονισμού

[32] Άρθρο 10 παράγραφος 2 των συμφωνιών

[33] Περισσότερες πληροφορίες: https://ec.europa.eu/regional_policy/policy/communication/inform-network_en

[34] Περισσότερες πληροφορίες: https://international-partnerships.ec.europa.eu/knowledge-hub/communicating-and-raising-eu-visibility-guidance-external-actions_en

[35] Περισσότερες πληροφορίες: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_6862

[36] Περισσότερες πληροφορίες: https://www.spglobal.com/ratings/en/research/articles/230719-eu-rrf-at-half-time-italy-and-spain-will-likely-need-extra-time-to-spend-theem-funds-12790825 και https://www.ftm.eu/articles/recovery-files-evaluation?share=kmDWV1qOXCG5sINrOdhcBWZjZkqbhf6K%2BLRoYH5PVbkGEz157z7xqkjWz1uH%2Bi4%3D

[37] Περισσότερες πληροφορίες: https://www.eca.europa.eu/Lists/ECADocuments/SR-2023-07/SR-2023-07_EN.pdf

[38] Άρθρο 22 παράγραφος 2 στοιχείο δ) του κανονισμού

[39] Βλέπε: https://commission.europa.eu/system/files/2023-06/ECFIN_AAR_2022_en.pdf#page69. Για παράδειγμα, όσον αφορά τους κατασταλτικούς ελέγχους, η έκθεση διευκρινίζει ότι: «Για τον καθορισμό του επιπέδου κινδύνου χρησιμοποιούνται διάφορα κριτήρια, όπως το είδος και ο αριθμός των φορέων υλοποίησης, το είδος και ο αριθμός των τελικών αποδεκτών, η σήμανση του μέτρου και η πολυπλοκότητα του μηχανισμού επαλήθευσης. Για παράδειγμα, μέτρα όπως η έναρξη ισχύος ή η δημοσίευση νόμου θεωρούνται χαμηλού κινδύνου». Όσον αφορά τους ελέγχους συστημάτων, η έκθεση αναφέρει ότι «οι εν λόγω έλεγχοι θα έχουν διενεργηθεί σε όλα τα κράτη μέλη έως το τέλος του 2023».

[40] Όπως ανέφερε, για παράδειγμα, η Επιτροπή στο παράρτημα 14 της ετήσιας έκθεσης δραστηριοτήτων: https://commission.europa.eu/system/files/2023-06/ECFIN_AAR_2022_annexes_en.pdf.

[41] Περισσότερες πληροφορίες: https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/13608-Recovery-and-Resilience-Facility-2020-2024-mid-term-evaluation_en