Θέλετε να υποβάλετε αναφορά κατά ενός θεσμικού οργάνου ή οργανισμού της ΕΕ;
- EL Ελληνικά
Οι αυτόματες μεταφράσεις μπορεί να περιέχουν σφάλματα που δυνητικά μειώνουν τη σαφήνεια και την ακρίβεια· ο Διαμεσολαβητής δεν φέρει καμία ευθύνη για τυχόν αποκλίσεις. Για πιο αξιόπιστες πληροφορίες και μεγαλύτερη νομική ασφάλεια, ανατρέξτε στην πρωτότυπη έκδοση που αγγλικά περιέχεται στον ανωτέρω σύνδεσμο.
Για περισσότερες πληροφορίες συμβουλευτείτε τη γλωσσική και μεταφραστική πολιτική μας.
Απόφαση της Ευρωπαίας Διαμεσολαβήτριας για την περάτωση της αυτεπάγγελτης έρευνας OI/9/2014/MHZ σχετικά με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό για τη Διαχείριση της Επιχειρησιακής Συνεργασίας στα Εξωτερικά Σύνορα των Κρατών Μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Frontex)
Απόφαση
Υπόθεση OI/9/2014/MHZ - Εκκίνηση έρευνας στις Δευτέρα | 20 Οκτωβρίου 2014 - Απόφαση στις Δευτέρα | 04 Μαΐου 2015 - Εμπλεκόμενο θεσμικό όργανο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής ( Mη διαπίστωση κακοδιοίκησης ) - Χώρα Πολωνία
Η μεταναστευτική πολιτική της ΕΕ περιλαμβάνει την οικειοθελή ή αναγκαστική επιστροφή παράτυπων μεταναστών τρίτων χωρών (απορριφθέντων αιτούντων άσυλο και ατόμων χωρίς έγκυρη άδεια διαμονής) στις χώρες καταγωγής τους. Από τη φύση τους, οι επιχειρήσεις αναγκαστικής επιστροφής έχουν τη δυνατότητα να συνεπάγονται σοβαρές παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Σκοπός αυτής της αυτεπάγγελτης έρευνας ήταν να αποσαφηνιστεί ο τρόπος με τον οποίο ο Frontex, ως συντονιστής των κοινών επιχειρήσεων επιστροφής (ΚΕΕ), διασφαλίζει τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας των ατόμων που επιστρέφουν.
Η Διαμεσολαβήτρια έλαβε τις απόψεις του Frontex και του υπευθύνου θεμελιωδών δικαιωμάτων του, εξέτασε φακέλους του Frontex και έλαβε εισηγήσεις από μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαμεσολαβητών, του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Υπηρεσίας των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες και ορισμένων ΜΚΟ. Διαπίστωσε ότι, αν και έχουν γίνει πολλά, ο Frontex πρέπει να ενισχύσει τη διαφάνεια του έργου του JRO, να τροποποιήσει τον κώδικα δεοντολογίας του σε τομείς όπως οι ιατρικές εξετάσεις και η χρήση βίας και να συνεργαστεί περισσότερο με τα κράτη μέλη. Ο Frontex πρέπει να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για την προώθηση της ανεξάρτητης και αποτελεσματικής παρακολούθησης των ΚΚΑ.
Η Διαμεσολαβήτρια ολοκληρώνει την έρευνά της με μια σειρά προτάσεων προς τον Frontex σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να βελτιώσει περαιτέρω τις δραστηριότητές του στον τομέα αυτό.
Το ιστορικό της έρευνας
1. Η μεταναστευτική πολιτική της ΕΕ περιλαμβάνει την οικειοθελή ή αναγκαστική επιστροφή παράτυπων μεταναστών τρίτων χωρών στις χώρες καταγωγής τους. Τα άτομα που έχουν εξαντλήσει όλες τις νόμιμες οδούς για τη νομιμοποίηση της διαμονής τους σε κράτος μέλος της ΕΕ λαμβάνουν απόφαση που εκδίδεται από τις εθνικές αρχές και τους δίνει εντολή να επιστρέψουν, συνήθως στις χώρες καταγωγής τους. Όσοι δεν αποχωρούν οικειοθελώς υπόκεινται σε επιχειρήσεις αναγκαστικής επιστροφής. Οι επιχειρήσεις αναγκαστικής επιστροφής μπορεί να είναι εθνικές, δηλαδή να εκτελούνται από ένα κράτος μέλος, ή κοινές, που συντονίζονται, συγχρηματοδοτούνται ή χρηματοδοτούνται πλήρως από τον Frontex με τη συμμετοχή διαφόρων κρατών μελών (οι λεγόμενες κοινές επιχειρήσεις επιστροφής ή κοινές επιχειρήσεις επιστροφής). Η οδηγία της ΕΕ για την επιστροφή [1], ο κανονισμός Frontex [2] και ο κώδικας δεοντολογίας για τις κοινές επιχειρήσεις επιστροφής που συντονίζει ο Frontex [3] είναι οι σχετικές νομικές πράξεις.
2. Από τη φύση τους, οι επιχειρήσεις αναγκαστικής επιστροφής έχουν τη δυνατότητα να συνεπάγονται σοβαρές παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ως εκ τούτου, η Διαμεσολαβήτρια αποφάσισε να κινήσει αυτεπάγγελτη έρευνα για να διευκρινίσει τον τρόπο με τον οποίο ο Frontex, ως συντονιστής των ΚΥΕ, διασφαλίζει τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας των επαναπατριζόμενων κατά τη διάρκεια αυτών των επιχειρήσεων (συμπεριλαμβανομένης της προαναχώρησης· κατά την πτήση· παράδοση των επιστρεφόντων στη χώρα προορισμού). Ενώ τα κράτη μέλη διεξάγουν τη συντριπτική πλειονότητα των επιχειρήσεων αναγκαστικής επιστροφής, έως τον Ιανουάριο του 2015 ο Frontex είχε συντονίσει 267 κοινές επιχειρήσεις επιστροφής αεροπορικώς, επιστρέφοντας 13 633 άτομα.
3. Ειδικότερα, στην έρευνά της, η Διαμεσολαβήτρια θέλησε να διαπιστώσει κατά πόσον υπάρχουν περιθώρια για:
- Μεγαλύτερη σαφήνεια ως προς το τι θα μπορούσε και τι θα πρέπει να κάνει συγκεκριμένα ο Frontex σε περίπτωση που απειληθούν ή σημειωθούν παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια μιας κοινής επιχείρησης έρευνας.
- Αποτελεσματικότερη παρακολούθηση [4] (μόνο οι μισές περίπου JRO που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι στιγμής έχουν συμπεριλάβει ανεξάρτητους παρατηρητές με φυσική παρουσία επί του σκάφους).
- Πιο ολοκληρωμένη παρακολούθηση: οι εθνικοί διαμεσολαβητές, ορισμένοι από τους οποίους έχουν αρμοδιότητες παρακολούθησης, κλήθηκαν να μοιραστούν την εμπειρία τους.
- Μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ των φορέων παρακολούθησης (επί του παρόντος, υπάρχουν ΚΥΑ στις οποίες αρκετοί εθνικοί παρατηρητές συνοδεύουν ο καθένας τον επιστρέφοντα «τους». Είναι αμφίβολο αν αυτή η αλληλεπικάλυψη είναι αναγκαία ή αποτελεσματική).
- Πιο διαφανής παρακολούθηση (σε σχέση με τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται υπόψη από τον Frontex οι εκθέσεις που συντάσσουν οι παρατηρητές).
Από την έναρξη αυτής της έρευνας, η κατάσταση όσον αφορά όσους επιδιώκουν να εισέλθουν στην ΕΕ έχει γίνει ακόμη πιο απελπιστική. Πέρα από την ανάγκη να αντιμετωπιστούν οι φρικτές τραγωδίες εκείνων των χιλιάδων που έχασαν τη ζωή τους προσπαθώντας να διασχίσουν τη Μεσόγειο, οι διευθετήσεις για την επιστροφή ατόμων που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις για δικαίωμα παραμονής θα τεθούν υπό αυξανόμενη πίεση. Στις 20 Απριλίου 2015, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε [5] σχέδιο δράσης δέκα σημείων για τη μετανάστευση, το οποίο περιλάμβανε, στο σημείο 8, «Θέσπιση νέου προγράμματος επιστροφής για την ταχεία επιστροφή των παράτυπων μεταναστών, υπό τον συντονισμό του Frontex, από τα κράτη μέλη πρώτης γραμμής». Δεδομένου του ενισχυμένου ρόλου που προτείνεται για τον Frontex, η παρούσα αυτεπάγγελτη έρευνα έχει αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία και επείγοντα χαρακτήρα.
Η έρευνα
4. Η Διαμεσολαβήτρια κίνησε την εν λόγω έρευνα ζητώντας από τον Frontex να απαντήσει σε ορισμένες ερωτήσεις [6]. Στη συνέχεια, διενήργησε επιθεώρηση των φακέλων της κοινής επιχείρησης Frontex στην έδρα της στη Βαρσοβία [7].
5. Δεδομένου ότι πολλοί εθνικοί διαμεσολαβητές μπορούν να διαδραματίσουν ρόλο στις ΚΕΟ, είτε ως όργανα παρακολούθησης είτε ως χειριστές καταγγελιών, η Ευρωπαία Διαμεσολαβήτρια ζήτησε τη συμβολή των μελών του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαμεσολαβητών. Έλαβε και δημοσίευσε απαντήσεις από την Επιτροπή Αναφορών του γερμανικού ομοσπονδιακού κοινοβουλίου (Bundestag), τον περιφερειακό διαμεσολαβητή του γερμανικού ομόσπονδου κράτους Schleswig-Holstein και 19 εθνικούς διαμεσολαβητές από: Βέλγιο, Βουλγαρία, Κροατία, Κύπρος, Τσεχική Δημοκρατία, Δανία, Εσθονία, Φινλανδία, Ουγγαρία, Ιρλανδία, Λετονία, Λιθουανία, Μάλτα, Κάτω Χώρες, Πολωνία, Σλοβακία, Σουηδία, Σλοβενία και Ισπανία [8].
6. Αφού έλαβε τις παρατηρήσεις του Frontex [9], η Διαμεσολαβήτρια ξεκίνησε στοχευμένη διαβούλευση με τους δημόσιους οργανισμούς και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που δραστηριοποιούνται στην προστασία των δικαιωμάτων των μεταναστών. Έλαβε και δημοσίευσε απαντήσεις από τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA), την Ευρωπαϊκή Ένωση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (EHRA), τη Διεθνή Επιτροπή Νομικών (ICJ), το Βελγικό Ομοσπονδιακό Κέντρο Μετανάστευσης, το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Κράτησης, την Υπηρεσία Προσφύγων των Ιησουιτών και την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (Γραφείο για την Ευρώπη)[10].
7. Η απόφαση του Διαμεσολαβητή λαμβάνει υπόψη το υλικό αυτό.
Παρατηρήσεις του Frontex
8. Η Διαμεσολαβήτρια έθεσε στον Frontex 13 λεπτομερείς ερωτήσεις που κάλυπταν i) τη μεταχείριση των επιστρεφόντων (μεταξύ άλλων σχετικά με τις αποφάσεις «κατάλληλης μετακίνησης», την ευθύνη για την καλή διαβίωση των επιστρεφόντων, τα πρότυπα , για τη συμπεριφορά των συνοδών [11], τον χειρισμό των καταγγελιών και τη συμμόρφωση με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ), ii) την παρακολούθηση των ΚΥΑ (μεταξύ άλλων σχετικά με την πρόσβαση των παρατηρητών σε πληροφορίες, την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών, τη λεγόμενη «αντιπροσωπευτική παρακολούθηση» και την παρακολούθηση της φάσης μετά την επιστροφή) και iii) την υποβολή εκθέσεων σχετικά με τις ΚΥΑ (συμπεριλαμβανομένων των απόψεων του υπευθύνου θεμελιωδών δικαιωμάτων του Frontex και των πληροφοριών σχετικά με τις εκθέσεις που υποβάλλονται μέσω του συστήματος αναφοράς σοβαρών περιστατικών του Frontex).
9. Όσον αφορά τις αποφάσεις σχετικά με την ικανότητα μετακίνησης, ο Frontex παρέπεμψε στο άρθρο 5.2 του κώδικα δεοντολογίας του για τις ΚΥΑ, το οποίο προβλέπει ότι «Σε εύλογο χρονικό διάστημα πριν από την ΚΥΑ, οι αρχές των κρατών μελών υποχρεούνται να παρέχουν ιατρική εξέταση του επιστρέφοντος (...) όταν αυτός πάσχει από γνωστή πάθηση ή όταν απαιτείται ιατρική περίθαλψη.» Ο ιατρός στον οποίο έχει ανατεθεί η ΚΥΑ από το διοργανώνον κράτος μέλος (OMS) είναι το μόνο πρόσωπο που έχει την εξουσία να επανεξετάζει τις αποφάσεις σχετικά με την ικανότητα μετακίνησης.
10. Όσον αφορά την ευημερία των επιστρεφόντων, ο Frontex εξήγησε ότι κάθε συμμετέχον κράτος μέλος είναι υπεύθυνο για το δικό του σώμα επιστρεφόντων. Το OMS υποστηρίζει τα PMS παρέχοντας i) ιατρό για την πτήση τσάρτερ· ii) επαρκή τρόφιμα και ποτά στο σημείο συλλογής, στο έδαφος και κατά τη διάρκεια της πτήσης, και iii) πρόσβαση σε εγκαταστάσεις τουαλέτας.
11. Ο Frontex σιωπά σχετικά με την πρόταση της Διαμεσολαβήτριας να δημοσιευθούν πρότυπα για τη συμπεριφορά των συνοδών ως παράρτημα του κώδικα δεοντολογίας του σχετικά με τις κοινές εποπτικές αρχές. Εξήγησε ότι ο κατάλογος των επιτρεπόμενων/απαγορευμένων περιορισμών και εξοπλισμού προτείνεται από το OMS και, μετά την έγκριση του Frontex, περιλαμβάνεται στο σχέδιο εφαρμογής της σχετικής ΚΥΑ. Τα PMS πρέπει να συμφωνήσουν με τον εν λόγω κατάλογο πριν από την JRO. Κανένα PMS δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιεί περιορισμούς που δεν επιτρέπονται βάσει του εθνικού του δικαίου, ακόμη και αν το OMS και ο Frontex έχουν εγκρίνει τέτοια μέτρα για τη συγκεκριμένη ΚΚΑ. Ο κώδικας δεοντολογίας για τις κοινές επιχειρήσεις επανένταξης προβλέπει ότι η χρήση μέτρων καταναγκασμού ρυθμίζεται από το εθνικό δίκαιο και ότι τα μέτρα αυτά πρέπει να συμμορφώνονται με τις αρχές της αναλογικότητας, να είναι απολύτως αναγκαία και να χρησιμοποιούνται με τον δέοντα σεβασμό των δικαιωμάτων, της αξιοπρέπειας και της σωματικής ακεραιότητας των επιστρεφόντων.
12. Όσον αφορά το ζήτημα του χειρισμού των καταγγελιών των επιστρεφόντων, ο Frontex δήλωσε ότι «δεν έχει υποβληθεί καταγγελία μέχρι στιγμής σε σχέση με τις ΚΥΑ.» Ο Frontex παρέπεμψε περαιτέρω στο άρθρο 5 παράγραφος 2 και στο άρθρο 8 παράγραφος 1 του κώδικα [12], καθώς και στο άρθρο 16, το οποίο προβλέπει ότι κάθε συμμετέχων στις ΚΥΑ που έχει λόγους να πιστεύει ότι έχει παραβιαστεί ο κώδικας ή τα θεμελιώδη δικαιώματα των επιστρεφόντων υποχρεούται να την αναφέρει στον Frontex μέσω των κατάλληλων διαύλων, για παράδειγμα μέσω του συστήματος αναφοράς σοβαρών περιστατικών του Frontex. Μπορεί επίσης να υποβληθεί έκθεση στον εκπρόσωπο του Frontex ή σε παρατηρητή που βρίσκεται επί της πτήσης. Μέχρι σήμερα, υπήρξαν τρεις κρίσιμες καταστάσεις «σχετικά με τη μη συμμόρφωση των επιστρεφόντων», σύμφωνα με τον Frontex: i) το 2011, η χρήση βίας από τους συνοδούς του PMS κατά επιστρέφοντος αναφέρθηκε από το OMS στον εισαγγελέα του OMS, ο οποίος τελικά παραιτήθηκε από την υπόθεση· (ii) το 2012, ένας συνοδός PMS τραυματίστηκε σοβαρά από έναν επιστρέφοντα και (iii) το 2014, πριν επιβιβαστεί στην κύρια πτήση τσάρτερ, «σημειώθηκε μη συμμόρφωση στην οποία κανείς δεν τραυματίστηκε». Ο Frontex και το οικείο κράτος μέλος εξέτασαν τα περιστατικά αυτά, τα ανέλυσαν και αντλούσαν διδάγματα για το μέλλον.
13. Όσον αφορά το ζήτημα ότι η χρηματοδοτική στήριξη του Frontex προς τα κράτη μέλη για την ΚΚΑ εξαρτάται από τον πλήρη σεβασμό του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, ο Frontex επισήμανε ότι αυτό διασφαλίζεται μέσω της παρουσίας του εκπροσώπου του επί του σκάφους και μέσω του καθιερωμένου μηχανισμού υποβολής εκθέσεων.
14. Όσον αφορά την παρακολούθηση των ΚΥΑ, ο Frontex δήλωσε ότι η παρακολούθηση θα πρέπει να διενεργείται βάσει αντικειμενικών και διαφανών κριτηρίων και να καλύπτει ολόκληρη την ΚΥΑ από το στάδιο πριν από την αναχώρηση έως την παράδοση των επιστρεφόντων στη χώρα καταγωγής. Ωστόσο, η φύση της παρακολούθησης μπορεί να ποικίλλει: σε ορισμένα κράτη μέλη όλες οι πράξεις παρακολουθούνται φυσικά, ενώ σε άλλα η παρακολούθηση πραγματοποιείται μετά το συμβάν ή σε ad hoc βάση. Σύμφωνα με τον Frontex, το γεγονός ότι οι παρατηρητές δεν ήταν φυσικά παρόντες κατά τη διάρκεια των μισών ΚΚΑ «δεν σημαίνει ότι [οι εν λόγω ΚΚΑ] δεν παρακολουθήθηκαν σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία του OMS ή του PMS.» (Ο Frontex επισημαίνει περαιτέρω ότι, το 2014, ένας παρατηρητής ήταν φυσικά παρών στο 60 % των ΚΚΑ.) Επιπλέον, εάν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπιστώσει ότι ένα κράτος μέλος δεν έχει συμμορφωθεί με την υποχρέωσή του να προβλέψει σύστημα παρακολούθησης της αναγκαστικής επιστροφής σύμφωνα με το άρθρο 8 παράγραφος 6 της οδηγίας για την επιστροφή, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε αναβολή ή ακύρωση της συμμετοχής του εν λόγω κράτους μέλους στην ΚΚΑ.
15. Από την πλευρά του, ο Frontex ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να διασφαλίσουν ενεργά την παρακολούθηση, καλύπτοντας το κόστος των παρατηρητών που είναι παρόντες κατά τη διάρκεια της ΚΚΑ και μέσω τακτικών συνεδριάσεων των σημείων άμεσης επαφής για θέματα επιστροφής. Ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να τοποθετήσουν έναν επόπτη επί του σκάφους καθ’ όλη τη διάρκεια της κοινής επιχείρησης JRO και να επιλέξουν έναν επόπτη για ορισμένα κράτη μέλη. Σχετικά με αυτό το θέμα της «αντιπροσωπευτικής παρακολούθησης», ο Frontex αναγνώρισε ότι ένας παρατηρητής από ένα κράτος μέλος που παρακολουθεί για λογαριασμό άλλων κρατών μελών μπορεί να έχει δυσκολίες στην παρακολούθηση της συμπεριφοράς των συνοδών λόγω των αποκλινουσών εθνικών κανονισμών σχετικά με τη χρήση βίας και μέσων αυτοσυγκράτησης. Ωστόσο, ο Frontex αναμένει ότι κάθε παρών παρατηρητής θα υποβάλλει έκθεση για όλες τις καταστάσεις που παρακολουθούνται, ανεξάρτητα από το κράτος μέλος που εκπροσωπεί ο παρατηρητής. Τέλος, ο Frontex διερεύνησε τη δυνατότητα να προβεί σε ρυθμίσεις με έναν ανεξάρτητο φορέα παρακολούθησης για την παρακολούθηση ορισμένων ΚΥΑ. Προσέγγισε τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (FRA), την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (UNHCR) και την Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και ξεκίνησε συναντήσεις μαζί τους. Οι εργασίες αυτές βρίσκονται σε εξέλιξη.
16. Όσον αφορά την πρόσβαση των παρατηρητών στους επιστρέφοντες, ο Frontex ενημερώνει όλους τους συμμετέχοντες στην ΚΚΑ, πριν από την έναρξη της ΚΚΑ, ότι οι παρατηρητές θα πρέπει να έχουν απρόσκοπτη πρόσβαση σε όλους τους επιστρέφοντες και σε όλες τις περιοχές που χρησιμοποιούνται για την ΚΚΑ. Οι παρατηρητές συμμετέχουν σε αυτές τις ενημερώσεις, καθώς και σε ενημερώσεις. Οι παρατηρήσεις τους περιλαμβάνονται στις ενημερώσεις και οι παρατηρήσεις τους περιλαμβάνονται στην τελική έκθεση επιχειρήσεων επιστροφής που συνέταξε το OMS.
17. Τέλος, σχετικά με το θέμα αυτό, ο Frontex είναι παρατηρητής στο έργο του Διεθνούς Κέντρου για την Ανάπτυξη Μεταναστευτικής Πολιτικής, το οποίο επιδιώκει να δημιουργήσει μια ευρωπαϊκή δεξαμενή ανεξάρτητων παρατηρητών αναγκαστικής επιστροφής και να καθορίσει κατευθυντήριες γραμμές και να οργανώσει κατάρτιση. Ο ίδιος ο Frontex παρέχει επίσης κατάρτιση στους παρατηρητές.
Απάντηση του υπευθύνου θεμελιωδών δικαιωμάτων (ΥΘΔ) του Frontex
18. Στην απάντησή της, η ΥΘΔ του Frontex αναφέρει ότι, από τον διορισμό της τον Δεκέμβριο του 2012, έχει συμμετάσχει σε διάφορες ΚΥΔ. Έχει πλήρη πρόσβαση στο ημερολόγιο των ΚΚΑ και αποφασίζει πότε θα είναι παρούσα. Έτεινε να δίνει προτεραιότητα i) στις JRO για τις οποίες δεν υπάρχει παρατηρητής κατά τη διάρκεια της πτήσης και ii) στις αποκαλούμενες «συλλογές JRO»[13]. Όταν συμμετέχει σε ΚΥΑ, ο ΥΘΔ συντάσσει την έκθεση αποστολής της και την υποβάλλει στον τομέα επιχειρήσεων επιστροφής του Frontex προς ενημέρωση. Συζητά επίσης τα ευρήματά της με τους εμπλεκόμενους υπαλλήλους και, όταν χρειάζεται, με τη διοίκηση του Frontex.
19. Ο ΥΘΔ αναφέρει ότι λαμβάνει όλες τις εκθέσεις αξιολόγησης του Frontex σχετικά με τις ΚΥΑ, συμπεριλαμβανομένων των εκθέσεων σχετικά με τη συλλογή ΚΥΑ. Ωστόσο, δεν λαμβάνει απευθείας αναφορές από εθνικούς παρατηρητές, αν και έχει ζητήσει να τις παραλάβει.
20. Ο ΥΘΔ συμμετείχε στην κατάρτιση που διοργάνωσε ο Frontex για τους επικεφαλής εθνικών συνοδών που συμμετέχουν στις ΚΥΑ. Έχει επίσης ενημερώσει και εκπαιδεύσει αξιωματικούς συνοδείας και ηγέτες συνοδών από τρίτες χώρες (Αλβανία και Γεωργία) που θα συμμετάσχουν στη συλλογή JRO. Έχει προτείνει στον Frontex να συμπεριλάβει ενεργά εθνικούς μηχανισμούς πρόληψης από τρίτες χώρες (όπως διαμεσολαβητές) στην κατάρτιση των συνοδών που συμμετέχουν στις ΚΥΑ συλλογής.
21. Από τον διορισμό της τον Δεκέμβριο του 2012, η ΥΘΔ δεν έχει λάβει καταγγελίες ή αναφορές σοβαρών περιστατικών που να αφορούν παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια μιας ΚΥΑ. Ωστόσο, η συμμετοχή της στις JRO της επέτρεψε να εντοπίσει κρίσιμα ζητήματα και βέλτιστες πρακτικές. Για παράδειγμα, εκφράζει την ανησυχία της για το γεγονός ότι τα παιδιά επιστρέφονται στις ΚΥΑ. Ενώ μέχρι σήμερα ο Frontex δεν έχει επιτρέψει σε ασυνόδευτους ανηλίκους να συμμετέχουν σε ΚΥΑ, οι οικογένειες με παιδιά έχουν επιστραφεί με αυτόν τον τρόπο. Πιστεύει επίσης ότι υπάρχει περιθώριο βελτίωσης όσον αφορά την εναρμόνιση της ιατρικής υποστήριξης και την ανταλλαγή ιατρικών πληροφοριών πριν από μια ΚΚΑ. Συγκεκριμένα, οι γιατροί στις πτήσεις της είπαν ότι θα επωφεληθούν από μεγαλύτερο συντονισμό πριν από την JRO, προκειμένου να γνωρίζουν τη γενική κατάσταση της υγείας των επιστρεφόντων.
Ενημέρωση από εθνικούς διαμεσολαβητές, τον FRA, την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (UNHCR) και ΜΚΟ
22. Η Διαμεσολαβήτρια ζήτησε από τα μέλη του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαμεσολαβητών να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους σχετικά με την παρακολούθηση του JRO. Συγκεκριμένα, ρωτά εάν θα ήταν εφικτή και επιθυμητή η μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ των φορέων παρακολούθησης.
23. Η Διαμεσολαβήτρια ζήτησε επίσης ανατροφοδότηση σχετικά με τη γνώμη του Frontex, μέσω στοχευμένης διαβούλευσης στην οποία ζήτησε από τους απαντήσαντες πληροφορίες και απόψεις σχετικά με: συγκεκριμένες παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων και καταγγελίες, τον κώδικα δεοντολογίας του Frontex για τις κοινές επιχειρήσεις και τις βέλτιστες πρακτικές του για τις κοινές επιχειρήσεις, τη συλλογή κοινών επιχειρήσεων, την ανταλλαγή ορθών πρακτικών παρακολούθησης μεταξύ των εθνικών παρατηρητών και τη διαφάνεια σχετικά με τις κοινές επιχειρήσεις.
24. Δεδομένου ότι οι επιμέρους απαντήσεις δημοσιεύθηκαν στον ιστότοπο του Διαμεσολαβητή, τα ακόλουθα περιέχουν επισκόπηση των κύριων προτάσεων που διατύπωσαν οι ερωτηθέντες:
Κώδικας δεοντολογίας του Frontex για τις κοινές εποπτικές αρχές
θ) Σύμφωνα με τον FRA, ο οποίος συνέβαλε σημαντικά στην κατάρτιση του κώδικα, ο κώδικας δεν προβλέπει επαρκώς λεπτομερείς και συγκεκριμένες διατάξεις σχετικά με διάφορα ουσιώδη ζητήματα. Δύο σημαντικά ελαττώματα είναι α) η έλλειψη σαφών διαδικασιών σχετικά με την υποβολή και τη διεκπεραίωση ατομικών καταγγελιών από τους επιστρέφοντες· β) Παρακολούθηση των ΚΚΑ (ιδίως ότι δεν παρακολουθούνται όλες οι ΚΚΑ).
ii)Ο Frontex θα πρέπει να αναπτύξει ένα σύνολο προτύπων ορθής πρακτικής σχετικά με τη χρήση βίας, τα οποία θα συνάδουν με την εθνική νομοθεσία κάθε κράτους μέλους και θα ενθαρρύνουν τα κράτη μέλη να τα εγκρίνουν (UNCHR).
iii) Ο Frontex θα πρέπει να καταρτίσει κατάλογο μηχανισμών συγκράτησης με τους οποίους δεν θα συμφωνούσε ποτέ σε μια κοινή επιχείρηση έρευνας (ΚΕΕ).
iv) Η παρουσία παιδιών στις ΚΥΑ θα πρέπει να απαγορευθεί, δεδομένου του καταναγκαστικού χαρακτήρα αυτού του είδους των επιχειρήσεων (Ομοσπονδιακό Κέντρο Μετανάστευσης του Βελγίου).
v) Ο Frontex θα πρέπει να εκπονήσει συγκεκριμένες κατευθυντήριες γραμμές για τα κράτη μέλη σχετικά με την εναρμονισμένη εφαρμογή του κώδικα, συμπεριλαμβανομένου του τρόπου προσδιορισμού των ειδικών αναγκών των ευάλωτων ατόμων (ΕΣΔΑ) και του πότε ακριβώς θα πρέπει να πραγματοποιείται η ιατρική εξέταση.
vi) Κάθε επιστρέφων θα πρέπει να υποβάλλεται σε ιατρική εξέταση με τη συγκατάθεση του εν λόγω προσώπου (Ισπανός Διαμεσολαβητής και EHRA). Σύμφωνα με την EHRA, η εξέταση θα πρέπει να πραγματοποιείται το βράδυ πριν από την απομάκρυνση ή την ημέρα της απομάκρυνσης. Επιπλέον, η πρόσβαση σε ιατρικούς φακέλους θα πρέπει να επιτρέπεται μόνο στο ιατρικό προσωπικό (Ισπανός Διαμεσολαβητής).
Παρακολούθηση
vii) Τουλάχιστον ένας παρατηρητής θα πρέπει να είναι φυσικά παρών σε κάθε στάδιο μιας κοινής επιχείρησης επενδύσεων. Διαφορετικά, ο Frontex δεν θα πρέπει να συντονίζει ούτε να χρηματοδοτεί μια κοινή επιχείρηση έρευνας (διαμεσολαβητές και απαντήσαντες γενικά).
viii) Ο Frontex θα πρέπει να δημιουργήσει μια ομάδα παρατηρητών ανεξάρτητα από την εθνικότητα ή τον διορισμό τους και από την οποία θα μπορεί να διορίζεται μεμονωμένος παρατηρητής από το κράτος μέλος ή τον Frontex για τη διασφάλιση ανεξάρτητης παρακολούθησης (UNCHR και EHRA).
(ix) Οι παρατηρητές θα πρέπει να είναι σε θέση να επιλέγουν ποια JRO θα παρακολουθούν (ισπανικός Διαμεσολαβητής).
x) Η παρακολούθηση για λογαριασμό αρκετών κρατών μελών δεν είναι εφικτή, εκτός εάν οι παρατηρητές έχουν στη διάθεσή τους επικαιροποιημένες πληροφορίες σχετικά με τα μέτρα συγκράτησης που επιτρέπονται σε κάθε κράτος μέλος (τα οποία θα συνταχθούν από τον Frontex ως «δελτία χώρας») (πολλοί απαντήσαντες). Ο Σουηδός Διαμεσολαβητής επισήμανε ότι η αντιπροσωπευτική παρακολούθηση θα ήταν δύσκολη δεδομένης της εντολής του, η οποία είναι να εποπτεύει τους Σουηδούς δημόσιους υπαλλήλους για την τήρηση της σουηδικής νομοθεσίας κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων επιστροφής.
xi) Οι παρατηρητές θα πρέπει να λειτουργούν βάσει κοινών προτύπων, όπως αυτά που αναπτύσσονται επί του παρόντος από το Διεθνές Κέντρο για την Ανάπτυξη Μεταναστευτικής Πολιτικής (πολλοί διαμεσολαβητές και ερωτηθέντες).
xii) Η κοινή κατάρτιση, οι τακτικές ανταλλαγές και οι επισκέψεις μελέτης ήταν ορισμένα από τα μέσα που προτάθηκαν για τη βελτίωση της συνεργασίας μεταξύ των φορέων παρακολούθησης.
xiii) Ο Frontex θα πρέπει να παρέχει κατάρτιση όχι μόνο για τους συνοδούς αλλά και για όλους τους συμμετέχοντες στην κοινή επιχείρηση JRO: ιατρικό προσωπικό, παρατηρητές και διερμηνείς. Ειδικότερα, η κατάρτιση σε θέματα θεμελιωδών δικαιωμάτων θα πρέπει να αποτελεί προαπαιτούμενο για τη συμμετοχή σε JRO και η κατάρτιση αυτή θα πρέπει να καλύπτει τις ανάγκες των ευάλωτων ατόμων (EHRA).
Καταγγελίες
xiv) Ο Frontex θα πρέπει να αναπτύξει ευανάγνωστα φυλλάδια που θα περιγράφουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των επιστρεφόντων, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος υποβολής καταγγελίας στον Frontex (η EHRA και το Βελγικό Ομοσπονδιακό Κέντρο Μετανάστευσης υπέβαλαν λεπτομερείς προτάσεις σχετικά με το θέμα αυτό). Ο Frontex θα πρέπει να πληρώσει για τη μετάφραση του εντύπου καταγγελίας και του ενημερωτικού φυλλαδίου στις σχετικές γλώσσες. Το Βελγικό Κέντρο πρότεινε επίσης να παρέχονται στους επιστρέφοντες τα στοιχεία επικοινωνίας εκείνων που θα μπορούσαν να τους βοηθήσουν στην υποβολή καταγγελίας.
(xv) Ο Frontex θα πρέπει να βοηθήσει τα κράτη μέλη να δημιουργήσουν μηχανισμούς καταγγελιών για τους επιστρέφοντες και επίσης να δημιουργήσει τον δικό του μηχανισμό καταγγελιών (UNHCR).
xvi) Ο Frontex θα πρέπει να παράσχει καθοδήγηση σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη θα πρέπει να ενημερώνουν τους επιστρέφοντες σχετικά με τη δυνατότητα υποβολής καταγγελίας και σχετικά με τα πρότυπα για τους εν λόγω μηχανισμούς υποβολής καταγγελιών (EHRA).
(xvii) Όλοι οι συμμετέχοντες στην ΚΣΙΕ θα πρέπει να φέρουν διακριτικό σήμα που να σηματοδοτεί τον ρόλο τους (συνοδεία, παρακολούθηση, γιατρός, διερμηνέας,...), καθώς και το όνομα ή τον αριθμό ταυτοποίησής τους. Αυτό είναι απαραίτητο για την αποτελεσματική υποβολή καταγγελιών (Ισπανός Διαμεσολαβητής, βελγικό Ομοσπονδιακό Κέντρο Μετανάστευσης και Διεθνές Δικαστήριο).
Συλλογή ΚΥΑ
xviii) Δεδομένου ότι το νομικό πλαίσιο της ΕΕ δεν προβλέπει ρητά τη συλλογή ΚΚΑ, η πρακτική αυτή θα πρέπει να ανασταλεί έως ότου αποτελέσει αντικείμενο ευρείας συζήτησης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, των εθνικών κοινοβουλίων και της κοινωνίας των πολιτών. Σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει ο Frontex ή τα κράτη μέλη να χρησιμοποιούν τις ΚΥΑ συλλογής για να παρακάμπτουν την υποχρέωσή τους να αποζημιώνουν για ζημίες που προκαλούνται από παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων ζημιών που προκύπτουν κατά τη διάρκεια πτήσης που εκτελείται από τρίτη χώρα. Τα επιμέρους κράτη μέλη παραμένουν υπεύθυνα για πράξεις που διαπράττονται από όργανα επιβολής του νόμου τρίτων χωρών [14] (Ομοσπονδιακό Κέντρο Μετανάστευσης του Βελγίου).
Διαφάνεια
(xix) Κατ’ ελάχιστον, ο Frontex θα πρέπει να δημοσιεύει στον ιστότοπό του και να επικαιροποιεί τις ακόλουθες πληροφορίες: το χρονοδιάγραμμα των προγραμματισμένων κοινών οργανισμών αξιολόγησης αμέσως μετά την επιβεβαίωσή του· τον κατάλογο που περιέχει εγκεκριμένα μέτρα συγκράτησης κατά τη διάρκεια συγκεκριμένης ΚΚΑ· εκθέσεις οθονών, συμπεριλαμβανομένων των βιντεοσκοπήσεων της επιχείρησης· τελικές εκθέσεις επιχειρήσεων επιστροφής του Frontex· όλες τις πληροφορίες σχετικά με τη διερεύνηση των κρατών μελών από τον Frontex (σύμφωνα με το άρθρο 17 του κώδικα δεοντολογίας)[15]· Βέλτιστες πρακτικές του Frontex για τις κοινές εποπτικές αρχές [16].
Σκυρόδεμα προβλήματα
(xx) Τέλος, οι ερωτηθέντες αναφέρθηκαν σε ορισμένα συγκεκριμένα προβλήματα τα οποία γνωρίζουν. Το βελγικό Ομοσπονδιακό Κέντρο Μετανάστευσης και ο Πολωνός Διαμεσολαβητής επισήμαναν ότι οι παράτυποι μετανάστες που βρίσκονται σε κέντρα κράτησης συχνά δεν ενημερώνονται σχετικά με το αν έχει προγραμματιστεί ΚΚΑ και αν θα συμμετάσχουν σε αυτήν. Η Ισπανίδα Διαμεσολαβήτρια απαρίθμησε ορισμένες ελλείψεις των κοινών εποπτικών αρχών τις οποίες είχε παρακολουθήσει: α) τα χρησιμοποιούμενα αεροσκάφη δεν διέθεταν ψυγείο για την ψύξη των φαρμάκων ούτε απινιδωτή· β) δεν υπήρξε συστηματική μαγνητοσκόπηση των κοινών οργανισμών κοινής ωφέλειας· γ) οι επιστρέφοντες δεν ενημερώθηκαν σχετικά με το δικαίωμά τους να υποβάλουν καταγγελία· δ) δεν υπήρχε μεταφραστής σε ορισμένες ΚΥΕ, παρόλο που πολλοί επαναπατριζόμενοι δεν μιλούσαν αγγλικά ή ισπανικά· ε) σε έναν JRO, ένα PMS μετέφερε παιδιά στο αεροσκάφος μαζί με ενήλικες και κατά τη διάρκεια της πτήσης οι οικογένειες με παιδιά κάθονταν μαζί με άλλους επιστρέφοντες.
Αξιολόγηση της Διαμεσολαβήτριας
25. Το άρθρο 9 παράγραφος 1 του κανονισμού Frontex προβλέπει ότι ο Frontex «παρέχει την αναγκαία συνδρομή και (...) διασφαλίζει τον συντονισμό ή την οργάνωση κοινών επιχειρήσεων επιστροφής των κρατών μελών». Ως εκ τούτου, στην αξιολόγησή της, η Διαμεσολαβήτρια θα επιδιώξει να διαπιστώσει i) τι σημαίνουν οι επικουρικοί και συντονιστικοί ρόλοι του Frontex όσον αφορά την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των επαναπατριζόμενων στις ΚΚΑ (συμπεριλαμβανομένων των αποκαλούμενων ΚΚΑ συλλογής)· ii) τον τρόπο με τον οποίο ο Frontex συνεργάζεται με τα κράτη μέλη και τους εθνικούς παρατηρητές και τι άλλο θα μπορούσε να γίνει στο πλαίσιο αυτό· και iii) κατά πόσον ο κώδικας δεοντολογίας του Frontex για τις κοινές εποπτικές αρχές, η διαδικασία λειτουργίας του και οι πρακτικές διαφάνειας στον τομέα αυτό είναι κατάλληλες για τον επιδιωκόμενο σκοπό.
26. Το άρθρο 9 παράγραφος 1 στοιχείο α) του κανονισμού Frontex προσδιορίζει την ανάγκη κοινών τυποποιημένων διαδικασιών για τη «διασφάλιση της επιστροφής με ανθρώπινο τρόπο και με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων, ιδίως των αρχών της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της απαγόρευσης των βασανιστηρίων και της απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας, του δικαιώματος στην ελευθερία και την ασφάλεια και των δικαιωμάτων στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και της απαγόρευσης των διακρίσεων». Επιπλέον, το άρθρο 9 παράγραφος 1 του κανονισμού Frontex προβλέπει ότι κάθε χρηματοδοτική στήριξη από τον Frontex για τους σκοπούς των κοινών εποπτικών αρχών εξαρτάται από την πλήρη τήρηση του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων [17].
27. Οι αναγκαστικές επιστροφές εγείρουν δύο διακριτά ζητήματα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: (i) Πώς θα πρέπει να πραγματοποιούνται οι αναγκαστικές επιστροφές για να διασφαλίζεται ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων; Ποια όρια μπορούν να τεθούν στα μέσα και τις μεθόδους που μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα κράτος μέλος για τη διεξαγωγή επιχειρήσεων αναγκαστικής επιστροφής; (ii) Πότε το δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και/ή ανθρωπιστικοί λόγοι απαγορεύουν την αναγκαστική επιστροφή; Η Διαμεσολαβήτρια πιστεύει ότι ο Frontex πρέπει να συνεργαστεί πλήρως με τα κράτη μέλη για τα θέματα αυτά. Η εν λόγω συμμετοχή θα πρέπει να είναι προορατική, δηλαδή πριν και μετά από μια ΚΥΑ, και να αντιδρά κατά τη διάρκεια μιας ΚΥΑ στην οποία θα πρέπει να παρίσταται εκπρόσωπος του Frontex. Η Διαμεσολαβήτρια σημειώνει με ανησυχία από την εξέταση εγγράφων ότι υπήρχαν κοινές εποπτικές αρχές στις οποίες δεν ήταν παρών ούτε εκπρόσωπος του Frontex ούτε ανεξάρτητος παρατηρητής.
Συνεργασία του Frontex με τα κράτη μέλη: αντίδραση (κατά τη διάρκεια κοινής πρωτοβουλίας)
28. Η Διαμεσολαβήτρια εκτιμά το πόσο δύσκολες είναι οι αναγκαστικές επιστροφές για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Υπό αυτές τις συνθήκες, είναι υψίστης σημασίας κάθε παράγοντας να γνωρίζει τον ακριβή ρόλο που αναμένεται (και μάλιστα έχει λάβει νομική εντολή ή απαγορεύεται) να διαδραματίσει. Ενώ οι λεπτομερείς κανόνες δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την άσκηση ορθής κρίσης σε αγχωτικές καταστάσεις, ο Διαμεσολαβητής πιστεύει ότι ο Frontex θα πρέπει να αποσκοπεί στην παροχή όσο το δυνατόν σαφέστερης και λεπτομερέστερης καθοδήγησης στους εκπροσώπους του, προκειμένου να τους εφοδιάσει με την απαραίτητη τεχνογνωσία και να τους προετοιμάσει επαρκώς για τα διάφορα σενάρια που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν. Για παράδειγμα, ο Διαμεσολαβητής επισημαίνει τα εξής:
- Το άρθρο 9 παράγραφος 1 του κανονισμού Frontex ορίζει ότι ο Frontex δεν μπορεί να υπεισέλθει στην ουσία της απόφασης επιστροφής. Ταυτόχρονα, θα περίμενε κανείς ένας εκπρόσωπος του Frontex να μην ανέχεται μια κατάσταση στην οποία μια OMS/PMS παρουσιάζει προς επιστροφή μια γυναίκα σε προχωρημένη εγκυμοσύνη, ασυνόδευτα παιδιά ή σοβαρά άρρωστα άτομα ή εάν μια OMS/PMS εμμένει στην απόφασή της να επιστρέψει ένα άτομο όταν, την τελευταία στιγμή, ένα αρμόδιο δικαστήριο έχει εκδώσει απόφαση που θα σταματούσε την απομάκρυνση του ατόμου [18].
- Θα περίμενε κανείς από έναν εκπρόσωπο του Frontex να παρέμβει εάν ο έλεγχος ασφαλείας πριν από την αναχώρηση των επιστρεφόντων διενεργούνταν με ταπεινωτικό τρόπο [19].
- Οι εκπρόσωποι του Frontex μπορούν επίσης να διαδραματίσουν ρόλο όσον αφορά τη χρήση βίας από εθνικούς συνοδούς στις ΚΥΑ. Από το 1991, τουλάχιστον δεκαπέντε εθνικές επιστροφές φαίνεται να είχαν ως αποτέλεσμα τον θάνατο του επιστρέφοντος κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων επιστροφής (στις περισσότερες περιπτώσεις λόγω της χρήσης αυτοσυγκράτησης), ενώ πολλές άλλες περιπτώσεις κακομεταχείρισης αναφέρθηκαν από ανεξάρτητες ΜΚΟ.[20] Ακόμη και αν τα PMS συμφωνούν να χρησιμοποιούν μόνο τα μέσα αυτοσυγκράτησης που έχει εγκρίνει ο Frontex, και ακόμη και αν οι συνοδοί τους έχουν εκπαιδευτεί, ενδέχεται να εξακολουθεί να υπάρχει μη αναλογική χρήση αυτοσυγκράτησης. Οι εκπρόσωποι του Frontex ενδέχεται να χρειαστεί να παρέμβουν σε τέτοιες περιπτώσεις μαζί με το OMS ή αντί αυτού [21].
29. Ο Frontex αναφέρει επί του παρόντος στον ιστότοπό του ότι τα καθήκοντα των εκπροσώπων του «περιλαμβάνουν τη διασφάλιση ότι η κοινή επιχείρηση επιστροφής διεξάγεται σύμφωνα με τον κώδικα δεοντολογίας για τις πτήσεις επιστροφής που δημιούργησε ο Frontex». Το ερώτημα παραμένει: πώς; Η αντίδραση των εκπροσώπων του Frontex θα μπορούσε να κυμαίνεται από την πειθώ έως τον τερματισμό της επιχείρησης σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος 1 στοιχείο α) του κανονισμού Frontex. Ωστόσο, ο Frontex δεν παρέχει σαφείς εξηγήσεις σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι εκπρόσωποί του θα μπορούσαν να αντιδράσουν, στην πράξη, σε περίπτωση που οι συμμετέχοντες στην ΚΣΙΕ, ιδίως οι εθνικοί συνοδοί, παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα ή την αξιοπρέπεια των επιστρεφόντων ή δεν συμμορφώνονται με τα συμφωνηθέντα μέσα αυτοσυγκράτησης.
30. Ως εκ τούτου, ο Frontex θα πρέπει να εγκρίνει και να δημοσιεύει έγγραφο στο οποίο θα περιγράφονται οι ενέργειες στις οποίες μπορούν να προβούν οι εκπρόσωποί του κατά τη διάρκεια κοινής επιχείρησης επιστροφής (JRO) σε καταστάσεις παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή κακομεταχείρισης πριν ή κατά τη διάρκεια της πτήσης. Αυτό θα μπορούσε να συμπεριληφθεί στο έγγραφο βέλτιστων πρακτικών ή να εκδοθεί ως χωριστή δημοσίευση.
Συνεργασία του Frontex με τα κράτη μέλη: προορατική (πριν και μετά από μια κοινή επιχείρηση έρευνας)
31. Από την εξέταση εγγράφων από τη Διαμεσολαβήτρια προέκυψε ότι ο Frontex έχει λάβει σημαντικά μέτρα καθιερώνοντας τακτικές ανταλλαγές μέσω σημείων επαφής και διεξάγοντας τακτικές συναντήσεις με τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών σχετικά με τις κοινές εποπτικές αρχές. Ωστόσο, θα μπορούσαν να γίνουν περισσότερα. Στη συνέχεια παρατίθεται σειρά προτάσεων για περαιτέρω βελτίωση, οι οποίες προκύπτουν από την επιθεώρηση της Διαμεσολαβήτριας, τη διαβούλευση και τους προβληματισμούς της.
Καταγγελίες από επαναπατριζόμενους
32. Ο Frontex θα πρέπει να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να ενημερώνουν τους επιστρέφοντες, πριν από μια κοινή επιχείρηση επανένταξης, σχετικά με τη δυνατότητα υποβολής καταγγελιών για παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων ή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που σημειώνονται κατά τη διάρκεια της επιχείρησης. Η υποβολή καταγγελιών θα πρέπει να διευκολύνεται σε κάθε στάδιο μιας ΚΚΑ, καθώς και στο στάδιο μετά την επιστροφή.
33. Επιπλέον, τα θιγόμενα άτομα θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα επιλογής μέσων έννομης προστασίας και να μπορούν να υποβάλουν καταγγελία στον Frontex ή στο οικείο κράτος μέλος. Για να διασφαλιστεί αυτό, ο Frontex δεν θα πρέπει να καθυστερήσει περαιτέρω τη δημιουργία μηχανισμού για την εξέταση καταγγελιών σχετικά με παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων σε όλες τις κοινές επιχειρήσεις που φέρουν το σήμα του Frontex. Η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει τη λύπη της για την άρνηση του Frontex να ενεργήσει σύμφωνα με τη σύσταση του προκατόχου του, η οποία διατυπώθηκε τον Απρίλιο του 2013, σύμφωνα με την οποία θα πρέπει να δημιουργήσει έναν μηχανισμό για την άμεση εξέταση καταγγελιών από άτομα που ισχυρίζονται ότι έχουν παραβιαστεί τα θεμελιώδη δικαιώματά τους κατά τη διάρκεια των δραστηριοτήτων του Frontex [22]. Όπως υποστήριξαν πειστικά οι ερωτηθέντες στη διαβούλευση του Διαμεσολαβητή, η ύπαρξη ενός μηχανισμού για την αναφορά περιστατικών δεν είναι το ίδιο πράγμα με την ύπαρξη κατάλληλου μηχανισμού καταγγελιών.
34. Οι συμμετέχοντες στη διαβούλευση του Διαμεσολαβητή παρείχαν εξαιρετικές ιδέες για τη διευκόλυνση της υποβολής καταγγελιών. Για παράδειγμα, ο Frontex θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο κατάρτισης εντύπου καταγγελίας για τους επιστρέφοντες, καθώς και δελτίου πληροφοριών σχετικά με τη διαδικασία υποβολής καταγγελιών, το οποίο θα συνταχθεί σε συνεργασία με τα κράτη μέλη. Ο Frontex θα πρέπει να συγχρηματοδοτεί μεταφράσεις των εν λόγω εγγράφων στις γλώσσες που χρησιμοποιούνται συχνότερα.
35. Αυστηρά μιλώντας, η ευθύνη των εμπλεκομένων σε μια JRO ολοκληρώνεται όταν πραγματοποιηθεί η παράδοση. Ούτε ο Frontex ούτε το εμπλεκόμενο κράτος μέλος έχουν ειδική υποχρέωση να ελέγχουν την ευημερία και τη μεταχείριση όσων έχουν επιστραφεί στις χώρες καταγωγής τους. Ο Διαμεσολαβητής δεν μπόρεσε να βρει κανένα στοιχείο τακτικής παρακολούθησης όσον αφορά το τι συμβαίνει στους επαναπατριζόμενους μετά την παράδοση, παρόλο που αυτή η παρακολούθηση θα μπορούσε αναμφισβήτητα να κάνει τη διαφορά.[23] Επομένως, οι επαναπατριζόμενοι θα πρέπει να ενημερώνονται για το ποια υπηρεσία ή υπηρεσία μπορεί να είναι σε θέση να τους βοηθήσει στη χώρα επιστροφής να υποβάλουν καταγγελία. Ως εκ τούτου, οι πληροφορίες αυτές θα πρέπει να περιλαμβάνουν στοιχεία επικοινωνίας των υπηρεσιών ή των ατόμων που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους επιστρέφοντες να υποβάλουν καταγγελία όταν επιστρέφουν στη χώρα επιστροφής, για παράδειγμα ΜΚΟ, δικηγόρους pro bono και διαμεσολαβητές τρίτων χωρών.
Πιθανή απόσυρση χρηματοδότησης
36. Ο Frontex θα πρέπει να καταστήσει σαφές στα κράτη μέλη ότι η μείωση ή η ανάκληση της συγχρηματοδότησης σε περίπτωση παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί κύρωση για την εμπειρία του παρελθόντος, η οποία εφαρμόζεται βάσει εκτίμησης κινδύνου. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαμεσολαβήτρια υποστηρίζει την άποψη όσων απάντησαν στη στοχευμένη διαβούλευση ότι η δήλωση του Frontex στη γνωμοδότησή του ότι «πιθανή απόφαση επανεξέτασης ή μείωσης της συγχρηματοδότησης θα μπορούσε να ληφθεί σε περίπτωση παραβίασης των διατάξεων για τα θεμελιώδη δικαιώματα, βάσει αποδεικτικών στοιχείων», δεν αντικατοπτρίζει πλήρως τον ρόλο του ως υπεύθυνου συντονιστή. Θα πρέπει να είναι αρκετό για μια τέτοια απόφαση ότι οι παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων κινδυνεύουν να συμβούν.[24]
Πράξεις καταναγκασμού και μέσα συγκράτησης
37. Τα όρια των ενεργειών καταναγκασμού των συνοδών ρυθμίζονται ενώπιον κάθε ΚΥΑ στο αντίστοιχο σχέδιο εφαρμογής που εγκρίθηκε από τον Frontex [25]. Ωστόσο, στο πλαίσιο του προορατικού συντονισμού του, όπως πρότειναν οι απαντήσαντες στη στοχευμένη διαβούλευση, ο Frontex θα πρέπει να εξετάσει i) την υποστήριξη έργων που αποσκοπούν στην τεκμηρίωση των μέσων περιορισμού που επιτρέπονται για τις επιχειρήσεις επιστροφής σε κάθε κράτος μέλος ή στην έναρξη του ίδιου του έργου, ii) την απαρίθμηση των μέσων περιορισμού με τα οποία δεν θα συμφωνούσε ποτέ σε μια κοινή επιχείρηση επανένταξης και iii) τη δημοσιοποίηση των εν λόγω εγγράφων. Η Διαμεσολαβήτρια επισημαίνει ότι η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης δήλωσε πρόσφατα ότι «είναι πλέον καιρός για πιο εμπεριστατωμένες συζητήσεις μεταξύ των συμβαλλόμενων κρατών του Frontex σχετικά με το θέμα της προώθησης ακριβέστερων κοινών κανόνων σχετικά με τη χρήση μέσων συγκράτησης».[26]
Αεροσκάφη, επιβίβαση και αποβίβαση
38. Η κατάσταση των παιδιών στις ΚΥΑ προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία στον ΥΘΔ του Frontex. Ως εκ τούτου, ο Frontex θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο θέσπισης απαίτησης στο σχέδιο εφαρμογής του JRO και ελέγχου της συμμόρφωσης με αυτό, σύμφωνα με την οποία οι οικογένειες με εγκύους και οι οικογένειες με παιδιά επιτρέπεται να επιβιβάζονται στο αεροσκάφος χωριστά και να κάθονται χωριστά από τους άλλους επιστρέφοντες [27].
39. Η Διαμεσολαβήτρια σημείωσε επίσης ορισμένες πρακτικές προτάσεις που διατύπωσαν οι συμμετέχοντες στη διαβούλευση. Ο Ισπανός Διαμεσολαβητής, για παράδειγμα, πρότεινε ο Frontex να απαιτεί από το OMS να υπάρχει ψυγείο και απινιδωτής σε κάθε πτήση. Ο Frontex θα πρέπει επίσης να απαιτεί από το OMS να ελέγχει με τα εθνικά κεντρικά γραφεία του, λίγο πριν από την αποβίβαση από το αεροπλάνο στη χώρα επιστροφής, κατά πόσον, κατά τη διάρκεια της πτήσης, το αρμόδιο δικαστήριο έχει εκδώσει απόφαση που θα σταματούσε την επιχείρηση για κάθε ενδιαφερόμενο επιστρέφοντα [28].
Παρακολούθηση
40. Πολλοί ερωτηθέντες θεωρούν ότι η φυσική παρουσία οθονών κατά τη διάρκεια κάθε πτήσης επιστροφής είναι υψίστης σημασίας. Η Διαμεσολαβήτρια συμφωνεί ότι πρόκειται για σαφώς καλύτερη λύση από εκείνη που προσφέρει η παρακολούθηση στη συνέχεια βάσει τεκμηρίωσης. Ως εκ τούτου, ο Frontex θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο να απαιτήσει, στο πλαίσιο της διαδικασίας πριν από την ΚΣΙΕ, η υποχρεωτική φυσική παρουσία των παρατηρητών στην ΚΣΙΕ να εξετάζεται στα σχετικά έγγραφα (συγκεκριμένα, στην προσφορά πτήσης επιστροφής, στους όρους που επισυνάπτονται στην επιβεβαίωση της προσφοράς και στο σχέδιο εφαρμογής). Ο Frontex θα μπορούσε επίσης να εξετάσει το ενδεχόμενο να δημοσιοποιήσει το σχέδιο για τις επικείμενες ΚΚΑ, τουλάχιστον μία εβδομάδα νωρίτερα, και να καταστήσει σαφές στον ιστότοπό του ότι μπορεί να πληρώσει για την παρουσία παρατηρητών στην ΚΚΑ.
41. Όσον αφορά τη λεγόμενη «αντιπροσωπευτική παρακολούθηση» σύμφωνα με το άρθρο 14 παράγραφος 5 του κώδικα, ο Διαμεσολαβητής επισημαίνει τον σκεπτικισμό ορισμένων ερωτηθέντων σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ένας παρατηρητής από ένα κράτος μέλος θα μπορούσε να παρακολουθεί τη συμπεριφορά των συνοδών από άλλο κράτος μέλος, δεδομένου ότι ενεργούν σύμφωνα με τους εθνικούς τους κανόνες. Η Διαμεσολαβήτρια, ωστόσο, θεωρεί ότι υπάρχουν δυνατότητες στο πλαίσιο της εν λόγω παρακολούθησης, υπό την προϋπόθεση ότι οι παρατηρητές ενημερώνονται δεόντως σχετικά με τα μέσα συγκράτησης που συμφωνήθηκαν στο σχέδιο εφαρμογής. Επιπλέον, ο Frontex θα μπορούσε να καταρτίζει και να δημοσιεύει δελτία ανά χώρα σχετικά με την επιτρεπόμενη χρήση μέσων συγκράτησης σε κάθε κράτος μέλος. Η κατάρτιση για τις οθόνες σε αυτόν τον τομέα θα ήταν επίσης χρήσιμη [29] όπως και η καταγραφή του JRO .
42. Παραμένει το ερώτημα τι θα πρέπει να κάνει ο Frontex εάν δεν υπάρχουν διαθέσιμοι παρατηρητές OMS/PMS για μια ΚΥΑ. Κατά τη διάρκεια της επιθεώρησης εγγράφων, η Διαμεσολαβήτρια συνάντησε επανειλημμένα στις εκθέσεις αξιολόγησης του Frontex σύσταση σύμφωνα με την οποία ο Frontex και οι OMS θα πρέπει να χρησιμοποιούν μια ομάδα παρατηρητών από ΜΚΟ ή άλλους φορείς θεμελιωδών δικαιωμάτων. Επιπλέον, η Διαμεσολαβήτρια έχει επίγνωση του σχεδίου της ΕΕ για την παρακολούθηση της αναγκαστικής επιστροφής, το οποίο περιλαμβάνει εργασίες για τη δημιουργία δεξαμενής παρατηρητών, η οποία διεξάγεται επί του παρόντος από το Διεθνές Κέντρο για την Ανάπτυξη Μεταναστευτικής Πολιτικής. Η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι μια τέτοια δεξαμενή θα μπορούσε να αποτελέσει χρήσιμη λύση για την αύξηση της φυσικής παρουσίας των παρατηρητών στις ΚΚΑ.
43. Ωστόσο, αυτό μπορεί να είναι προβληματικό από την άποψη της ανεξαρτησίας των παρατηρητών. Πιο συγκεκριμένα, η ανεξαρτησία των παρατηρητών μπορεί να τεθεί σε κίνδυνο σε περιπτώσεις όπου «ανατίθενται» σε συγκεκριμένη πτήση επιστροφής από τον αρμόδιο κρατικό φορέα και όχι εθελοντικά για συγκεκριμένες επιχειρήσεις με δική τους πρωτοβουλία. Μια λύση σε αυτό το ζήτημα θα ήταν ο ίδιος ο Frontex να επιλέξει παρατηρητές JRO από μια τέτοια δεξαμενή.
44. Γενικότερα, απαιτείται περαιτέρω προβληματισμός σχετικά με το τι συνεπάγεται η ανεξάρτητη και αποτελεσματική παρακολούθηση.[30] Το άρθρο 9 παράγραφος 1 στοιχείο β) του κανονισμού Frontex προβλέπει ότι η παρακολούθηση των ΚΚΑ θα πρέπει να διενεργείται βάσει αντικειμενικών και διαφανών κριτηρίων και να καλύπτει ολόκληρη την ΚΚΑ από το στάδιο πριν από την αναχώρηση έως την παράδοση των επιστρεφόντων στη χώρα επιστροφής. Ωστόσο, δεν απαριθμεί τα κριτήρια. Ο κώδικας δεοντολογίας του Frontex, από την πλευρά του, αναφέρει απλώς ότι η παρακολούθηση αποτελεί υποχρέωση των κρατών μελών, όπως ορίζεται στο άρθρο 8 παράγραφος 6 της οδηγίας για την επιστροφή. Ως εκ τούτου, είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτό πώς ο Frontex μπορεί να κάνει χρήση του άρθρου 13 παράγραφος 2 του κώδικα δεοντολογίας, το οποίο προβλέπει ότι: «Τα κράτη μέλη που συμμετέχουν σε κοινή επιχείρηση επανένταξης υποχρεούνται να διασφαλίζουν ότι διαθέτουν αποτελεσματικό σύστημα παρακολούθησης της αναγκαστικής επιστροφής. Η μη τήρηση αυτής της προϋπόθεσης θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει σε αναβολή ή ακύρωση της συμμετοχής των αντίστοιχων κρατών μελών.»
45. Το επιχείρημα του Frontex ότι η απόφαση αναβολής/ακύρωσης πρέπει να βασίζεται σε απόφαση της Επιτροπής περί μη συμμόρφωσης με το άρθρο 8 παράγραφος 6 της οδηγίας περί επιστροφής είναι εσφαλμένο. Εάν ο Frontex είχε την πρόθεση να αναφερθεί στις πιθανές ενέργειες της Επιτροπής βάσει του άρθρου 258 της ΣΛΕΕ [31], ο Διαμεσολαβητής επισημαίνει ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας επί παραβάσει, η Επιτροπή δεν λαμβάνει «απόφαση» σύμφωνα με την οποία ένα κράτος μέλος έχει παραβιάσει το δίκαιο της ΕΕ. Αντιθέτως, κινεί τη διαδικασία και, εφόσον παρίσταται ανάγκη, υποβάλλει την υπόθεση στο Δικαστήριο προς έκδοση αποφάσεως. Επιπλέον, η συνήθης προσέγγιση της Επιτροπής είναι ότι τέτοιες διαδικασίες δεν θα πρέπει κανονικά να κινούνται σε σχέση με μεμονωμένα γεγονότα, αλλά μόνο εάν υπάρχει καθιερωμένη πρακτική σε ένα κράτος μέλος.
46. Η Διαμεσολαβήτρια θεωρεί ότι, για την εφαρμογή του άρθρου 13 παράγραφος 2 του κώδικα δεοντολογίας, ο Frontex θα πρέπει να αναπτύξει τη δική του εμπειρογνωσία. Η επίγνωση των κρατών μελών ότι ο Frontex είναι έτοιμος να επιβάλει κυρώσεις σύμφωνα με το άρθρο 13 παράγραφος 2 του κώδικα βάσει της δικής του διαπίστωσης γεγονότων θα μπορούσε, στην πραγματικότητα, να διαδραματίσει προληπτικό ρόλο και, τελικά, να προωθήσει την εθνική παρακολούθηση. Ο Frontex θα μπορούσε επίσης να ζητήσει σχετικές πληροφορίες από εθνικούς διαμεσολαβητές και παρόμοιους φορείς.
Διαδικασία JRO και πρότυπα διαφάνειας
47. Η επιθεώρηση των φακέλων του Frontex από τη Διαμεσολαβήτρια της έδωσε τη δυνατότητα να κατανοήσει τη διαδικασία που ακολούθησε ο Frontex κατά τον συντονισμό και την οργάνωση των ΚΥΑ [32] και να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι εφαρμόζεται με συνέπεια σε όλες τις ΚΥΑ: καταρτίζονται και επικαιροποιούνται τυποποιημένα έντυπα, εάν είναι αναγκαίο (για παράδειγμα, δελτία αξιολόγησης για παρατηρητές στις ΚΥΑ συλλογής), συντάσσονται διεξοδικά έγγραφα του Frontex, καταγράφονται δεόντως οι φάκελοι και τεκμηριώνονται οι ΚΥΑ.
48. Η Διαμεσολαβήτρια επισημαίνει, ωστόσο, ότι δεν υπάρχουν πολλές δημόσιες πληροφορίες σχετικά με τις κοινές εποπτικές αρχές. Το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής για τους επιστρέφοντες μπορεί να καταστεί απατηλό εάν οι παρατηρητές, οι επιστρέφοντες και οι κοινωνικοί λειτουργοί και/ή οι νόμιμοι εκπρόσωποι που βοηθούν τους επιστρέφοντες σε περίπτωση παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν μπορούν να έχουν πρόσβαση στις σχετικές νομικές και πραγματικές πληροφορίες. Επιπλέον, η πολιτική διαφάνειας του Frontex θα πρέπει να αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι πρόκειται για τομέα σημαντικού δημόσιου συμφέροντος.
49. Επί του παρόντος, μόνο η πρώτη σελίδα της έκθεσης αξιολόγησης του Frontex, η οποία περιέχει πληροφορίες σχετικά με τον προϋπολογισμό, τον αριθμό των συμμετεχόντων, από ποια χώρα επιστρέφονται και αν υπήρξε παρατηρητής, δημοσιεύεται στον ιστότοπο του Frontex. Όπως γνωρίζει η Διαμεσολαβήτρια από την επιθεώρησή της, το πλήρες έγγραφο περιέχει, για παράδειγμα, συστάσεις του Frontex και παρακολουθεί τις παρατηρήσεις του, όπου γίνονται τέτοιες παρατηρήσεις.
50. Ως εκ τούτου, ο Frontex θα πρέπει να δημοσιεύει στον ιστότοπό του: τις εκθέσεις αξιολόγησης της ΚΥΑ του Frontex, συμπεριλαμβανομένων των παρατηρήσεων των παρατηρητών και των συστάσεων του Frontex· το τμήμα του σχεδίου εφαρμογής της ΚΚΑ, το οποίο αναφέρεται στη συμφωνηθείσα χρήση μέσων συγκράτησης· Βέλτιστες πρακτικές του Frontex για τις ΚΥΑ. Στο σχέδιο ή τους όρους εφαρμογής της ΚΥΑ, ο Frontex θα πρέπει να απαιτεί τη διαβίβαση των εκθέσεων των παρατηρητών στον Frontex. Οι εκθέσεις αυτές θα πρέπει, με τη σειρά τους, να δημοσιεύονται στον ιστότοπο του Frontex.
Συλλογή πτήσεων
51. Η Διαμεσολαβήτρια εκφράζει την ανησυχία της για τη θέσπιση κοινών αρχών συλλογής, την ύπαρξη των οποίων έλαβε γνώση κατά τον έλεγχο των εγγράφων. Κατά τη διάρκεια της εν λόγω επιθεώρησης, ο Frontex εξήγησε υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να γίνει δεκτή η συνεργασία τρίτης χώρας στις εν λόγω ΚΥΑ.[33] Ο Διαμεσολαβητής συμφωνεί ότι η προηγούμενη εκπαίδευση συνοδών τρίτων χωρών (με την πολύτιμη συμμετοχή του ΥΘΔ) είναι χρήσιμη και ότι η παρουσία εκπροσώπου του Frontex, συνοδών OMS και παρατηρητή της ΕΕ στην πτήση είναι απαραίτητη για την πρόληψη ή την αντίδραση με άλλον τρόπο σε παραβιάσεις ή κακομεταχείριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
52. Ωστόσο, ο Frontex υποστήριξε επίσης ότι οι κοινές αρχές συγκέντρωσης θα αφορούν μόνο τις τρίτες χώρες που είναι συμβαλλόμενα μέρη της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ). Κατά την άποψη του Διαμεσολαβητή, το γεγονός ότι μια τρίτη χώρα έχει προσχωρήσει στην ΕΣΔΑ δεν αποτελεί από μόνο του επαρκή εγγύηση ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα (συγκεκριμένα το δικαίωμα στη ζωή και η απαγόρευση απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης και βασανιστηρίων) θα γίνονται σεβαστά στην πράξη στο πλαίσιο των πτήσεων επιστροφής.[34] Επιπλέον, οι υπάλληλοι επιβολής του νόμου τρίτων χωρών δεν υποχρεούνται να εφαρμόζουν τον κώδικα δεοντολογίας του Frontex.[35] Τέλος, τα αεροσκάφη που χρησιμοποιούνται για τη συλλογή ΚΥΑ φέρουν τη σημαία τρίτης χώρας. Ως εκ τούτου, το ζήτημα δικαιοδοσίας/ευθύνης είναι ανοικτό.
53. Στο πλαίσιο αυτό, η Διαμεσολαβήτρια πιστεύει ότι ο Frontex θα πρέπει να διασφαλίζει τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τη συλλογή ΚΥΑ (σύμφωνα με τις δικές του υποχρεώσεις όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα ως αρμόδιου συντονιστή των συλλογικών ΚΥΑ.) Ο Frontex θα πρέπει επίσης να εξηγεί δημοσίως το νομικό πλαίσιο των αποκαλούμενων συλλογικών ΚΥΑ, συμπεριλαμβανομένων των συμφωνιών συνεργασίας με τρίτες χώρες που συνάπτονται σύμφωνα με το άρθρο 14 παράγραφος 2 του κανονισμού Frontex [36].
Κώδικας δεοντολογίας για τις ΚΥΑ
54. Η Διαμεσολαβήτρια είναι της άποψης ότι όλοι οι συμμετέχοντες σε μια κοινή επιχείρηση έχουν τη νομική υποχρέωση να τηρούν τον κώδικα δεοντολογίας του Frontex για τις κοινές επιχειρήσεις. Η υποχρέωση αυτή απορρέει από την αποδοχή, μέσω της εκούσιας συμμετοχής των κρατών μελών στην ΚΚΑ, της απόφασης του εκτελεστικού διευθυντή σχετικά με τον κώδικα [37], η οποία επισυνάπτεται σε κάθε σχέδιο εφαρμογής της ΚΚΑ. Το άρθρο 4 του κώδικα περιλαμβάνει τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το εθνικό, το διεθνές και το ενωσιακό δίκαιο όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα.
55. Ο κώδικας προβλέπει μια τυποποιημένη προσέγγιση με κοινές αρχές και διαδικασίες που πρέπει να τηρούνται από όλους τους συμμετέχοντες στις κοινές εποπτικές αρχές που συντονίζονται από τον Frontex. Ακόμη και αν τα πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μπορεί να είναι υψηλότερα σε ορισμένα κράτη μέλη (όπως υποστηρίζει ο Ισπανός Διαμεσολαβητής), ο κώδικας αντιμετωπίζει την ανάγκη για ενιαία προσέγγιση. Σε κάθε περίπτωση, τουλάχιστον όσον αφορά τα μέσα συγκράτησης, ο κώδικας προβλέπει ότι τα PMS δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούν μέτρα καταναγκασμού που δεν επιτρέπονται βάσει του εθνικού τους δικαίου, ακόμη και αν τα μέτρα αυτά γίνονται δεκτά από το OMS και τον Frontex για συγκεκριμένη ΚΚΑ (άρθρο 6 παράγραφος 5 του κώδικα).
56. Στις προτάσεις που ακολουθούν, η Διαμεσολαβήτρια εντοπίζει ορισμένες επιθυμητές αλλαγές στα άρθρα 5-11 και 17 του κώδικα, με βάση τις απαντήσεις στη διαβούλευσή της.
Οι προτάσεις του Διαμεσολαβητή για βελτίωση
57. Η Διαμεσολαβήτρια προτείνει στον Frontex:
Α) Υιοθέτηση και δημοσίευση εγγράφου που περιγράφει τις ενέργειες στις οποίες μπορούν να προβούν οι εκπρόσωποί της κατά τη διάρκεια κοινής επιχείρησης επιστροφής (JRO) σε καταστάσεις παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή κακομεταχείρισης πριν ή κατά τη διάρκεια της πτήσης. Αυτό θα μπορούσε να συμπεριληφθεί στις βέλτιστες πρακτικές της σχετικά με τις κοινές εποπτικές αρχές ή να εκδοθεί ως χωριστή δημοσίευση.
Β) Εκπόνηση εντύπου καταγγελίας για τους επιστρέφοντες, καθώς και δελτίου πληροφοριών σχετικά με τη διαδικασία καταγγελίας, το οποίο συντάσσεται σε συνεργασία με τα κράτη μέλη. συγχρηματοδότηση μεταφράσεων των εγγράφων αυτών στις γλώσσες που χρησιμοποιούνται συχνότερα. Οι πληροφορίες θα πρέπει να περιλαμβάνουν στοιχεία επικοινωνίας των υπηρεσιών ή των ατόμων που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους επιστρέφοντες να υποβάλουν καταγγελία όταν επιστρέφουν στη χώρα επιστροφής, για παράδειγμα ΜΚΟ, δικηγόρους pro bono και διαμεσολαβητές τρίτων χωρών.
Γ) Υποστήριξη έργων που αποσκοπούν στην τεκμηρίωση των μέσων περιορισμού που επιτρέπονται για τις επιχειρήσεις επιστροφής σε κάθε κράτος μέλος ή έναρξη ενός τέτοιου έργου καθεαυτού. απαριθμεί τα μέσα περιορισμού για τα οποία δεν θα συμφωνούσε ποτέ σε μια κοινή επιχείρηση έρευνας και δημοσιοποιεί τα εν λόγω έγγραφα.
Δ) Καθιέρωση απαίτησης στο Σχέδιο Εφαρμογής του JRO και έλεγχος της συμμόρφωσης με αυτό, ότι οι οικογένειες με έγκυες γυναίκες και οι οικογένειες με παιδιά έχουν τη δυνατότητα να επιβιβάζονται στο αεροσκάφος ξεχωριστά και να κάθονται χωριστά από τους άλλους επιστρέφοντες.
Ε) Να απαιτούν, κατά τη διαδικασία πριν από την ΚΣΙΕ, η υποχρεωτική φυσική παρουσία των παρατηρητών στην ΚΣΙΕ να εξετάζεται στα σχετικά έγγραφα (συγκεκριμένα, στην προσφορά πτήσης επιστροφής, στους όρους που επισυνάπτονται στην επιβεβαίωση της προσφοράς και στο σχέδιο εφαρμογής). Ο Frontex θα μπορούσε επίσης να δημοσιοποιήσει το σχέδιο για τις επικείμενες ΚΚΑ, τουλάχιστον μία εβδομάδα νωρίτερα, και να καταστήσει σαφές στον ιστότοπό του ότι πληρώνει για την παρουσία παρατηρητών στην ΚΚΑ· Τέλος, ο Frontex θα μπορούσε να καταρτίζει και να δημοσιεύει δελτία ανά χώρα σχετικά με την επιτρεπόμενη χρήση μέσων συγκράτησης σε κάθε κράτος μέλος και να παρέχει σχετική κατάρτιση στους παρατηρητές.
ΣΤ) Απαιτούν στο σχέδιο εφαρμογής (ή τους όρους) της ΚΥΑ να διαβιβάζονται οι εκθέσεις των παρατηρητών στον Frontex· δημοσιεύει στον ιστότοπό της: τις εκθέσεις αξιολόγησης της κοινής επιχείρησης συντονισμού του Frontex, συμπεριλαμβανομένων των παρατηρήσεων των παρατηρητών και των συστάσεων του Frontex· το τμήμα του σχεδίου εφαρμογής της ΚΚΑ, το οποίο αναφέρεται στη συμφωνηθείσα χρήση μέσων συγκράτησης· Βέλτιστες πρακτικές του Frontex για τις ΚΥΑ· εκθέσεις των παρατηρητών.
Ζ) Διασφάλιση του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων στις επονομαζόμενες κοινές αρχές συλλογικής διαχείρισης· ειδικότερα, να εξηγεί δημοσίως i) το νομικό πλαίσιο για τη συλλογή ΚΥΑ, συμπεριλαμβανομένων των συμφωνιών συνεργασίας με τρίτες χώρες που συνάπτονται σύμφωνα με το άρθρο 14 παράγραφος 2 του κανονισμού Frontex, και ii) τον τρόπο με τον οποίο ο Frontex συμμορφώνεται με τις δικές του υποχρεώσεις όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα κατά την εκπλήρωση του ρόλου του ως συντονιστή των ΚΥΑ συλλογής.
Η) Αναθεώρηση του Κώδικα Δεοντολογίας, ως εξής:
- Το άρθρο 5 (Συνεργασία με τους επιστρέφοντες) θα πρέπει να τροποποιηθεί ως εξής. Η παράγραφος 1 ορίζει ότι σκοπός της συνεργασίας αυτής είναι να αποφεύγεται ή να περιορίζεται στον ελάχιστο αναγκαίο βαθμό η «χρήση βίας». Ωστόσο, η έννοια αυτή δεν εξηγείται στον κώδικα και δεν απαιτείται προηγούμενη συμφωνία για τη χρήση βίας παρόμοια με εκείνη που προβλέπεται στο σημείο 6.4. Ο Frontex θα πρέπει να εξηγεί ποια χρήση βίας μπορεί να εξεταστεί.
- Το άρθρο 5 παράγραφος 2 του κώδικα προβλέπει ότι τα κράτη μέλη αναμένεται να παρέχουν επαρκείς και σαφείς πληροφορίες στους επιστρέφοντες σχετικά με την ΚΚΑ, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας υποβολής καταγγελίας σχετικά με εικαζόμενη κακομεταχείριση κατά τη διάρκεια της επιχείρησης. Αυτό θα πρέπει να αποτελεί σαφή απαίτηση. Επιπλέον, δεν υπάρχει λόγος να περιοριστεί μια τέτοια καταγγελία σε ισχυρισμούς περί «κακομεταχείρισης». Η πλήρης εφαρμογή του δικαιώματος πραγματικής προσφυγής (άρθρο 47 του Χάρτη της ΕΕ, άρθρο 13 της ΕΣΔΑ) απαιτεί ο κώδικας να επεκτείνεται σε όλες τις παραβιάσεις των δικαιωμάτων που απορρέουν από τον Χάρτη οι οποίες σημειώνονται κατά τη διάρκεια της κοινής επιχείρησης JRO. Ο κώδικας θα πρέπει επίσης να ορίζει ότι οι κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τους μηχανισμούς υποβολής καταγγελιών των κρατών μελών και του Frontex θα παρέχονται σε κάθε επιστρέφοντα μαζί με έντυπο καταγγελίας.
- Το άρθρο 6 παράγραφος 2 (Χρήση μέτρων καταναγκασμού) θα πρέπει να περιλαμβάνει την απαίτηση ότι η χρήση μέτρων καταναγκασμού θα πρέπει να λαμβάνει δεόντως υπόψη τις ατομικές περιστάσεις κάθε ατόμου, όπως η ευάλωτη κατάστασή του (παιδιά εάν βρίσκονται στην ΚΚΑ με τις οικογένειές τους, άτομα με σωματική ή διανοητική αναπηρία, άτομα θετικά στον HIV).
- Το άρθρο 7 (καταλληλότητα για ταξίδια και ιατρική εξέταση) θα πρέπει να τροποποιηθεί ώστε να αποφεύγονται καταστάσεις στις οποίες οι επιστρέφοντες εξετάζονται εβδομάδες ή ημέρες πριν από την πτήση και ενδεχομένως αρρωσταίνουν πριν επιβιβαστούν στον ιατρό JRO χωρίς να γνωρίζουν την εξέλιξη αυτή. Η παράγραφος 2 θα πρέπει i) να προβλέπει ότι όλοι οι επιστρέφοντες εξετάζονται λίγο πριν από την πτήση και ii) να αναφέρει πότε ακριβώς θα πραγματοποιηθεί η εν λόγω ιατρική εξέταση (την προηγούμενη ή την ίδια ημέρα αντί της υφιστάμενης «σε εύλογο χρονικό διάστημα»). Η παράγραφος 4 θα πρέπει να προβλέπει ότι «μόνο το ιατρικό προσωπικό έχει πρόσβαση στις ιατρικές πληροφορίες των επιστρεφόντων », προκειμένου να αποφεύγονται τυχόν καταχρήσεις. Η τρέχουσα έκδοση («η επεξεργασία ιατρικών πληροφοριών πρέπει να πραγματοποιείται σύμφωνα με την ισχύουσα και σχετική προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα») εξυπηρετεί ελάχιστο πρακτικό σκοπό στις περιστάσεις μιας επιχείρησης επιστροφής.
- Το άρθρο 8 παράγραφος 3 (Συνοδοί) θα πρέπει να τροποποιηθεί ως εξής: οι συνοδοί θα πρέπει να παρακολουθούν κατάρτιση σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα με έμφαση στα άτομα με αναπηρία, τις γυναίκες και τα παιδιά [βλ. ανωτέρω]. Το ισχύον άρθρο 15, το οποίο επιβάλλει την κατάρτιση σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων για όλους τους «συμμετέχοντες», δεν είναι επαρκώς σαφές.
- Στο άρθρο 9 (Ταυτοποίηση) θα πρέπει να διευκρινίζεται ότι όλα τα μέλη του προσωπικού των ΚΣΙΕ μπορούν να ταυτοποιούνται ατομικά με το όνομα ή τον αριθμό ταυτοποίησης (π.χ. σε κάρτα εισόδου). Αυτό αναμένεται να διευκολύνει την υποβολή καταγγελιών από τους επιστρέφοντες και να συμβάλει στη διασφάλιση της δέουσας λογοδοσίας.
- Το άρθρο 10 παράγραφος 1 (Καταγραφή) θα πρέπει να περιλαμβάνει δήλωση αποποίησης ευθύνης σύμφωνα με την οποία οι παρατηρητές δεν χρειάζονται άδεια από το διοργανώνον κράτος μέλος (OMS), τα συμμετέχοντα κράτη μέλη (PMS), τον Frontex ή την εταιρεία που χειρίζεται τα μεταφορικά μέσα για να φωτογραφίσουν, να κινηματογραφήσουν ή να πραγματοποιήσουν οποιαδήποτε άλλη μορφή καταγραφής κατά τη διάρκεια μιας ΚΕΕ.
- Το άρθρο 11 (Ιατρικό προσωπικό και διερμηνείς) θα πρέπει να προβλέπει ότι παρέχεται στον ιατρό JRO πλήρης ιατρική ενημέρωση όλων των επιστρεφόντων.
- Το άρθρο 17 παράγραφος 3 (Διαδικασία ενημέρωσης και δικαίωμα ενημέρωσης) θα πρέπει να διατυπωθεί με υποχρεωτικούς όρους ως εξής: «Ο εκτελεστικός διευθυντής του Frontex ζητεί πληροφορίες από τα κράτη μέλη σχετικά με τη διεξαγωγή και τα αποτελέσματα της έρευνάς τους για την παραβίαση των θεμελιωδών δικαιωμάτων.» Χωρίς δεσμευτικό μηχανισμό παρακολούθησης, ο Frontex δεν μπορεί να αξιολογήσει κατά πόσον διασφαλίζεται το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και αποζημίωσης για τους επιστρέφοντες στο πλαίσιο μιας ΚΥΑ.
η Έμιλι Ο'Ράιλι
Στρασβούργο, 04/05/2015
[1] Οδηγία 2008/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2008, σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (ΕΕ 2008, L 348, σ. 98).
[2] Κανονισμός (ΕΕ) 1168/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) 2007/2004 του Συμβουλίου σχετικά με τη σύσταση ευρωπαϊκού οργανισμού για τη διαχείριση της επιχειρησιακής συνεργασίας στα εξωτερικά σύνορα των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2011, L 304, σ. 1).
[3] Ο κώδικας δεοντολογίας για τις κοινές εποπτικές αρχές εγκρίθηκε στις 7 Οκτωβρίου 2013 με απόφαση του εκτελεστικού διευθυντή του Frontex.
[4] Αιτιολογία Οι ανεξάρτητοι παρατηρητές που είναι παρόντες καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας απομάκρυνσης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην πρόληψη περιπτώσεων κακομεταχείρισης και στη διασφάλιση του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων των επιστρεφόντων. Το άρθρο 8 παράγραφος 6 της οδηγίας για την επιστροφή ορίζει ότι τα κράτη μέλη προβλέπουν αποτελεσματικό σύστημα παρακολούθησης της αναγκαστικής επιστροφής.
[5] http://europa.eu/rapid/press-release_IP-15-4813_en.htm
[6] Διατίθεται στη διεύθυνση: http://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/correspondence.faces/en/58135/html.bookmark
[7] Η έκθεση σχετικά με την εν λόγω επιθεώρηση, η οποία εστάλη στον Frontex, είναι διαθέσιμη στη διεύθυνση: http://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/correspondence.faces/en/59005/html.bookmark
[8] Αιτιολογία Διατίθεται στη διεύθυνση: http://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/caseopened.faces/en/58134/html.bookmark
[9] Αιτιολογία Διατίθεται στη διεύθυνση: http://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/correspondence.faces/en/59007/html.bookmark
[10] Μέλη του συμβουλευτικού φόρουμ του Frontex που απάντησαν δήλωσαν ότι οι συνεισφορές τους δεν αντιπροσωπεύουν την άποψη του συμβουλευτικού φόρουμ αλλά τη δική τους.
[11] "Ο όρος "συνοδός(-οί)" αναφέρεται στο προσωπικό ασφαλείας, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων που απασχολούνται από ιδιώτη εργολάβο, το οποίο είναι υπεύθυνο για τη συνοδεία των επιστρεφόντων, ιδίως κατά τη μεταφορά τους από το κράτος μέλος". (Κώδικας δεοντολογίας για τον JRO υπό τον συντονισμό του Frontex)
[12] Άρθρο 5 παράγραφος 2: «Οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών αναμένεται να παρέχουν επαρκείς και σαφείς πληροφορίες στους επιστρέφοντες σχετικά με την ΚΚΑ, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας υποβολής καταγγελίας σχετικά με εικαζόμενη κακομεταχείριση κατά τη διάρκεια της επιχείρησης.» Άρθρο 8 παράγραφος 1: «(...) τα κράτη μέλη έχουν τη γενική ευθύνη σύμφωνα με τις γενικές αρχές της κρατικής ευθύνης (...) για τη διερεύνηση και την επιβολή κυρώσεων σε συνοδούς που ενεργούν υπό τις οδηγίες τους (...) ανεξάρτητα από το αν οι συνοδοί είναι κρατικοί υπάλληλοι ή απασχολούνται από ιδιώτη εργολάβο.»
[13] Σε αυτές τις ΚΥΑ, η τρίτη χώρα στην οποία επιστρέφουν οι μετανάστες παρέχει το αεροπλάνο, τους συνοδούς και το ιατρικό προσωπικό για την επιχείρηση. Η παράδοση μεταναστών από τις εθνικές αρχές/συνοδούς πραγματοποιείται σε αερολιμένα της ΕΕ. Ο Frontex παρέχει κατάρτιση σε συνοδούς τρίτων χωρών. Οι εν λόγω ΚΚΑ ξεκίνησαν το 2014, ως πιλοτικό έργο.
[14] ΕΔΔΑ, El-Masri κατά Πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας, 13 Δεκεμβρίου 2012, σκέψη 206.
[15] Για παράδειγμα, οι εκθέσεις παρακολούθησης του Ισπανού και Δανού Διαμεσολαβητή δημοσιεύονται στους ιστοτόπους τους.
[16] Σύμφωνα με τον FRA, η δημοσίευση αυτή πρέπει να επικαιροποιηθεί υπό το πρίσμα των εξελίξεων από το 2011, όταν αναθεωρήθηκε για τελευταία φορά.
[17] Ενώ η ΕΕ, μέσω του Frontex, δεν φέρει την πρωταρχική ευθύνη για παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε μια ΚΥΑ, μπορεί να υποστηριχθεί ότι έχει επικουρική ευθύνη σε περίπτωση παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που διαπράττεται από το προσωπικό του OMS/PMS με πράξη ή παράλειψη. Βλ., ειδικότερα, τη συμβολή του Διεθνούς Δικαστηρίου στη στοχευμένη διαβούλευση της Διαμεσολαβήτριας. Το ΔΔ παρέπεμψε στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, σύμφωνα με την οποία το εν λόγω κράτος ήταν συνένοχο σε κατάφωρες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, «επειδή οι πράκτορές του διευκόλυναν ενεργά τη μεταχείριση και δεν έλαβαν μέτρα που θα μπορούσαν να ήταν αναγκαία υπό τις περιστάσεις της υπόθεσης για να αποτραπεί η εμφάνισή της» (El_Masri κατά πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας, ΕΔΔΑ, Γενικό Δικαστήριο, προσφυγή αριθ. 39630/09, απόφαση της 13ης Δεκεμβρίου 2011, σκέψη 211). Το ΔΔ παρέπεμψε επίσης στο άρθρο 14 του σχεδίου άρθρων των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με την ευθύνη των διεθνών οργανισμών: «Διεθνής οργανισμός που βοηθά ή συνδράμει κράτος ή άλλον διεθνή οργανισμό στην τέλεση διεθνώς παράνομης πράξης από το κράτος ή τον τελευταίο οργανισμό είναι διεθνώς υπεύθυνος για την τέλεση τέτοιας πράξης, εάν: i) ο προηγούμενος οργανισμός το πράττει εν γνώσει των περιστάσεων της διεθνώς παράνομης πράξης· και β) η πράξη θα ήταν διεθνώς παράνομη εάν διαπραχθεί από τον εν λόγω οργανισμό.» http://legal.un.org/ilc/documentation/english/A_66_10.pdf
[18] Βλ. σχετικά τη συμβολή του Ισπανού Διαμεσολαβητή και την «Έκθεση προς την κυβέρνηση των Κάτω Χωρών σχετικά με την επίσκεψη στις Κάτω Χώρες που πραγματοποίησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας από τις 16 έως τις 18 Οκτωβρίου 2013», η οποία εκδόθηκε στο Στρασβούργο στις 15 Φεβρουαρίου 2015, σελίδα 8, διαθέσιμη στη διεύθυνση: http://www.cpt.coe.int/documents/nld/2015-14-inf-eng.pdf
[19] Βλ. σχετικά τη συμβολή του βελγικού ομοσπονδιακού κέντρου μετανάστευσης.
[20] Δεδομένα που αναφέρονται από το Global Detention Project στην απάντησή του στη στοχευμένη διαβούλευση του Διαμεσολαβητή.
[21] Αυτό ισχύει με την επιφύλαξη των καθηκόντων του OMS, το οποίο είναι τελικά υπεύθυνο σε περίπτωση μείζονος συμβάντος επί του σκάφους, σύμφωνα με την απόφαση του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με τη διοργάνωση κοινών πτήσεων για την απομάκρυνση από το έδαφος δύο ή περισσότερων κρατών μελών υπηκόων τρίτων χωρών για τους οποίους έχουν εκδοθεί ατομικές εντολές απομάκρυνσης (ΕΕ 2004, L 261, σ. 28), σημείο 3.1 του παραρτήματος «Κοινές κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις διατάξεις ασφαλείας για κοινές αεροπορικές απομακρύνσεις».
[22] Ο Διαμεσολαβητής υπέβαλε ειδική έκθεση σχετικά με το θέμα αυτό στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στην υπόθεση OI/5/2012/BEH-MHZ. Η έκθεση διατίθεται στη διεύθυνση: http://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/specialreport.faces/en/52465/html.bookmark Για τον λόγο αυτό, ο Διαμεσολαβητής δεν επαναλαμβάνει την ίδια σύσταση εδώ.
[23] Το βελγικό Ομοσπονδιακό Κέντρο Μετανάστευσης επισήμανε, ως παράδειγμα του τι μπορεί να συμβεί στο στάδιο μετά την επιστροφή, ότι σε περίπτωση επιστροφής του Βελγίου στην Κινσάσα το 2013, 38 άτομα φαίνεται να έχουν συλληφθεί και κρατηθεί από τις τοπικές αρχές μετά την άφιξή τους στο αεροδρόμιο προορισμού. Είχαν συλληφθεί για αρκετές ώρες χωρίς τη δυνατότητα να φάνε ή να πιουν. Τον Ιανουάριο του 2015, οι Irish Times ανέφεραν μια επιχείρηση επιστροφής από την Ιρλανδία, όπου ένας Σομαλός υπήκοος επέστρεψε στην Τανζανία, αλλά, κατά την άφιξή του στο διεθνές αεροδρόμιο του Κιλιμάντζαρο, δεν του επετράπη η είσοδος· Στη συνέχεια, μεταφέρθηκε αεροπορικώς στο Dar Es Salaam, όπου αναφέρεται ότι ξυλοκοπήθηκε και βασανίστηκε από την αστυνομία και πέθανε μερικές ημέρες αργότερα από τα τραύματά του. Δείτε http://www.irishtimes.com/news/social-affairs/deported-from-ireland-attacked-and-left-to-die-1.2053069
[24] Βλ., ιδίως, την απάντηση του Διεθνούς Δικαστηρίου.
[25] Το άρθρο 6 του κώδικα δεοντολογίας προβλέπει ότι «το OMS και ο Frontex αποφασίζουν σχετικά με κατάλογο εγκεκριμένων περιορισμών πριν από την ΚΥΑ».
[26] «Έκθεση προς την κυβέρνηση των Κάτω Χωρών σχετικά με την επίσκεψη στις Κάτω Χώρες που πραγματοποίησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας από τις 16 έως τις 18 Οκτωβρίου 2013», η οποία εκδόθηκε στο Στρασβούργο στις 15 Φεβρουαρίου 2015, διαθέσιμη στη διεύθυνση: http://www.cpt.coe.int/documents/nld/2015-14-inf-eng.pdf
[27] Το ΕΔΔΑ έχει αποφανθεί ότι η εξαιρετικά ευάλωτη κατάσταση του παιδιού είναι ο αποφασιστικός παράγοντας και υπερισχύει των εκτιμήσεων σχετικά με το καθεστώς του παράνομου μετανάστη. Βλ. Mubilanzila Mayeka και Kaniki Mitunga κατά Βελγίου, προσφυγή αριθ. 13178, σκέψη 55, απόφαση της 12ης Οκτωβρίου 2006.
[28] Βλ. την προαναφερθείσα έκθεση.
[29] Η Διαμεσολαβήτρια επισημαίνει σχετικά ότι το Διεθνές Κέντρο για την Ανάπτυξη της Μεταναστευτικής Πολιτικής παρέχει κατάρτιση σε παρατηρητές για τους οποίους ο Frontex παρέχει εκπαιδευτές.
[30] Το Βελγικό Ομοσπονδιακό Κέντρο Μετανάστευσης απαρίθμησε τις ελάχιστες προϋποθέσεις που απαιτούνται για αποτελεσματική και ανεξάρτητη παρακολούθηση. Για παράδειγμα, ένας παρατηρητής πρέπει να είναι σε θέση, από νομική και πρακτική άποψη, να συλλέγει πληροφορίες από πρόσωπα που ισχυρίζονται ότι έχουν πέσει θύματα περιστατικού ακόμη και κατά τη φάση μετά την επιστροφή· οι εκθέσεις παρακολούθησης πρέπει να καλύπτουν όλες τις φάσεις της ΚΣΙΕ και να είναι διαθέσιμες στα ενδιαφερόμενα πρόσωπα και στο κοινό· οι παρατηρητές πρέπει να είναι σε θέση να βιντεοσκοπούν ελεύθερα ολόκληρη την επιχείρηση, να εφιστούν την προσοχή του κοινού σε κάθε είδους συμβάν (συμπεριλαμβανομένης της ανάρτησης πληροφοριών και βιντεοσκοπήσεων ή ηχογραφήσεων στο διαδίκτυο) και να είναι σε θέση να αναφέρουν ή να υποβάλλουν καταγγελία σε όλες τις διοικητικές και δικαστικές αρχές όλων των κρατών μελών.
[31] Άρθρο 258 ΣΛΕΕ:
«Εάν η Επιτροπή κρίνει ότι κράτος μέλος παρέβη υποχρέωσή του εκ των Συνθηκών, διατυπώνει αιτιολογημένη γνώμη επί του θέματος, αφού προηγουμένως παράσχει στο ενδιαφερόμενο κράτος τη δυνατότητα να υποβάλει τις παρατηρήσεις του.
Εάν το ενδιαφερόμενο κράτος δεν συμμορφωθεί με τη γνώμη εντός της προθεσμίας που τάσσει η Επιτροπή, η τελευταία μπορεί να προσφύγει στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.»
[32] Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει διοικητικές ενέργειες που λαμβάνουν χώρα πριν και μετά την ΚΚΑ. Πριν από την ΚΣΙΕ, το OMS υποβάλλει προσφορά στον Frontex με επιστολή για τη διοργάνωση της ΚΣΙΕ. Ο Frontex αναγνωρίζει την προσφορά σε απάντηση στην οποία επισυνάπτει «Προϋποθέσεις για την ΚΚΑ». Οι «Όροι» καταρτίζονται βάσει υποδείγματος και αναφέρονται, μεταξύ άλλων, σε οικονομικές πτυχές, απαιτήσεις και υλικοτεχνική υποστήριξη. Στη συνέχεια, σε συνεργασία με το OMS, ο Frontex καταρτίζει «σχέδιο εφαρμογής» (το οποίο βασίζεται επίσης σε υπόδειγμα), το οποίο θα αποτελέσει παράρτημα της απόφασης ειδικής χρηματοδότησης σχετικά με την ΚΚΑ. Στη συνέχεια, ο Frontex εκδίδει ειδικές αποφάσεις χρηματοδότησης και τις αποστέλλει στο OMS και σε κάθε PMS πριν από την ΚΥΑ. Μετά τη λήξη του JRO, οι αρχηγοί συνοδών από το OMS και το PMS συμπληρώνουν έντυπα ενημέρωσης. Εντός 14 ημερών από τη λήξη της JRO, το OMS παρέχει στον Frontex τυποποιημένη τελική έκθεση για τις επιχειρήσεις επιστροφής. Τέλος, ο Frontex συντάσσει τη δική του τελική έκθεση αξιολόγησης (ο ΥΘΔ θέτει τα αρχικά του σε αυτήν για να δείξει την έγκρισή του). Ως τελευταίο βήμα, ο Frontex πραγματοποιεί την τελική πληρωμή αφού λάβει τις τελικές οικονομικές καταστάσεις από το OMS και τα PMS. Εκτός από αυτόν τον επιμέρους χειρισμό των ΚΥΑ, ο Frontex διοργανώνει, τέσσερις φορές ετησίως, συνεδριάσεις σχεδιασμού και αξιολόγησης των εθνικών εστιακών σημείων που αφορούν τις ΚΥΑ, οι οποίες έχουν πραγματοποιηθεί στο μεταξύ.
[33] Βλ. την έκθεση σχετικά με τον έλεγχο των εγγράφων, διαθέσιμη στη διεύθυνση http://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/correspondence.faces/en/59005/html.bookmark
[34] http://www.echr.coe.int/Documents/Stats_violation_1959_2014_ENG.pdf
[35] Άρθρο 1 του κώδικα: «Ο παρών κώδικας καθορίζει κοινές αρχές και βασικές διαδικασίες που πρέπει να τηρούνται στις κοινές επιχειρήσεις επιστροφής των κρατών μελών που συντονίζονται από τον Frontex (...)» (η υπογράμμιση δική μου).
[36] «Ο Οργανισμός μπορεί να συνεργάζεται με τις αρχές τρίτων χωρών που είναι αρμόδιες για θέματα που καλύπτονται από τον παρόντα κανονισμό στο πλαίσιο συμφωνιών συνεργασίας που συνάπτονται με τις εν λόγω αρχές, σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις της ΣΛΕΕ. Οι εν λόγω ρυθμίσεις εργασίας συνδέονται αποκλειστικά με τη διαχείριση της επιχειρησιακής συνεργασίας.»
[37] Σημείο 2 της απόφασης αριθ. 2013/67 του εκτελεστικού διευθυντή για την εισαγωγή του κώδικα: «Ο κώδικας εφαρμόζεται σε όλους τους συμμετέχοντες που συμμετέχουν σε κοινές επιχειρήσεις επιστροφής που συντονίζονται από τον Frontex και πρέπει να τηρούνται από αυτούς».