Ιστορικό

1. Ένας νεαρός Αυστριακός πολίτης εργάστηκε ως άμισθος ασκούμενος σε αντιπροσωπεία της ΕΕ στην Ασία. Μετά την πρακτική της άσκηση, επικοινώνησε με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ), η οποία διαχειρίζεται τις αντιπροσωπείες της ΕΕ, για να καταγγείλει το γεγονός ότι οι ασκούμενοι στις αντιπροσωπείες δεν αμείβονται. Σημείωσε ότι η συνήθης πρακτική είναι να αμείβονται οι ασκούμενοι στα θεσμικά όργανα της ΕΕ. Κατά την άποψή της, η μη καταβολή αμοιβής στους ασκούμενους συνιστά αδικαιολόγητη διάκριση εις βάρος των νέων επαγγελματιών που προέρχονται από λιγότερο εύπορα περιβάλλοντα.

2. Η ΕΥΕΔ απάντησε ότι η καταγγέλλουσα είχε λάβει μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση «κατόπιν αιτήματός της». Είχε επίσης υπογράψει συμφωνία πρακτικής άσκησης στην οποία δήλωσε ότι «είμαι εθελόντρια στην αντιπροσωπεία και δεν θα λάβω μισθό, μισθό ή επίδομα […]». Η καταγγέλλουσα απευθύνθηκε στη Διαμεσολαβήτρια με την ανησυχία της ότι η ΕΥΕΔ δεν θα πρέπει να προσφέρει μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση. Η ανησυχία της αφορούσε γενικά την πρακτική της ΕΥΕΔ και δεν είχε να κάνει με τη δική της συγκεκριμένη περίπτωση.

3. Τον Οκτώβριο του 2014, η Διαμεσολαβήτρια ζήτησε από την ΕΥΕΔ να απαντήσει στην ανησυχία του καταγγέλλοντος ότι προσφέρει μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση στις αντιπροσωπείες της ΕΕ. Ο ενδιαφερόμενος επιθυμούσε η ΕΥΕΔ να προσφέρει μόνο αμειβόμενη πρακτική άσκηση και να παύσει να προσφέρει μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση. Τον Δεκέμβριο του 2014, η Διαμεσολαβήτρια έλαβε την απάντηση της ΕΥΕΔ σχετικά με την καταγγελία. Στη συνέχεια, η Διαμεσολαβήτρια έλαβε τις παρατηρήσεις του καταγγέλλοντος σχετικά με την απάντηση της ΕΥΕΔ. Η ομάδα έρευνας της Διαμεσολαβήτριας συναντήθηκε επίσης, τρεις φορές, με την ΕΥΕΔ για να συζητήσουν την υπόθεση: τον Μάιο, Σεπτέμβριο και Δεκέμβριο του 2016. Τον Ιανουάριο του 2017, η ΕΥΕΔ υπέβαλε γραπτώς στον Διαμεσολαβητή πρόσθετες πληροφορίες.

4. Μετά από προσεκτική αξιολόγηση όλων των επιχειρημάτων που προβλήθηκαν, στις 15 Φεβρουαρίου 2017, η Διαμεσολαβήτρια συνέστησε στην ΕΥΕΔ να καταβάλει κατάλληλη αποζημίωση σε όλους τους ασκουμένους της στις αντιπροσωπείες της ΕΕ [1].

Η μη καταβολή αμοιβής από την ΕΥΕΔ στους ασκούμενους στις αντιπροσωπείες της ΕΕ

Η σύσταση του Διαμεσολαβητή 

5. Η Διαμεσολαβήτρια διαπίστωσε ότι το επιχείρημα του καταγγέλλοντος, σύμφωνα με το οποίο οι μη αμειβόμενες περίοδοι πρακτικής άσκησης εισάγουν διακρίσεις εις βάρος όσων προέρχονται από λιγότερο προνομιούχο κοινωνικό περιβάλλον, είχε κάποια αξία. Αναμφισβήτητα, ένας νέος πτυχιούχος που επιθυμεί να πραγματοποιήσει μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση μπορεί να αντιμετωπίσει πρακτικές δυσκολίες χωρίς οικονομική στήριξη, για παράδειγμα από την οικογένειά του. Η πρακτική άσκηση σε αντιπροσωπεία της ΕΕ συνεπάγεται όχι μόνο έξοδα ταξιδίου, αλλά και έξοδα διαμονής, διαβίωσης και ασφάλισης. Ως εκ τούτου, η μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση στις αντιπροσωπείες της ΕΕ ενέχει τον κίνδυνο να προορίζεται αποκλειστικά για λίγους προνομιούχους, δηλαδή για όσους διαθέτουν τα δικά τους οικονομικά μέσα.

6. Κατά τη διάρκεια των διαφόρων συναντήσεων με την ερευνητική ομάδα της Διαμεσολαβήτριας το 2016, η ΕΥΕΔ υποστήριξε ότι η προσφορά μη αμειβόμενης πρακτικής άσκησης δεν συνιστά διάκριση λόγω κοινωνικής προέλευσης. Η ΕΥΕΔ αναφέρθηκε στο γεγονός ότι όλοι οι μη αμειβόμενοι ασκούμενοι στις αντιπροσωπείες της ΕΕ θεωρούν ότι η πρακτική άσκηση είναι χρήσιμη για το μέλλον τους. Μέσω αυτών των περιόδων πρακτικής άσκησης, αποκτούν πολύτιμη εμπειρία, η οποία συμβάλλει στην ανάπτυξη του επαγγελματικού τους προφίλ, καθιστώντας τις πιο ελκυστικές στην αγορά εργασίας.

7. Ο Διαμεσολαβητής δεν αμφισβήτησε ότι οι ασκούμενοι σε αντιπροσωπεία εκτιμούν την πρακτική άσκηση. Πράγματι, οι ευκαιρίες αυτές μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό σκαλοπάτι στη σταδιοδρομία τους.  Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο οι ευκαιρίες πρακτικής άσκησης θα πρέπει να διατίθενται σε όσο το δυνατόν ευρύτερο φάσμα ατόμων - και όχι μόνο σε όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα. Κατά την άποψη του Διαμεσολαβητή, η μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση μπορεί να διαιωνίσει τον κοινωνικό αποκλεισμό, δεδομένου ότι τα άτομα που προέρχονται από λιγότερο προνομιούχα περιβάλλοντα είναι πιθανό να μην διαθέτουν τα οικονομικά μέσα για να πραγματοποιήσουν πρακτική άσκηση. Ως εκ τούτου, θα χάσουν αυτή την πολύτιμη ευκαιρία να βελτιώσουν τα προσόντα και τις δεξιότητές τους. Αυτό μπορεί, τελικά, να οδηγήσει σε λιγότερες μελλοντικές ευκαιρίες απασχόλησης για τους λιγότερο προνομιούχους, ξεκινώντας έναν φαύλο κύκλο όπου «το προνόμιο ακολουθεί το προνόμιο».

8. Η Διαμεσολαβήτρια εξέφρασε την άποψη ότι οι αντιπροσωπείες της ΕΕ επωφελούνται από τη συμβολή των ασκουμένων και μπορεί ακόμη και να εξαρτώνται από τη συμβολή τους. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαμεσολαβήτρια παρατήρησε ότι το σύστημα μη αμειβόμενης πρακτικής άσκησης μπορεί ενδεχομένως να οδηγήσει στην ανεπιθύμητη συνέπεια ότι οι αντιπροσωπείες της ΕΕ δεν προσελκύουν όλους τους καλύτερους υποψηφίους για πρακτική άσκηση· θα προσελκύσει μόνο όσους διαθέτουν επαρκείς δικούς τους οικονομικούς πόρους για να πληρώσουν για τον εαυτό τους. Αυτό σαφώς δεν είναι προς το συμφέρον των αντιπροσωπειών της ΕΕ.

9. Η Διαμεσολαβήτρια αναφέρθηκε στο παράδειγμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το οποίο είχε ασχοληθεί με το ζήτημα της μη αμειβόμενης πρακτικής άσκησης. Σε ψήφισμα του 2010, το Κοινοβούλιο κάλεσε τα θεσμικά όργανα της ΕΕ να δώσουν το καλό παράδειγμα καταβάλλοντας σε όλους τους ασκουμένους τους ένα ελάχιστο επίδομα, βάσει του συνήθους κόστους διαβίωσης του τόπου όπου πραγματοποιείται η πρακτική άσκηση [2]. Ο Διαμεσολαβητής επισήμανε ότι το Κοινοβούλιο δεν προσφέρει πλέον μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση, ακόμη και στην περίπτωση των τοποθετήσεων σπουδαστών. Σήμερα καταβάλλει αποζημίωση σε όλους τους ασκουμένους της, παρά τους δημοσιονομικούς περιορισμούς που αντιμετωπίζουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ.

10. Η Διαμεσολαβήτρια έκρινε επίσης σκόπιμο να επισημάνει τον βαθμό στον οποίο η ΕΥΕΔ χρησιμοποιεί περιόδους πρακτικής άσκησης στις αντιπροσωπείες της ΕΕ. Η ΕΥΕΔ διαθέτει δίκτυο 139 αντιπροσωπειών της ΕΕ, οι οποίες, μεταξύ της ΕΥΕΔ και του προσωπικού της Επιτροπής, απασχολούν 5 800 άτομα (στοιχεία τέλους του 2015).[3] Το 2016, η ΕΥΕΔ προσέφερε περίπου 800 μη αμειβόμενες περιόδους πρακτικής άσκησης. Φαίνεται πιθανό ότι η ΕΥΕΔ εξαρτάται σε κάποιο βαθμό από τη διαθεσιμότητα ασκουμένων για τη συμπλήρωση του έργου του προσωπικού πλήρους απασχόλησης στις αντιπροσωπείες της. Η Διαμεσολαβήτρια αντιλήφθηκε ότι η πληρωμή ενός τέτοιου αριθμού ασκουμένων θα δημιουργήσει δημοσιονομικά ζητήματα για την ΕΥΕΔ. Ωστόσο, σημειώνει ότι πρόκειται για ζήτημα το οποίο η ΕΥΕΔ θα μπορούσε να αποφασίσει να θέσει στις αρμόδιες για τον προϋπολογισμό αρχές, και συγκεκριμένα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο.

11. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαμεσολαβήτρια διαπίστωσε ότι η πρακτική της ΕΥΕΔ να παρέχει μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση στις αντιπροσωπείες της συνιστά κακοδιοίκηση. Ως εκ τούτου, η Διαμεσολαβήτρια συνέστησε στην ΕΥΕΔ να καταβάλει σε όλους τους ασκουμένους της, συμπεριλαμβανομένων των ασκουμένων στις αντιπροσωπείες της ΕΕ, κατάλληλη αποζημίωση. Μολονότι η φύση αυτού του επιδόματος θα εμπίπτει στην αρμοδιότητα της ΕΥΕΔ, η Διαμεσολαβήτρια πιστεύει ότι το επίδομα θα πρέπει να είναι τέτοιο ώστε να σέβεται την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων και θα πρέπει να διασφαλίζει ότι οι νέοι θα ενθαρρύνονται να υποβάλλουν αίτηση για πρακτική άσκηση ανεξάρτητα από την οικονομική τους κατάσταση (ή την οικονομική κατάσταση της οικογένειάς τους).

12. Η Διαμεσολαβήτρια ζήτησε από την ΕΥΕΔ να γνωμοδοτήσει εντός τριών μηνών από την ημερομηνία της σύστασής της. Στη συνέχεια κάλεσε τον καταγγέλλοντα να υποβάλει τις παρατηρήσεις του, πράγμα που έπραξε ο καταγγέλλων.

Η γνώμη της ΕΥΕΔ και οι παρατηρήσεις του καταγγέλλοντος

13. Στη γνωμοδότησή της σχετικά με τη σύσταση της Διαμεσολαβήτριας, η ΕΥΕΔ δήλωσε ότι η προσφορά θέσεων πρακτικής άσκησης σε νέους πτυχιούχους και σπουδαστές έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα πολύτιμη, τόσο για τους ασκούμενους όσο και για τις αντιπροσωπείες της ΕΕ. Υπό το πρίσμα της σύστασης της Διαμεσολαβήτριας, αποφάσισε να αναδιαρθρώσει το πρόγραμμα πρακτικής άσκησης και να αναστείλει προσωρινά την πρόσληψη νέων ασκουμένων. Η ΕΥΕΔ δήλωσε ότι ζήτησε επίσης από τις αρμόδιες για τον προϋπολογισμό αρχές να παράσχουν κονδύλια για μελλοντικούς ασκούμενους.

14. Η ΕΥΕΔ αποφάσισε επίσης να αυξήσει τον αριθμό των εταιρικών σχέσεων μεταξύ αντιπροσωπειών και πανεπιστημίων. Στο πλαίσιο του νέου σχεδίου προγράμματος, οι περίοδοι πρακτικής άσκησης θα προσφέρονται στο πλαίσιο τριών χωριστών προγραμμάτων: i) στους ασκούμενους που θα λάβουν αποζημίωση από την ΕΥΕΔ (υπό την προϋπόθεση ότι η ΕΥΕΔ λαμβάνει τους απαιτούμενους πόρους από τις αρμόδιες για τον προϋπολογισμό αρχές) και θα θεσπιστεί ειδική διαδικασία επιλογής για τον σκοπό αυτό· ii) σε σπουδαστές, στο πλαίσιο συμφωνίας με τοπικό πανεπιστήμιο, οι οποίοι πραγματοποιούν υποχρεωτική ή συνιστώμενη περίοδο κατάρτισης στο πλαίσιο των σπουδών τους και διαμένουν ήδη στον τόπο κατάρτισης, και iii) σε ασκούμενους που λαμβάνουν οικονομική στήριξη από πανεπιστήμιο ή άλλο ίδρυμα αλλά βρίσκονται σε άλλο μέρος του κόσμου. Η ΕΥΕΔ δεν προτείνει την καταβολή αποζημιώσεων στις δύο τελευταίες περιπτώσεις.

15. Στις παρατηρήσεις της, η καταγγέλλουσα δήλωσε ότι ορθώς η Διαμεσολαβήτρια επικεντρώθηκε στην πτυχή της «καταπολέμησης των διακρίσεων» στη σύστασή της. Ωστόσο, κατά τη γνώμη της, η ΕΥΕΔ φαίνεται τώρα να προσπαθεί να αποκλείσει τους οικονομικά και κοινωνικά αδύναμους κατά την επιλογή των ασκουμένων προκειμένου να επιλυθεί το πρόβλημα.

16. Ο καταγγέλλων εξέφρασε την άποψη ότι, εάν η ΕΥΕΔ δεν μπορεί να θεσπίσει ένα βιώσιμο και δίκαιο σύστημα για την πληρωμή των ασκουμένων, είναι καλύτερο να καταργηθούν πλήρως οι περίοδοι πρακτικής άσκησης στις αντιπροσωπείες της ΕΕ.

17. Ο καταγγέλλων φοβάται ότι στο μεικτό μοντέλο που προτείνει η ΕΥΕΔ, οι ασκούμενοι που δεν αμείβονται ή λαμβάνουν χρηματοδοτική στήριξη από εξωτερική πηγή θα προτιμώνται πάντα από εκείνους που αμείβονται απευθείας από την ΕΥΕΔ, για απλούς οικονομικούς λόγους.

18. Όσον αφορά την πρόταση επέκτασης των εταιρικών σχέσεων με πανεπιστήμια, ο καταγγέλλων υποστήριξε ότι δεν πρόκειται για νέα ιδέα ούτε συμβάλλει στην επίλυση του προβλήματος. Ως επί το πλείστον οδηγεί σε μετατόπιση της εκμετάλλευσης του ανθρώπινου δυναμικού προς τους ντόπιους, οι οποίοι συχνά είναι πιο ανεπαρκώς οργανωμένοι και δεν έχουν καμία πιθανότητα να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους.

19. Ο καταγγέλλων επισήμανε ότι οι υποτροφίες συχνά δεν περιλαμβάνουν την κοινωνική ασφάλιση ή την ασφάλιση υγείας και ότι τα έξοδα διαβίωσης ενός σπουδαστή δεν μπορούν να συγκριθούν με εκείνα ενός ατόμου που πραγματοποιεί πρακτική άσκηση σε αντιπροσωπεία της ΕΕ.

Η αξιολόγηση του Διαμεσολαβητή μετά τη σύσταση

20. Η Διαμεσολαβήτρια συνέστησε στην ΕΥΕΔ να καταβάλει σε όλους τους ασκουμένους της το κατάλληλο επίδομα. Η ΕΥΕΔ ενημέρωσε τη Διαμεσολαβήτρια ότι έχει ζητήσει κονδύλια για την πληρωμή των ασκουμένων της στις αντιπροσωπείες της ΕΕ και ότι, εν τω μεταξύ, έχει αναστείλει τις μη αμειβόμενες περιόδους πρακτικής άσκησης. Η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει την ικανοποίησή της για τα μέτρα που έλαβε η ΕΥΕΔ προκειμένου να διασφαλίσει ότι θα είναι σε θέση να προσφέρει αμειβόμενη πρακτική άσκηση στις αντιπροσωπείες της ΕΕ.

21. Η Διαμεσολαβήτρια σημειώνει την ανησυχία του καταγγέλλοντος ότι η ΕΥΕΔ ενδέχεται να επικεντρωθεί δυσανάλογα στην πρόσληψη ασκουμένων με οικονομική στήριξη από άλλες πηγές (εκτός της οικογένειάς τους) και όχι στους ασκούμενους που λαμβάνουν επίδομα από την ίδια την ΕΥΕΔ.

22. Κατά την άποψη της Διαμεσολαβήτριας, είναι εύλογο η ΕΥΕΔ να μην καταβάλλει πρόσθετο επίδομα σε ασκούμενους που έχουν υποτροφία ή άλλη μη οικογενειακή οικονομική στήριξη ή σε σπουδαστές που έχουν ήδη την έδρα τους στην ίδια χώρα με την αντιπροσωπεία και οι οποίοι πρέπει να πραγματοποιήσουν πρακτική άσκηση στο πλαίσιο των σπουδών τους. Ειδικότερα, η υποχρεωτική πρακτική άσκηση στο πλαίσιο πανεπιστημιακών σπουδών δεν μπορεί να συγκριθεί με τη συνήθη πρακτική άσκηση, καθώς εξυπηρετεί συνήθως διαφορετικούς σκοπούς. Είναι σημαντικό να επιτευχθεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ των διαφόρων προγραμμάτων.  Για τη Διαμεσολαβήτρια, είναι σημαντικό η ΕΥΕΔ να συνεχίσει να προσφέρει σημαντικό αριθμό «παραδοσιακών», αλλά αμειβόμενων, περιόδων πρακτικής άσκησης σε αντιπροσωπείες, οι οποίες θα είναι ανοικτές επί ίσοις όροις στους νέους, ανεξάρτητα από τους οικονομικούς πόρους των ίδιων ή των οικογενειών τους. Η Διαμεσολαβήτρια αντιλαμβάνεται ότι για την επίτευξη αυτού του επιθυμητού αποτελέσματος η ΕΥΕΔ θα χρειαστεί κατάλληλο κονδύλιο του προϋπολογισμού.

23. Η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι η απάντηση της ΕΥΕΔ στη σύστασή της συνιστά σοβαρή δέσμευση εκ μέρους της να πληρώνει ασκούμενους στις αντιπροσωπείες της ΕΕ, υπό την προϋπόθεση ότι θα της παρέχονται οι κατάλληλοι δημοσιονομικοί πόροι από τις αρμόδιες για τον προϋπολογισμό αρχές, δηλαδή το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο. Ως εκ τούτου, η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι η απάντηση της ΕΥΕΔ συνιστά, στην πραγματικότητα, αποδοχή της σύστασής της. Η Διαμεσολαβήτρια θα παρακολουθεί με μεγάλο ενδιαφέρον τις μελλοντικές εξελίξεις στον τομέα αυτό και είναι πρόθυμη να ανανεώσει τις έρευνές της στο μέλλον, εάν αυτό φαίνεται δικαιολογημένο και χρήσιμο.

24. Είναι πολύ σημαντικό τα θεσμικά όργανα της ΕΕ να δώσουν το παράδειγμα και να επιδείξουν δέσμευση για την παροχή ευκαιριών πρακτικής άσκησης στους νέους με βάση τις ίσες ευκαιρίες για όλους, ανεξάρτητα από το υπόβαθρο και τους οικογενειακούς πόρους. Σε αντίθετη περίπτωση, υπάρχει κίνδυνος απώλειας εμπιστοσύνης, καθώς θεωρείται ότι δεν νοιάζονται επαρκώς για όλους τους νέους που δυσκολεύονται να αναπτύξουν το επαγγελματικό τους προφίλ προκειμένου να ανταγωνιστούν στην αγορά εργασίας. Το κόστος της προώθησης της εμπιστοσύνης της νεότερης γενιάς στο ευρωπαϊκό εγχείρημα εν προκειμένω είναι συγκριτικά μικρό.

25. Ο Διαμεσολαβητής ενθαρρύνει τις αρμόδιες για τον προϋπολογισμό αρχές να εξετάσουν προσεκτικά το θέμα αυτό και ευελπιστεί ότι θα χορηγήσουν τους κατάλληλους πόρους. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαμεσολαβήτρια θα ενημερώσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο των Υπουργών για την εν λόγω έρευνα και για τη σύσταση που απηύθυνε στην ΕΥΕΔ. Θα ενημερώσει επίσης την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Συμπέρασμα

Με βάση την έρευνά της σχετικά με την εν λόγω καταγγελία, η Διαμεσολαβήτρια την περατώνει με το ακόλουθο συμπέρασμα:

Αναστέλλοντας τη μη αμειβόμενη πρακτική άσκηση στις αντιπροσωπείες της ΕΕ και, ταυτόχρονα, ζητώντας κονδύλια για την πληρωμή ασκουμένων στις αντιπροσωπείες της ΕΕ, η ΕΥΕΔ αποδέχθηκε τη σύσταση της Διαμεσολαβήτριας.

Ο καταγγέλλων και η ΕΥΕΔ θα ενημερωθούν για την απόφαση αυτή.

η Έμιλι Ο' Ράιλι

Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής

Στρασβούργο, 21/9/2017

[1] Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το ιστορικό της καταγγελίας, τα επιχειρήματα των μερών και την έρευνα της Διαμεσολαβήτριας, βλ. τη σύσταση της Διαμεσολαβήτριας που είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο στη διεύθυνση: https://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/recommendation.faces/en/76079/html.bookmark

[2] Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 6ης Ιουλίου 2010 (2009/2221(INI)), σημείο 72, διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52010IP0262&from=EN.

[3] https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/annual_activity_report_2015_en.pdf.